Przetoka pochwy
Epidemiologia
Przetoka pochwy (vaginal fistula) to patologiczne połączenie między pochwą a innym narządem, najczęściej pęcherzem moczowym (vesicovaginal fistula, VVF). W krajach rozwiniętych częstość występowania VVF po histerektomii wynosi około 0,8-1,0 na 1000 kobiet, z wyższym ryzykiem po zabiegach laparoskopowych (2,2/1000) niż przezbrzusznych (1/1000) czy pochwowych (0,2/1000). W USA częstość przetok urogenitalnych waha się od <0,5% po prostej histerektomii do 10% po radykalnej. W krajach rozwijających się, zwłaszcza w Afryce Subsaharyjskiej, etiologia VVF jest głównie położnicza (97%), związana z przedłużonym porodem i niedrożnością, a częstość występowania może sięgać 350 przypadków na 100 000 porodów (Nigeria). WHO szacuje, że rocznie na świecie pojawia się 50 000-100 000 nowych przypadków, a około 3 miliony kobiet w krajach ubogich ma nienaprawioną przetokę. Diagnostyka opiera się na wywiadzie i badaniu klinicznym, wspomagana obrazowaniem MR i CT ze wzmocnieniem kontrastowym, które wykazują czułość diagnostyczną >60%.
- Epidemiologia przetoki pochwy
- Częstotliwość występowania w krajach rozwiniętych
- Częstotliwość występowania w krajach rozwijających się
- Geograficzne różnice w występowaniu
- Nadzór i monitorowanie przetoki pochwy
- Czynniki ryzyka i przyczyny przetoki pochwy
- Przyczyny w krajach rozwijających się
- Przyczyny w krajach rozwiniętych
- Czynniki demograficzne i socjoekonomiczne
- Zapobieganie i strategie nadzoru
- Współczesne wyzwania w nadzorze nad przetoką pochwy
Epidemiologia przetoki pochwy
Przetoka pochwy (vaginal fistula) to nieprawidłowe połączenie między pochwą a innym narządem, takim jak pęcherz moczowy, jelito, odbytnica lub cewka moczowa. Najczęstszym typem nabytej przetoki narządów płciowych jest przetoka pęcherzowo-pochwowa (vesicovaginal fistula, VVF), która stanowi połączenie między pęcherzem moczowym a pochwą12. Problem przetok pochwy stanowi istotne wyzwanie dla zdrowia publicznego ze względu na wysoką chorobowość, co zostało potwierdzone przez Światową Organizację Zdrowia w globalnym obciążeniu chorobami1.
Częstotliwość występowania w krajach rozwiniętych
W krajach rozwiniętych zgłaszana częstość występowania przetok pęcherzowo-pochwowych wynosi około 1 na 1000 pacjentek po histerektomii12. Częstość występowania przetok pęcherzowo-pochwowych po histerektomii waha się od 0,8 do 1,0 na 1000 kobiet3. Ryzyko wystąpienia VVF różni się w zależności od podejścia chirurgicznego – najwyższe jest w przypadku zabiegów laparoskopowych (2,2 na 1000), następnie przezbrzusznych (1 na 1000), a najniższe w przypadku podejścia pochwowego (0,2 na 1000)4.
W Stanach Zjednoczonych szacunki dotyczące częstości występowania przetok urogenitalnych wahają się od mniej niż 0,5% po prostej histerektomii do 10% po radykalnej histerektomii56. Według danych w amerykańskim Narodowym Rejestrze Wypisów ze Szpitala, spośród 2 329 000 operacji przeprowadzonych na żeńskim układzie moczowym i narządach płciowych w 2007 roku, wykonano mniej niż 5000 zabiegów naprawy przetoki pęcherzowo-pochwowej5.
We Francji, w badaniu obejmującym lata 2010-2018, oszacowano zapadalność na VVF na poziomie 2,3 na 100 000 kobiet rocznie7. W Wielkiej Brytanii występuje tylko 100-150 przypadków przetoki rocznie, choć liczba przypadków rośnie8. Zdecydowana większość przypadków w Wielkiej Brytanii występuje po histerektomii lub cięciu cesarskim, z częstością występowania 0,3-2%8.
