Przerzuty nowotworowe do kości
Epidemiologia
Przerzuty nowotworowe do kości stanowią istotny problem kliniczny, będąc trzecim najczęstszym miejscem przerzutów odległych po płucach i wątrobie. W USA około 5,1% pacjentów z nowotworami złośliwymi ma przerzuty do kości w momencie diagnozy, co odpowiada 18,8 przypadkom na 100 000 osób rocznie. Najczęściej przerzuty do kości występują w raku prostaty (34%), piersi (22%) i płuc (20%), które łącznie stanowią około 70% przypadków. Lokalizują się głównie w kręgosłupie (70-80%), miednicy i kościach długich. Czynniki ryzyka obejmują wyższy wiek, rasę (wyższe ryzyko u czarnoskórych w raku prostaty i piersi), stopień zróżnicowania guza, zaawansowanie T i N, wielkość guza, obecność przerzutów do innych narządów oraz brak leczenia chirurgicznego. Częstość występowania przerzutów do kości wzrasta wraz z czasem od diagnozy i stopniem zaawansowania nowotworu, osiągając 8,4% po 10 latach od rozpoznania. Przerzuty do kości o nieznanym pochodzeniu stanowią około 3% przypadków i są często błędnie diagnozowane, z rakiem płuc jako najczęstszą przyczyną.
- Epidemiologia przerzutów nowotworowych do kości
- Czynniki ryzyka i predyktory przerzutów do kości
- Skumulowana częstotliwość występowania przerzutów do kości
- Trendy w epidemiologii przerzutów do kości
- Znaczenie nadzoru i wczesnego wykrywania
- Rokowanie i przeżycie
- Obciążenie społeczne i ekonomiczne
- Zdarzenia związane z układem kostnym (Skeletal-Related Events)
- Znaczenie współpracy interdyscyplinarnej
Epidemiologia przerzutów nowotworowych do kości
Przerzuty nowotworowe do kości (ang. bone metastasis) stanowią istotny problem kliniczny w onkologii. Są one trzecim najczęstszym miejscem występowania przerzutów odległych, po płucach i wątrobie12. Według danych z bazy SEER (Surveillance, Epidemiology, and End Results), około 5,1% pacjentów z nowotworami złośliwymi w momencie diagnozy ma przerzuty do kości, co przekłada się na około 18,8 przypadków na 100 000 osób rocznie w Stanach Zjednoczonych (dane z lat 2010-2015)3. Szacuje się, że liczba pacjentów z przerzutami nowotworowymi do kości w USA wynosi między 300 000 a 600 000 rocznie4, a według innych źródeł nawet około 400 000 nowych przypadków złośliwych przerzutów do kości jest wykrywanych każdego roku5.
Występowanie przerzutów do kości zależy od typu nowotworu pierwotnego. Nowotwory, które najczęściej dają przerzuty do kości to: rak prostaty, rak piersi, rak płuc, rak nerki i rak tarczycy67. Te trzy pierwsze (rak piersi, prostaty i płuc) stanowią około 70% wszystkich przypadków przerzutów nowotworowych do kości89. Dane z badania obejmującego ponad 17 000 pacjentów z przerzutami do kości wskazują, że najczęstsze typy nowotworów pierwotnych to: rak prostaty (34%), rak piersi (22%) i rak płuc (20%)10.
Częstotliwość występowania w różnych typach nowotworów
Częstość występowania przerzutów do kości znacząco różni się w zależności od rodzaju nowotworu pierwotnego:
- Rak prostaty – najwyższe ryzyko przerzutów do kości (18-29%)11, a wśród pacjentów z chorobą przerzutową nawet 88,74%12
- Rak piersi – około 41% zapadalność i 25% częstość występowania13, wśród pacjentów z przerzutami odległymi 53,71%14
- Rak płuc – 33% zapadalność i 23% częstość występowania15
- Rak nerki – 38,65% wśród pacjentów z przerzutami16
- Rak głowy i szyi – 36% zapadalność17
- Rak centralnego układu nerwowego – najniższa zapadalność i częstość występowania (8%, 4%)18
- Rak jądra – najniższa zapadalność i częstość występowania (5%, 4%)19
Zaawansowane nowotwory złośliwe z przerzutami do kości mają częstość występowania od 30% do 75%, szczególnie u pacjentów z zaawansowanym rakiem prostaty i piersi20.
