Przewlekłe zapalenie zatok nie jest wprost wymienione, ale „przewlekłe zapalenie zatok” to schorzenie, które może być związane z objawami przeziębieni
Epidemiologia
Przeziębienie, będące najczęstszą chorobą zakaźną górnych dróg oddechowych, charakteryzuje się objawami takimi jak złe samopoczucie, dreszcze oraz zwiększona wydzielina z nosa. Etiologia jest wielowirusowa, z dominacją rinowirusów (30-50% przypadków), które występują w ponad 100 serotypach (RV-A, RV-B, RV-C). Inne istotne patogeny to koronawirusy, enterowirusy, wirusy RS i paragrypy. Zachorowalność jest najwyższa u dzieci przedszkolnych i wczesnoszkolnych (3-8 epizodów rocznie), a u niemowląt i małych dzieci nawet 8-12 razy rocznie. Sezonowość przeziębień przypada na miesiące jesienno-zimowe, z dominacją rinowirusów we wrześniu, wirusa paragrypy w październiku, a RSV i wirusów grypy od grudnia do kwietnia. Przeziębienia generują znaczące obciążenie społeczne i ekonomiczne, odpowiadając za 40% utraconych dni pracy i 30% nieobecności szkolnych, a także około 500 wizyt lekarskich na 1000 pacjentów rocznie.
Epidemiologia przeziębienia
Przeziębienie (common cold) jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych na świecie, będąc główną przyczyną absencji w pracy i szkole. Jest to zespół objawów wywoływany przez różnorodne wirusy atakujące górne drogi oddechowe. Charakteryzuje się ogólnym złym samopoczuciem, uczuciem dreszczczy oraz zwiększoną wydzieliną z nosa ponad fizjologiczny poziom 1. Przewlekłe zapalenie zatok nie jest wprost wymienione, ale „przewlekłe zapalenie zatok” to schorzenie, które może być związane z objawami przeziębienia.
Częstotliwość występowania
Częstość występowania przeziębienia różni się w zależności od grupy wiekowej:
- Dorośli chorują średnio 2-5 razy w roku 23
- Dzieci w wieku szkolnym chorują średnio 6-8 razy rocznie 4
- Dzieci przedszkolne doświadczają co najmniej jednego zachorowania miesięcznie w okresie epidemicznym 5
- Niemowlęta i małe dzieci mogą chorować nawet 8-12 razy rocznie 6
Szczytowa zachorowalność występuje u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. W tej grupie wiekowej odnotowuje się 3-8 przeziębień rocznie, a wskaźnik zachorowań jest jeszcze wyższy u dzieci uczęszczających do żłobków i przedszkoli 7. Z powodu licznych czynników wirusowych i wielu serotypów (szczególnie rinowirusów), nie jest niczym niezwykłym, że młodsze dzieci przechodzą nowe przeziębienia praktycznie co miesiąc w okresie zimowym 8.
Sezonowość
Przeziębienia występują przez cały rok, ale ich szczyt przypada na miesiące jesienno-zimowe w klimacie umiarkowanym 9. Coroczna epidemia przeziębień utrzymująca się od września do kwietnia jest wyjaśniana przez kolejne fale różnych wirusów przechodzących przez społeczność 10.
Sezonowy wzrost zachorowań ma następującą charakterystykę:
- Infekcje rinowirusowe są obecne przez cały rok, ale odpowiadają za początkowy wzrost zachorowań jesienią (powodując nawet 80% przeziębień w tym okresie) i za drugi szczyt zachorowań pod koniec wiosny 11
- Przeziębienia występujące od października do marca są powodowane przez sukcesywne pojawianie się licznych wirusów 12
- Sezon przeziębień zazwyczaj rozpoczyna się od dominacji infekcji rinowirusowych we wrześniu 13
- Wirus paragrypy jest najczęściej obserwowany w październiku lub drugiej połowie jesieni 14
- RSV i wirusy grypy są najczęściej spotykane od grudnia do kwietnia 15
- Infekcje adenowirusowe są stale obecne w niskim stopniu przez cały sezon przeziębień 16
- Epidemia kończy się małą falą infekcji rinowirusowych w kwietniu 17
Czynniki etiologiczne
Za przeziębienie odpowiada ponad 200 różnych wirusów, które ciągle się zmieniają 1819. Często u osób z objawami przeziębienia wykrywa się jednocześnie kilka różnych wirusów 20. Najważniejsze czynniki etiologiczne to:
- Rinowirusy – odpowiadają za 30-50% wszystkich przeziębień 21. Zidentyfikowano ponad 100 serotypów rinowirusów, należących do trzech gatunków znanych jako RV-A, RV-B i RV-C 22
- Koronawirusy – zazwyczaj związane z cięższymi objawami niż rinowirusy 23
- Enterowirusy – stanowią znaczący odsetek przeziębień 24
- Wirusy RS (syncytium nabłonka oddechowego) – szczególnie w okresie zimowym 25
- Wirusy paragrypy – najczęściej jesienią 26
W badaniu brytyjskim przeprowadzonym wśród osób powyżej 60 roku życia, które miały przeziębienie, udało się wyizolować wirusa przyczynowego jedynie w 43% przypadków. Natomiast fińscy badacze byli w stanie wyizolować wirusy od 138 z 200 studentów uniwersyteckich z przeziębieniem 27.