Częstotliwość występowania w krajach rozwijających się
W krajach rozwijających się częstość występowania przetok pochwy jest znacznie wyższa. Według WHO, co roku na świecie od 50 000 do 100 000 kobiet zapada na przetoki pochwy91011. Szacunki sugerują, że co najmniej 3 miliony kobiet w ubogich krajach ma nienaprawioną przetokę pęcherzowo-pochwową, a od 30 000 do 130 000 nowych przypadków pojawia się każdego roku tylko w Afryce34.
Niedawno opublikowany systematyczny przegląd i meta-analiza wykazały, że łączna częstość występowania przetok położniczych wynosiła 0,29 przetoki na 1000 kobiet w wieku rozrodczym, a łączna zapadalność wynosiła 0,09 na 1000 kobiet, które niedawno były w ciąży12.
W Nigerii zgłoszono częstość występowania przetoki pęcherzowo-pochwowej na poziomie 350 przypadków na 100 000 porodów w uniwersyteckim szpitalu klinicznym12. W innym badaniu częstość występowania VVF w Nigerii oszacowano na 2,11 na 100 porodów13. Nigeryjski Minister Federalny ds. Kobiet i Rozwoju Młodzieży oszacował, że liczba nienaprawionych VVF w Nigerii wynosi od 800 000 do 1 000 00012.
Geograficzne różnice w występowaniu
Częstość występowania przetok pochwy różni się znacznie w zależności od regionu geograficznego. WHO zidentyfikowała następujące obszary geograficzne, gdzie częstość występowania przetoki położniczej jest wysoka: praktycznie cała Afryka i południowa Azja, słabiej rozwinięte części Oceanii, Ameryka Łacińska, Bliski Wschód, odległe regiony Azji Środkowej oraz izolowane obszary byłego Związku Radzieckiego i zdominowanej przez Sowietów Europy Wschodniej12.
Kraje o najwyższej częstości występowania przetoki pochwowej to Uganda, Malawi, Nigeria, Benin, Sierra Leone i Etiopia14. W Etiopii w latach 2005-2016 nastąpiło znaczne zmniejszenie częstości występowania nieleczonych objawów VF z 4,8 przypadków na 1000 kobiet w wieku rozrodczym (95% CI: 2,1-10,1) w 2005 r. do 1,4 przypadków na 1000 (95% CI: 0,5-3,2) w 2016 r15.
Nadzór i monitorowanie przetoki pochwy
Monitorowanie i nadzór nad przetokami pochwy stanowi istotne wyzwanie, szczególnie w krajach rozwijających się. Wiarygodne dane epidemiologiczne dotyczące przetok położniczych są ograniczone ze względu na historyczne zaniedbanie tego schorzenia, które zostało w większości wyeliminowane w krajach rozwiniętych16. Dostępne dane są szacunkowe i należy je traktować z ostrożnością16.
Wyzwania w gromadzeniu danych
Istnieje kilka istotnych wyzwań związanych z gromadzeniem danych dotyczących przetok pochwy:
- Brak standardowych wytycznych dotyczących algorytmów postępowania w przypadku VVF3
- Znaczna stygmatyzacja w wielu populacjach, co utrudnia zgłaszanie przypadków4
- Niewystarczające możliwości diagnostyczne i lecznicze w krajach rozwijających się17
- Brak jednolitej klasyfikacji i standardowej terminologii dla przetok pochwowych18
Rzeczywista częstość występowania i rozpowszechnienie przetok u kobiet na całym świecie są trudne do określenia ze względu na wymienione wyżej czynniki4. Wiele przypadków pozostaje nieujawnionych, ponieważ pacjentki nie mają dostępu do odpowiednich placówek opieki zdrowotnej17.
Systemy nadzoru i monitorowania
Badania epidemiologiczne dotyczące przetok pochwy są utrudnione przez brak badań populacyjnych. Większość dostępnych danych pochodzi z badań przeprowadzonych w placówkach medycznych, które mogą być obarczone błędem selekcji19. Badania populacyjne mogłyby być mniej podatne na błąd selekcji niż serie przypadków z placówek i badania kliniczno-kontrolne, ale są rzadko przeprowadzane19.
W Etiopii system opieki zdrowotnej jest zdecentralizowany do poziomu regionów i dystryktów. Dlatego wiarygodne dane na temat częstości występowania i obciążenia przetokami położniczymi na poziomie dystryktu są niezbędne do planowania i działania. Jednak tego rodzaju dane są ograniczone w Etiopii, mimo wyraźnych różnic społeczno-ekonomicznych w różnych regionach geograficznych15.
