Rumień wielopostaciowy
Epidemiologia
Rumień wielopostaciowy (EM) to ostra, immunologicznie uwarunkowana dermatoza skórno-śluzówkowa, charakteryzująca się zmianami tarczowatymi. Roczna zachorowalność wynosi od 1,2 do 6 przypadków na milion osób, z przewagą u młodych dorosłych (20-40 lat) i mężczyzn (stosunek M:K 1,5-3:1). EM jest najczęściej wywoływany infekcjami, zwłaszcza wirusem opryszczki pospolitej (HSV), który poprzedza objawy o 3-14 dni. Inne czynniki etiologiczne to Mycoplasma pneumoniae, wirus orf oraz zakażenie SARS-CoV-2, które zwiększa ryzyko EM 6,68-krotnie (p<0,0001), z częstością występowania 0,2% w porównaniu do 0,03% w populacji ogólnej. Szczepienia przeciw COVID-19 również podnoszą ryzyko (2,7-krotnie, 0,08% vs. 0,03%, p<0,0001). Postać fotodystrybucyjna (PEM) dotyczy głównie osób w średnim wieku (średnio 41,7 lat) i jest wywoływana w 55,5% przez leki, w 22,2% przez HSV. Nawroty EM dotyczą około 37% pacjentów, częściej w związku z HSV i lekami.
Epidemiologia rumienia wielopostaciowego
Rumień wielopostaciowy (erythema multiforme, EM) jest ostrym, immunologicznie mediowanym schorzeniem skórno-śluzówkowym, charakteryzującym się występowaniem charakterystycznych zmian tarczowatych na skórze. Występuje na całym świecie, bez preferencji etnicznych czy rasowych.123
Częstotliwość występowania
Dokładna częstość występowania rumienia wielopostaciowego nie jest w pełni poznana, jednak szacuje się, że roczna zachorowalność jest znacznie niższa niż 1% populacji.45 Według różnych źródeł, częstość występowania wynosi od 1,2 do 6 przypadków na milion osób rocznie.6 W Niemczech szacuje się, że EM występuje u 1,1 osoby na milion rocznie, w USA u 3,7 osób, a w Szwecji u 5-10 osób na milion rocznie.7 Niektóre źródła wskazują też, że EM może stanowić nawet do 1% wszystkich wizyt dermatologicznych.8
Wiek i płeć
Rumień wielopostaciowy najczęściej występuje u młodych dorosłych w wieku 20-40 lat, przy czym około 20% przypadków dotyczy dzieci.910 Schorzenie to rzadko dotyka dzieci poniżej 3 roku życia oraz dorosłych powyżej 50 roku życia.11
Jeśli chodzi o rozkład płci, większość badań wskazuje na przewagę występowania u mężczyzn, z szacowanym stosunkiem mężczyzn do kobiet wynoszącym od 1,5:1 do 3:1.121314 Niektóre źródła wskazują jednak na równe występowanie u obu płci lub nawet niewielką przewagę u kobiet.1516
Czynniki predysponujące
Stany kliniczne, które mogą predysponować do rozwoju rumienia wielopostaciowego to:17
- Zakażenie HIV
- Ekspozycja na kortykosteroidy
- Przeszczepienie szpiku kostnego
- Toczeń rumieniowaty układowy (SLE)
- Choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi (GVHD)
- Nieswoiste zapalenia jelit (IBD)
Zwiększone ryzyko wystąpienia EM obserwuje się również u osób poddawanych radioterapii, chemioterapii oraz neurochirurgii z powodu guzów mózgu.19
Istnieją także dowody na genetyczną predyspozycję do rozwoju rumienia wielopostaciowego. Szczególnie istotny wydaje się allel HLA-DQB1*0301, który wykazuje silny związek z EM powiązanym z infekcją wirusem opryszczki pospolitej (HSV).2021 Wiele innych alleli zostało powiązanych z nawrotową postacią tego schorzenia.22
Związek z czynnikami infekcyjnymi
Infekcje są najczęstszą przyczyną rumienia wielopostaciowego, szczególnie u dzieci i młodych dorosłych. Szacuje się, że około 90% przypadków EM jest związanych z zakażeniami.23 Wśród czynników infekcyjnych, wirus opryszczki pospolitej (HSV) jest najczęstszą przyczyną, szczególnie u młodych dorosłych.2425 Zakażenie HSV zwykle poprzedza wystąpienie rumienia wielopostaciowego o 3-14 dni.26
Inne czynniki infekcyjne związane z EM to:27
- Mycoplasma pneumoniae – bakteria powodująca atypowe zapalenie płuc
- Infekcje górnych dróg oddechowych
- Wirus orf – znany również jako zakaźne krostkowe zapalenie skóry (występujący głównie u osób pracujących z owcami i kozami)
Rumień wielopostaciowy a COVID-19
Badania wskazują na istotny związek między zakażeniem SARS-CoV-2 a występowaniem rumienia wielopostaciowego. Według jednego z badań obejmującego 43 547 pacjentów z historią zakażenia COVID-19, osoby te były 6,68 razy bardziej narażone na wystąpienie EM niż osoby bez COVID-19 (p<0,0001).3031