Lokalizacja przerzutów do kości
Najczęstszym miejscem występowania przerzutów do kości jest kręgosłup, następnie miednica i kości długie2122. Przerzuty do kości występują także często w kościach biodrowych, kości udowej, kości ramiennej, żebrach i czaszce23. Szacuje się, że około 70-80% nowotworów złośliwych daje przerzuty do kości, a z tych 70% lokalizuje się w kręgosłupie24. Prawie połowa pacjentów z przerzutami do kręgosłupa ma przerzuty na wielu poziomach kręgosłupa25.
Płaskonabłonkowy rak płuc i rak tarczycy powinny być silnie podejrzewane w przypadku lokalizacji przerzutów w kręgosłupie26. Złośliwe zmiany kręgosłupa o nieznanym pochodzeniu często pochodzą nie tylko z guzów litych, ale także z nowotworów hematologicznych27.
Czynniki ryzyka i predyktory przerzutów do kości
Na podstawie analizy bazy danych SEER zidentyfikowano kilka czynników, które wiążą się z większym ryzykiem rozwoju przerzutów do kości. Są to:
- Wyższy wiek pacjenta28
- Rasa29 – badania pokazują, że czarnoskórzy pacjenci mają wyższy wskaźnik występowania przerzutów do kości w przypadku pierwotnego raka prostaty i piersi30
- Stopień zróżnicowania guza (grade) – wyższy stopień wiąże się z większym ryzykiem31
- Stopień zaawansowania T i N – zaawansowanie choroby lokalnie i w węzłach chłonnych3233
- Wielkość guza34
- Obecność przerzutów do mózgu, wątroby i płuc35
- Podtyp nowotworu i status receptorów (np. w przypadku raka piersi)36
- Brak leczenia chirurgicznego – pacjenci, którzy nie przeszli operacji mają wyższe ryzyko rozwoju przerzutów do kości37
- Niższy status socjoekonomiczny – możliwie w wyniku opóźnionej diagnozy i ograniczonego dostępu do badań przesiewowych38
W przypadku raka gruczołu krokowego wykazano, że pacjenci z nowotworem IV stopnia (niezróżnicowanym) mają wyższe ryzyko przerzutów do kości niż pacjenci z nowotworem I stopnia39.
Skumulowana częstotliwość występowania przerzutów do kości
Badania wskazują na wzrastającą w czasie częstość występowania przerzutów do kości. Według badania Hernandeza i współpracowników, skumulowana częstość występowania przerzutów do kości w Stanach Zjednoczonych wynosi404142:
- 2,9% w ciągu 30 dni od diagnozy nowotworu
- 4,8% po roku
- 5,6% po dwóch latach
- 6,9% po pięciu latach
- 8,4% po dziesięciu latach
Częstość występowania przerzutów do kości wzrasta wraz ze stopniem zaawansowania nowotworu przy diagnozie, z wyraźnie wyższą częstością wśród pacjentów zdiagnozowanych w stadium IV, z których 11% ma przerzuty do kości zdiagnozowane w ciągu 30 dni43. Ten związek między stopniem zaawansowania przy diagnozie a częstością występowania przerzutów do kości utrzymuje się w czasie dla całej populacji badanej i dla każdego typu nowotworu44.
W przypadku raka piersi ryzyko rozwoju przerzutów do kości zwiększa się po 5, 10 i 15 latach (odpowiednio 6,5%, 10,5% i 12%)45. Szacuje się, że około 70% pacjentów z przerzutowym rakiem piersi rozwinie przerzuty do kości w trakcie choroby, a około 5-8% pacjentów ma przerzuty do kości w momencie diagnozy46.