Znaczenie społeczno-ekonomiczne przeziębienia
Przeziębienie, choć jest chorobą samoograniczającą się 28, ma istotny wpływ społeczno-ekonomiczny:
- Przeziębienia odpowiadają za 40% wszystkich utraconych dni pracy 2930
- Powodują 30% wszystkich nieobecności w szkole 31
- W Stanach Zjednoczonych przeziębienia powodują rocznie 26 milionów dni nieobecności w szkole i 23 miliony dni nieobecności w pracy 32
- Przeziębienia generują około 500 wizyt u lekarzy pierwszego kontaktu na 1000 pacjentów rocznie 33
- Całkowite obciążenie chorobowe spowodowane przez przeziębienia jest większe niż obciążenie spowodowane przez sezonową grypę 34
Badanie telefoniczne przeprowadzone w USA między 2000 a 2001 rokiem wskazuje, że co roku występuje około 500 milionów niebędących grypą wirusowych infekcji dróg oddechowych, co przekłada się na szacunkowe bezpośrednie koszty w wysokości 17 miliardów dolarów i pośrednie koszty w wysokości 22,5 miliarda dolarów rocznie 35.
Grupy ryzyka
Częstość występowania przeziębienia jest najwyższa wśród dzieci, które stanowią główny rezerwuar rinowirusów 36. Czynniki ryzyka zwiększające podatność na przeziębienia obejmują:
- Wiek – zachorowalność zmniejsza się z wiekiem, ponieważ z czasem rozwijają się przeciwciała przeciwko serotypom wirusów 37
- Środowisko – uczęszczanie do żłobków, przedszkoli i szkół 38
- Kontakt z chorymi – częsty, bliski kontakt osobisty niezbędny do przeniesienia wirusa 39
- Obniżona odporność – stany immunosupresji zwiększają podatność na infekcje 40
- Palenie tytoniu – osłabia naturalną odporność dróg oddechowych 41
- Niedawna podróż samolotem – zwiększone ryzyko ekspozycji 42
- Stres psychologiczny – umiarkowany, ale spójny związek między stresem psychologicznym a ryzykiem klinicznego przeziębienia 43
Warto zauważyć, że młodsze dzieci mogą być bardziej zaraźliwe ze względu na wyższe stężenie wirusa w wydzielinach i dłuższy czas wydzielania wirusa 44.
Nadzór epidemiologiczny nad przeziębieniem
Monitorowanie zachorowań na przeziębienie jest częścią szerszego nadzoru nad chorobami układu oddechowego. Ze względu na powszechność przeziębień, większość systemów nadzoru nie wymaga zgłaszania każdego przypadku przeziębienia, gdyż byłoby to nadmiernym obciążeniem dla systemu opieki zdrowotnej 45.
Metody nadzoru epidemiologicznego
Systemy nadzoru wykorzystują różne wskaźniki do monitorowania rozprzestrzeniania się chorób układu oddechowego, w tym przeziębienia:
- Syndromiczny nadzór – monitorowanie wizyt w oddziałach ratunkowych i poradniach z powodu objawów grypopodobnych (ILI) lub ostrych infekcji dróg oddechowych (ARI) 46
- Nadzór laboratoryjny – testy potwierdzające obecność konkretnych wirusów 47
- Monitorowanie ognisk epidemicznych – w placówkach takich jak szkoły i zakłady opieki długoterminowej 48
- Monitorowanie hospitalizacji – pacjenci przyjęci do szpitala z laboratoryjnie potwierdzonymi infekcjami wirusowymi 49
- Nadzór w ramach podstawowej opieki zdrowotnej – lekarze pierwszego kontaktu raportują liczbę pacjentów z objawami grypopodobnymi 50
- Monitorowanie ścieków – wykrywanie wirusów w ściekach komunalnych, co może identyfikować rozprzestrzenianie się wirusów w społeczności wcześniej niż testy kliniczne 51
Przykładem takiego systemu nadzoru jest ESSENCE (Electronic Surveillance System for the Early Notification of Community-based Epidemics), który wykorzystuje dane z oddziałów ratunkowych i przychodni, aby monitorować poziom aktywności chorób układu oddechowego 52.