Znaczenie wczesnego wykrywania
Wczesne wykrywanie i natychmiastowe leczenie są niezbędne w zarządzaniu VVF13. Jednak świadomość na temat przetok pochwy może być niska, nawet wśród młodych kobiet w krajach o wysokiej częstości występowania tego schorzenia. Badanie z 2020 roku wykazało, że znaczna liczba młodych kobiet w Nigerii bez doświadczenia w porodzie może mieć niski poziom świadomości na temat tego schorzenia9.
Diagnoza przetoki pochwowej opiera się przede wszystkim na wywiadzie z pacjentką i badaniu klinicznym20. Inne patologie powinny być wykluczone poprzez dodatkowe badania (endoskopia, endosonografia, tomografia)20. Ocena funkcji zwieracza jest cenna dla planowania chirurgicznego (potencjalna jednoczesna rekonstrukcja zwieracza)20.
Czynniki ryzyka i przyczyny przetoki pochwy
Etiologia i częstość występowania przetok w układzie moczowo-płciowym różnią się geograficznie5. W krajach rozwiniętych przetoki pochwy są najczęściej następstwem zabiegów chirurgicznych, szczególnie histerektomii, a rzadziej wynikiem urazu położniczego, ciężkiej patologii miednicy lub radioterapii5. W krajach rozwijających się przetoki pochwy są zwykle powodowane przez przedłużony poród2.
Przyczyny w krajach rozwijających się
W krajach rozwijających się dominującą przyczyną VVF jest przedłużony poród z niedrożnością (97%)12. Przetoki VVF są związane z wyraźną martwicą ciśnieniową, obrzękiem, złuszczaniem tkanek i bliznowaceniem12. W badaniu przeprowadzonym w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Ilorin w Nigerii, przedłużony poród z niedrożnością (65,9%) był najczęstszą przyczyną VVF u pacjentek2122.
Systematyczny przegląd przeprowadzony przez ponad trzy i pół dekady wykazał, że 95,2% przetok w krajach rozwijających się było konsekwencją powikłań położniczych14. Czynniki przyczyniające się do tak wysokiej częstości występowania obejmują między innymi17:
- Ubóstwo i niski status społeczno-ekonomiczny
- Niska świadomość zdrowotna
- Zły stan odżywienia
- Wczesne małżeństwo i młody wiek rodzenia dzieci
- Słaba infrastruktura zdrowotna i nieodpowiednia opieka przedporodowa/położnicza
- Bariery ekonomiczne
Przetoka położnicza jest ściśle powiązana ze śmiertelnością matek, ponieważ oba te stany są bezpośrednio związane z dostępnością awaryjnej opieki położniczej23. Problem przetok jest najpoważniejszy w Afryce Subsaharyjskiej, ponieważ śmiertelność matek jest tam najwyższa23.
Przyczyny w krajach rozwiniętych
W krajach rozwiniętych większość VVF ma przyczyny jatrogenne, takie jak histerektomia, radioterapia i infekcje2. Histerektomia jest najczęstszą operacją ginekologiczną prowadzącą do powstania przetoki pęcherzowo-pochwowej, odpowiadającą za 80% rocznej zapadalności w krajach rozwiniętych4.
Lee, w serii 35 000 histerektomii, stwierdził, że ponad 80% przetok moczowo-płciowych powstało w wyniku operacji ginekologicznej z powodu łagodnej choroby24. Niepowikłana całkowita histerektomia brzuszna (TAH) odpowiadała za ponad 70% tych operacji24. W około 10% przypadków VVF związana była z urazem położniczym. Radioterapia i operacja z powodu złośliwej choroby ginekologicznej odpowiadały za 5% przypadków24.
Inne czynniki ryzyka obejmują uraz, chorobę zapalną miednicy i cukrzycę13. W krajach rozwiniętych przetoki pochwy wynikające z urazu położniczego znacznie zmniejszyły się pod koniec XIX wieku ze względu na wprowadzenie cięcia cesarskiego i innych ulepszeń w opiece położniczej11. Przetoki pochwy w krajach rozwiniętych zwiększyły się od lat 50. XX wieku w wyniku histerektomii i zapalenia uchyłków okrężnicy11.