Przerzuty do kości o nieznanym ognisku pierwotnym
Przerzuty o nieznanym pochodzeniu występują u 34% wszystkich pacjentów z nowotworami, a 10-15% z nich prezentuje zmiany w układzie kostnym47. Kość jest trzecim najczęstszym miejscem przerzutów nowotworowych o nieznanym ognisku pierwotnym, po węzłach chłonnych i płucach48.
Spośród wszystkich przypadków przerzutów do kości, około 3% ma niezidentyfikowane pochodzenie i często są błędnie diagnozowane49. Średnio prawie 75% przypadków przerzutów do kości o nieznanym pochodzeniu potrzebuje czterech miesięcy na diagnozę50.
W ciągu ostatnich 30 lat, rak płuc jest główną przyczynamą przerzutów do kości o nieznanym ognisku pierwotnym i ma złe rokowanie, ze średnim przeżyciem 4-8 miesięcy51. Po raku płuc, przerzuty do kości z niezdiagnozowanego raka nerki (rak jasnokomórkowy) wzrosły do 12%, więcej niż rak prostaty (10%), podczas gdy ukryte raki tarczycy są niezwykle rzadkie (3%)52.
Trendy w epidemiologii przerzutów do kości
Częstość występowania przerzutów do kości wzrasta w miarę jak wzrasta przeżywalność pacjentów z nowotworami5354. Według danych z bazy SEER, ogólna częstość występowania przerzutów kostnych wzrosła z 18,00 do 19,06 na 100 000 osób w latach 2010-201555.
Poprawa metod diagnostycznych i zaawansowane leczenie doprowadziły zarówno do dokładniejszego wykrywania, jak i poprawy przeżycia, zwiększając tym samym częstość występowania przerzutów do kości56. Lepsze przeżycie dzięki postępom w terapii medycznej spowodowało zwiększenie liczby pacjentów z nowotworami żyjących z przerzutami do kości57.
Badania autopsyjne sugerują, że częstość występowania przerzutów do kości u pacjentów, którzy umierają z powodu raka, wynosi blisko 70%58, co wskazuje, że rzeczywista liczba przypadków może być niedoszacowana w badaniach klinicznych.
Znaczenie nadzoru i wczesnego wykrywania
Wczesne wykrywanie przerzutów do kości może zminimalizować zachorowalność i śmiertelność oraz prowadzić do lepszej jakości życia, a także jest fundamentalnym krokiem w leczeniu przeciwnowotworowym59. Badania pokazują, że szybkie, proaktywne podejście zmniejsza wskaźniki powikłań, długość pobytu w szpitalu, potrzebę opieki środowiskowej i ogólne koszty leczenia60.
Wykrywanie przerzutów do kości i zapobieganie powikłaniom kostnym u pacjentów wysokiego ryzyka jest szczególnie ważne. Biorąc pod uwagę poważne konsekwencje przerzutów do kości i możliwość późnego nawrotu, wczesne wykrycie przerzutów do kości i identyfikacja pacjentów o podwyższonym ryzyku przerzutów do kości mają ogromne znaczenie61.
Metody nadzoru i diagnostyki
Wytyczne diagnostyczne dla przerzutów do kości zalecają terminową ocenę obrazową i biopsję w przypadkach podejrzenia przerzutów do kości na podstawie objawów takich jak ból kości, zaburzenia ruchomości stawów, objawy neurologiczne lub podwyższone poziomy fosfatazy alkalicznej lub hiperkalcemia6263.