Dane z systemów nadzoru
Globalny Surveillance and Response System (GISRS) Światowej Organizacji Zdrowia monitoruje oporność na leki przeciwwirusowe wśród krążących wirusów grypy, aby dostarczyć aktualne dane dla krajowych polityk związanych z używaniem leków przeciwwirusowych 53.
Wiele krajów prowadzi rutynowy nadzór i raportuje trendy dla innych powszechnie występujących patogenów układu oddechowego, publikując szczegółowe raporty tygodniowe 54. Na przykład:
- W Stanach Zjednoczonych CDC prowadzi nadzór nad różnymi wirusami oddechowymi, w tym rinowirusami 55
- Chiny posiadają ugruntowany system nadzoru sentinel dla chorób grypopodobnych (ILI) i ciężkich ostrych infekcji dróg oddechowych (SARI), w tym zakażeń hMPV 56
- W Irlandii RSV jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania od stycznia 2012 roku, a aktywność RSV jest monitorowana przez HSE-Health Protection Surveillance Centre (HPSC) 57
- W Kanadzie program nadzoru FluWatch+ oferuje cotygodniowe podsumowanie epidemiologiczne dotyczące COVID-19, grypy, RSV i innych wirusów układu oddechowego 58
Dane z nadzoru epidemiologicznego są wykorzystywane do:
- Monitorowania trendów w aktywności wirusów oddechowych w ciągu sezonu nadzoru 59
- Identyfikacji, gdzie, kiedy i jakie wirusy krążą 60
- Ustalenia, czy aktywność wirusowa wzrasta czy maleje 61
- Wsparcia decyzji dotyczących szczepień i strategii zapobiegania 62
- Wczesnego wykrywania zmian w dotkliwości lub dystrybucji wiekowej osób dotkniętych 63
- Monitorowania zmian antygenowych w krążących wirusach w celu dostarczenia informacji do opracowania szczepionek na kolejny sezon 64
Wskaźniki epidemiologiczne
Do monitorowania aktywności chorób układu oddechowego, w tym przeziębienia, wykorzystuje się różne wskaźniki:
- Wskaźnik ARI (ostrych infekcji dróg oddechowych) – uwzględnia szeroki zakres diagnoz, od przeziębienia po ciężkie infekcje jak grypa, RSV i COVID-19 65
- Trend epidemiczny – oparty na Rt, zmiennym w czasie współczynniku reprodukcji. Rt mierzy transmisję choroby – jeśli Rt jest powyżej 1, liczba infekcji rośnie; jeśli Rt jest poniżej 1, wskazuje to na spadek infekcji 66
- Poziom aktywności wirusowej w ściekach – wskazuje, czy ilość wirusa w ściekach dla określonych chorób układu oddechowego jest bardzo niska, niska, umiarkowana, wysoka czy bardzo wysoka 67
- Poziom aktywności oddechowej – obliczany przy użyciu metody ruchomej epidemii (moving epidemic method) w celu porównania procentu ARI dla bieżącego sezonu z poprzednimi sezonami oddechowymi 68
Badania naukowe i nadzór nad przeziębieniem
Badania naukowe i nadzór nad przeziębieniem są prowadzone w różnych aspektach, w tym w następujących obszarach:
Badania czynników ryzyka
Liczne badania skupiają się na czynnikach zwiększających podatność na przeziębienie:
- Badania wpływu stresu psychologicznego na podatność na przeziębienie 69
- Analiza wpływu statusu społeczno-ekonomicznego na odporność gospodarza na choroby zakaźne 70
- Badania zależności między dzieciństwem a odpornością na choroby zakaźne w dorosłości 71
- Analizy wpływu negatywnych wydarzeń życiowych, postrzeganego stresu i negatywnego afektu na podatność na przeziębienie 72
Programy badawcze i nadzoru
Prowadzone są różne programy badawcze i nadzoru nad przeziębieniem:
- Programy nadzoru internetowego – wykorzystujące Internet do śledzenia naturalnej historii przeziębień u dzieci i rekrutacji uczestników do badań klinicznych w ciągu pierwszych 2 dni pojawienia się objawów przeziębienia 73
- Badania odpowiedzi immunologicznej – porównujące odpowiedź immunologiczną na przeziębienie (rinowirus) między osobami, które rzadko mają objawy przeziębienia, a tymi, które mają je częściej 74
- Badania czynników środowiskowych – analizujące wpływ zmiennych klimatycznych na przeziębienie i sugerujące priorytetyzację strategii kontroli w określonych porach roku 75
- Badania nad nowymi terapiami – poszukujące sposobów zatrzymania replikacji enterowirusów, w tym rinowirusów, w komórkach ludzkich 76
Wyniki tych badań mogą mieć znaczące implikacje dla zdrowia publicznego, pozwalając na lepsze zrozumienie dynamiki transmisji przeziębienia i opracowanie skuteczniejszych strategii profilaktyki i kontroli.