Czynniki demograficzne i socjoekonomiczne
Badania wskazują na istotne czynniki demograficzne i socjoekonomiczne związane z występowaniem przetok pochwy:
- Wiek – w badaniu przeprowadzonym w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Ilorin, wiek pacjentek wynosił od 15 do 73 lat, ze średnią wieku 29,4 lat. Najwyższa częstość występowała w przedziale wiekowym 15-19 lat (25%)2122.
- Wykształcenie – większość pacjentek była niepiśmienna (88,6%) i z niskiej klasy społecznej (84,1%)21.
- Opieka okołoporodowa – większość miała słabo nadzorowane porody (89,2%)21.
- Rodność – 43,2% stanowiły kobiety rodzące pierwszy raz (primipara)22.
Badanie przeprowadzone w wiejskich obszarach południowo-wschodniej społeczności Indii wykazało, że przetoka położnicza występowała częściej wśród kobiet o niskim poziomie wykształcenia, niskim statusie społeczno-ekonomicznym, mniejszej liczbie wizyt prenatalnych, opóźnieniu w dostępie do awaryjnej opieki położniczej i przedłużającym się porodzie25.
Przetoka położnicza jest chorobą ubóstwa23. Częstość występowania przetok położniczych jest znacznie niższa w miejscach, które zniechęcają do wczesnego małżeństwa, zachęcają i zapewniają ogólne wykształcenie dla kobiet oraz zapewniają kobietom dostęp do planowania rodziny i wykwalifikowanych zespołów medycznych pomagających podczas porodu16.
Zapobieganie i strategie nadzoru
Zapobieganie przetokom pochwy ma kluczowe znaczenie dla ograniczenia tego poważnego problemu zdrowotnego1. Wczesna diagnoza jest niezbędna do zmniejszenia chorobowości1.
Strategie zapobiegania
Kluczowe strategie zapobiegania przetokom pochwy obejmują:
- Poprawę dostępu do wykwalifikowanej opieki położniczej, w tym do placówek zdolnych do wykonania cięcia cesarskiego23
- Zwiększenie umiejętności czytania i pisania wśród kobiet26
- Opóźnienie wieku pierwszego stosunku seksualnego/porodu26
- Zapobieganie przemocy seksualnej26
- Zapewnienie jednoczesnej poprawy dostępu do wysokiej jakości opieki seksualnej i reprodukcyjnej26
- Wdrożenie planu działania na poziomie społeczności dla zapewnienia podstawowej i awaryjnej opieki położniczej dla kobiet w ciąży na wszystkich poziomach opieki zdrowotnej27
W Etiopii między 2005 a 2016 rokiem nastąpiło znaczne zmniejszenie częstości występowania przetoki pochwy. Liczba dystryktów z ponad 200 przypadkami nieleczonej przetoki pochwy zmniejszyła się drastycznie z 54 w 2005 roku do 6 w 2016 roku15. Różnica ta może wynikać z poprawy systemu opieki zdrowotnej i usług zdrowia matek, zwiększonej dostępności i dostępności usług chirurgicznych oraz konkretnych wysiłków mających na celu wyeliminowanie przetok w kraju15.
Wyzwania w nadzorze i zapobieganiu
Istnieją znaczące wyzwania w nadzorze i zapobieganiu przetokom pochwy:
- Brak świadomości – badanie z 2020 roku wykazało niski poziom świadomości wśród kobiet wiejskich i pracowników terenowych służby zdrowia na temat przetoki położniczej27
- Brak wiedzy o przyczynach występowania i dostępności bezpłatnych opcji leczenia27
- Ograniczone badania populacyjne dotyczące częstości występowania i zapadalności na przetoki pochwy28
- Stygmatyzacja związana z przetokami pochwy, co utrudnia zgłaszanie przypadków4
Lepsze zrozumienie częstości występowania przetoki położniczej ma kluczowe znaczenie dla ukierunkowania usług w dążeniu do osiągnięcia pokolenia wolnego od przetok poprzez wyeliminowanie przetoki położniczej i zminimalizowanie wszystkich innych przyczyn28.
Znaczenie edukacji i świadomości
Edukacja i zwiększanie świadomości odgrywają kluczową rolę w zapobieganiu przetokom pochwy. Podnoszenie świadomości społeczeństwa na temat przetok pochwy i włączenie tego tematu do edukacji w zakresie zdrowia reprodukcyjnego może być niezbędne9.