Częstość występowania EM w grupie pacjentów z COVID-19 wynosiła 0,2%, podczas gdy w populacji ogólnej jedynie 0,03%.32 Badanie wykazało również zwiększone ryzyko wystąpienia EM po szczepieniu przeciwko COVID-19 – osoby szczepione były 2,7 razy bardziej narażone na rozwój rumienia wielopostaciowego, z częstością występowania wynoszącą 0,08% w porównaniu do 0,03% w populacji ogólnej (p<0,0001).3334
Postać fotodystrybucyjna
Szczególną postacią rumienia wielopostaciowego jest postać fotodystrybucyjna (PEM), w której zmiany ograniczają się do obszarów skóry eksponowanych na promieniowanie słoneczne, z wyraźnym rozgraniczeniem między obszarami eksponowanymi i nieeksponowanymi. PEM dotyka osoby obu płci i w każdym wieku, jednak średni wiek w momencie diagnozy wynosił 41,7 lat (zakres 9-75 lat).3536
W przypadku PEM związanego z HSV, średni wiek był znacznie niższy i wynosił 15 lat (zakres 9-25 lat), natomiast w przypadku PEM wywołanego lekami – znacznie wyższy, średnio 53,9 lat (zakres 36-75 lat). Ogólnie stwierdzono niewielką przewagę występowania u mężczyzn (stosunek mężczyzn do kobiet 10:8).37
Z dotychczas opisanych przypadków PEM, 55,5% było wywołanych przez leki, 22,2% przez reaktywację HSV, a 5,5% przez wielopostaciowe osutki świetlne (PMLE). Pozostałe przypadki sklasyfikowano jako idiopatyczne.38
Nawrotowy rumień wielopostaciowy
Nawroty rumienia wielopostaciowego są częste i dotyczą około 37% pacjentów.3940 Szacuje się, że większość dotkniętych osób doświadcza 1-2 nawrotów rocznie,41 choć niektóre źródła wskazują na 2-4 epizody rocznie.42
Nawrotowy EM jest częściej związany z:43
- Reakcjami na leki
- Zakażeniami wirusem opryszczki pospolitej (HSV)
W przypadku fotodystrybucyjnej postaci rumienia wielopostaciowego (PEM), nawroty występują u około 39% pacjentów, szczególnie gdy związany jest z zakażeniem HSV lub nie zidentyfikowano przyczyny.45
Rumień wielopostaciowy związany z wirusem orf
Rumień wielopostaciowy jest znanym powikłaniem zakażenia wirusem orf u ludzi. Wirus ten występuje na całym świecie wśród owiec i kóz. Około 30% pracowników zajmujących się owcami w Wielkiej Brytanii zgłasza przebycie zakażenia orf; wśród pracowników rzeźni w Nowej Zelandii roczna zachorowalność na orf wynosi 4%.46
Wśród pacjentów z rozpoznaniem orf, szacuje się, że 7-18% doświadcza rumienia wielopostaciowego.47 EM związany z orf zwykle rozwija się 2-4 tygodnie po wystąpieniu pierwotnej zmiany orf i charakteryzuje się ostrym początkiem symetrycznie rozmieszczonych grudek, plamek, pęcherzy i zmian tarczowatych.48
Badania kliniczne i nadzór
Według danych z ClinicalTrials.gov, istnieje co najmniej 7 badań klinicznych związanych z rumieniem wielopostaciowym, w tym 1 aktywne, 5 zakończonych i 1 rekrutujące.49 321 czołowych ekspertów medycznych zajmuje się rumieniem wielopostaciowym w 48 krajach i 33 stanach USA, w tym 172 lekarzy.50
W przypadku nawracającego lub utrzymującego się rumienia wielopostaciowego bez wyraźnej przyczyny, zaleca się przeprowadzenie badań w kierunku nowotworów litych lub hematologicznych.51 Wszyscy pacjenci z nawracającym rumieniem wielopostaciowym powinni być badani w kierunku wirusa opryszczki pospolitej, w tym pobieranie próbek ze zmian skórnych lub śluzówkowych.52
Przegląd systematyczny różnych interwencji w EM zidentyfikował tylko jedno istotne randomizowane badanie kontrolowane dotyczące stosowania acyklowiru. Badanie wykazało, że u pacjentów z klinicznie podejrzanym EM związanym z HSV, doustny acyklowir był lepszy od placebo w hamowaniu nawrotów.53
Znaczenie nadzoru epidemiologicznego
Ze względu na związek między rumieniem wielopostaciowym a zakażeniem COVID-19 i szczepieniami przeciwko COVID-19, podkreśla się znaczenie monitorowania pacjentów pod kątem EM po zakażeniu COVID-19 i/lub szczepieniu.54 Konieczne są dalsze badania epidemiologiczne i immunologiczne, aby ustalić związek między COVID-19 a EM oraz opracować skuteczniejsze protokoły leczenia.55
Podobnie, w przypadku EM związanego z wirusem orf, dalsze badania epidemiologiczne i immunologiczne mogłyby pomóc w określeniu, czy antybiotyki odgrywają rolę w rozwoju EM związanego z orf.56
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.