Znaczenie nadzoru dla zdrowia publicznego
Nadzór nad przeziębieniem i innymi chorobami układu oddechowego ma kluczowe znaczenie dla zdrowia publicznego:
- Pozwala na monitorowanie trendów chorobowych i szybkie wykrywanie nietypowych wzorców 77
- Umożliwia ocenę skuteczności interwencji zdrowia publicznego 78
- Dostarcza danych do planowania alokacji zasobów w systemie opieki zdrowotnej 79
- Wspiera badania nad opracowaniem szczepionek przeciwko przeziębieniu 80
- Umożliwia wczesne wykrywanie nowych genotypów wirusów, które mogłyby spowodować nieoczekiwane patologie 81
WHO zaleca państwom członkowskim utrzymanie nadzoru nad patogenami układu oddechowego poprzez zintegrowane podejście, uwzględniające kontekst krajowy, priorytety, zasoby i możliwości 82.
Perspektywy kontroli przeziębienia
Wraz z rosnącą wiedzą na temat transmisji rinowirusów i ich właściwości chemicznych, perspektywy kontroli infekcji spowodowanych tymi czynnikami znacznie się poprawiły 83.
Metody kontroli transmisji
Badania sugerują, że rinowirusy rozprzestrzeniają się głównie drogą kropelkową, a nie przez przedmioty (fomity) czy kontakt osobisty 84. Choć rinowirusy są prawdopodobnie wiodącą na świecie przyczyną chorób układu oddechowego, są zaskakująco trudne w przenoszeniu, infekując tylko około 50% podatnych osób w środowiskach rodzinnych 85.
Obecne metody kontroli obejmują:
- Stosowanie chusteczek wirusobójczych, które mogą całkowicie przerwać transmisję rinowirusów, prawdopodobnie tłumiąc aerozole generowane przez kaszel, kichanie i wydmuchiwanie nosa 86
- Odpowiednie systemy wentylacji i filtracji powietrza w połączeniu z dokładną higieną nosa 87
- Właściwa higiena rąk, unikanie dotykania twarzy i unikanie kontaktu z chorymi osobami 88
- Pozostawanie w domu w przypadku choroby, aby zapobiec dalszemu rozprzestrzenianiu się infekcji 89
Warto odnotować, że wprowadzenie niefarmakologicznych interwencji w celu kontroli rozprzestrzeniania się COVID-19 wiązało się z niższym wskaźnikiem występowania innych wirusów układu oddechowego w całej Europie 90.
Badania nad leczeniem i profilaktyką
Trwają intensywne badania nad nowymi metodami leczenia i zapobiegania przeziębieniu:
- Badacze ze Stanford i UCSF znaleźli sposób na powstrzymanie szerokiego zakresu enterowirusów, w tym rinowirusów, przed replikacją wewnątrz ludzkich komórek w hodowli, a także u myszy. Osiągnęli to poprzez wyłączenie białka SETD3 w komórkach ssaków, które wszystkie enterowirusy wydają się potrzebować do replikacji 91
- Badacze zaobserwowali 1000-krotne zmniejszenie miary replikacji wirusowej wewnątrz ludzkich komórek pozbawionych SETD3 w porównaniu z grupą kontrolną 92
- Wyłączenie funkcji SETD3 w ludzkich komórkach nabłonka oskrzeli zakażonych różnymi rinowirusami lub EV-D68 ograniczyło replikację około 100-krotnie 93
Te odkrycia dają nadzieję na opracowanie leku o szerokim działaniu przeciwwirusowym nie tylko przeciwko przeziębieniu, ale potencjalnie przeciwko wszystkim enterowirusom 94.
Istotne jest poznanie ilości wirusów przeziębienia wywołujących infekcje dla przyszłego rozwoju szczepionek. Kluczowa jest odpowiedź na pytanie, ile różnych wirusów musi obejmować szczepionka, aby miała znaczący wpływ na zapobieganie chorobie 95.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.