Światowa Organizacja Zdrowia uznała diagnozę i zarządzanie przetoką położniczą za część celu zrównoważonego rozwoju 3, poprawiającego zdrowie matek17. Jest to również wskaźnik śmiertelności i zachorowalności matek17.
Współczesne wyzwania w nadzorze nad przetoką pochwy
Nadzór nad przetoką pochwy napotyka liczne wyzwania, zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się1618.
Brak standardowych wytycznych
Nie ustanowiono standardowych wytycznych w algorytmach postępowania w przypadku VVF3. Istniejące dowody są niespójne i nie można sformułować jednoznacznych zaleceń3. W niemieckich wytycznych klinicznych S3 instrukcje dotyczące diagnozowania i leczenia przetok odbytniczo-pochwowych są opisane po raz pierwszy w Niemczech. Biorąc pod uwagę niski poziom dowodów, wytyczne te należy uznać jedynie za opisowe29.
Zarządzanie pacjentkami z przetokami pochwy jest w takim samym stopniu determinowane przez ich etiologię, jak przez czynniki fizyczne, w tym rozmiar, lokalizację i złożoność przewodu30. Biorąc pod uwagę nakładanie się tego problemu z dziedzinami takimi jak położnictwo/ginekologia, urologia i chirurgia kolorektalna, do skutecznego leczenia może być konieczne podejście multidyscyplinarne30.
Ograniczenia w gromadzeniu danych
Gromadzenie danych dotyczących przetok pochwy napotyka na znaczące ograniczenia:
- Brak odpowiednich epidemiologicznych danych populacyjnych z powodu historycznego zaniedbania tego schorzenia16
- Dostępne dane są szacunkowe i należy je traktować z ostrożnością16
- Niedostateczne raportowanie w krajach rozwijających się12
- Brak jednolitej klasyfikacji i standardowej terminologii dla przetok pochwowych18
Prawdziwa liczba przypadków i obciążenie przetokami na całym świecie nie są znane, ale uważa się, że są ogromne12.
Zmieniające się wzorce w epidemiologii
W krajach rozwiniętych, przetoki urogenitalne są niezbyt powszechne, a większość powstaje w wyniku komplikacji operacji, a nie z powodu zaniedbanego porodu z niedrożnością6.
W 20-letnim badaniu kohortowym przetok z Norwegii stwierdzono tylko cztery przetoki moczowo-płciowe związane z opieką położniczą w 116 389 porodach, a były one związane z powikłaniami cięcia cesarskiego, założenia szwu szyjkowego i pęknięcia macicy, a nie z zaniedbanym przedłużonym porodem6.
Zauważalny wzrost częstości występowania przetok układu moczowo-płciowego był równoległy do zmiany polityki w kierunku preferencji wykonywania całkowitej histerektomii nad nadszyjkową histerektomią24.
Rola nowoczesnych technologii w nadzorze
Nowoczesne technologie odgrywają coraz większą rolę w diagnostyce i monitorowaniu przetok pochwy:
- Obrazowanie przekrojowe – dla optymalnej wizualizacji przetok istotne jest zastosowanie odpowiednich technik przekrojowych, które zależą od lokalizacji anatomicznej i dotkniętego narządu18
- Rezonans magnetyczny (MR) i wielorzędowa tomografia komputerowa (CT) – są preferowanymi metodami oceny przetoki miednicy, a celem obrazowania jest dostarczenie klinicyście konkretnej lokalizacji anatomicznej i przebiegu przetoki30
- Obrazowanie CT ze wzmocnieniem kontrastowym – jest użyteczną alternatywą dla obrazowania MR, szczególnie u pacjentów, którzy nie mogą tolerować obrazowania MR30
Chociaż w literaturze brakuje dużych badań, czułość obrazowania CT ze wzmocnieniem kontrastowym w diagnostyce przetok pochwy może być większa niż 60%30.
Podsumowując, nadzór epidemiologiczny nad przetoką pochwy wymaga wieloaspektowego podejścia, które uwzględnia różnice geograficzne, socjoekonomiczne i kulturowe. Zapobieganie przetokom pochwy poprzez poprawę opieki okołoporodowej, edukację i świadomość zdrowotną oraz dostęp do wysokiej jakości usług chirurgicznych pozostaje kluczowym priorytetem w globalnych wysiłkach mających na celu wyeliminowanie tego schorzenia.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.