Badania obrazowe używane do monitorowania przerzutów do kości obejmują64:
- Zdjęcia rentgenowskie
- Tomografię komputerową (CT)
- Rezonans magnetyczny (MRI)
- Pozytonową tomografię emisyjną (PET)
- Scyntygrafię kości
W przypadku pacjentów z guzem olbrzymiokomórkowym kości (GCTB), który ma potencjał przerzutowy, zaleca się regularne monitorowanie klatki piersiowej za pomocą skanów PET i/lub CT w celu monitorowania progresji choroby65. Zaproponowano następujący protokół nadzoru: początkowe CT klatki piersiowej lub PET-CT w momencie diagnozy, z kontrolnym CT klatki piersiowej 6 miesięcy po operacji lub w przypadku wznowy miejscowej, następnie co 3 miesiące zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej do 2 lat, co 6 miesięcy od 2-5 lat, rocznie od 5-10 lat66.
Biopsja jest kluczowa w identyfikacji pierwotnej zmiany nowotworowej w przypadku przerzutów do kości o nieznanym pochodzeniu, z wskaźnikiem wykrywalności 38,2%, co czyni ją najczęściej zalecanym badaniem6768. Zaleca się krótszą początkową diagnostykę przed wykonaniem biopsji, ponieważ skutkowałoby to szybszą diagnozą i wdrożeniem leczenia69.
Wczesne wykrywanie przerzutów do kości może pomóc w zapobieganiu późniejszym problemom70. W przypadku pacjentów z przerzutami do kości, wczesna interwencja zmniejsza zachorowalność pacjentów oraz ogólne koszty71.
Rokowanie i przeżycie
Przerzuty do kości wpływają na wskaźniki przeżycia, które wahają się od 6-7 miesięcy w raku płuc do kilku lat w przypadku raka piersi (19-25 miesięcy) lub raka prostaty (12-53 miesięcy)7273.
Jednoroczny wskaźnik przeżycia po diagnozie przerzutów do kości jest najniższy u pacjentów z rakiem płuc (10%, 95% CI 9-11%) i najwyższy u pacjentów z rakiem piersi (51%, 50-53%). Po 5 latach obserwacji tylko pacjenci z rakiem piersi mieli ponad 10% przeżycia (13%, 11-14%)74.
Nasze badania pokazują, że nowotwór z przerzutami do kości o najdłuższym medianie przeżycia to rak piersi (27 miesięcy), następnie rak prostaty (25 miesięcy) i rak tarczycy (23 miesiące)75.
Ogólny wskaźnik przeżycia pacjentów z przerzutami do kości wynosi około 5% pięć lat po diagnozie i spada do 1% po dziesięciu latach, z medianą przeżycia 5 miesięcy po diagnozie76.
Obecność przerzutów do kości wiązała się z ograniczonym zmniejszeniem ogólnego przeżycia (HR = 1,02, 95%, CI = [1,01-1,03], p < 0,001) w porównaniu do pacjentów z innymi przerzutami niż do kości77. Jednak obecność przerzutów do kości w porównaniu do przerzutów do innych miejsc ma specyficzny dla danej choroby wpływ na przeżycie78.
Rokowanie jest gorsze, gdy w momencie diagnozy przerzutów do kości obecne są również inne przerzuty79. Ryzyko śmiertelności było zwiększone dla większości typów nowotworów wśród pacjentów z przerzutami do kości i synchronicznymi przerzutami do innych narządów w porównaniu z pacjentami z przerzutami tylko do kości (skorygowane ryzyko względne 1,29-1,57)80.
Ogólnie rzecz biorąc, rak piersi, prostaty i tarczycy mają lepsze rokowanie w przypadku przerzutów do kości, podczas gdy rak płuc ma najgorsze rokowanie81:
- Rak tarczycy: 48 miesięcy
- Rak prostaty: 40 miesięcy
- Rak piersi: 24 miesiące
- Rak nerki: zmienna zależnie od stanu pacjenta, może być tak krótka jak 6 miesięcy
- Rak płuc: 6 miesięcy
W przypadku raka prostaty z przerzutami, wskaźnik 5-letniego względnego przeżycia dla odległych (przerzutowych) przypadków wynosi około 34%82.
Obciążenie społeczne i ekonomiczne
Przerzuty do kości stanowią znaczące obciążenie dla systemów opieki zdrowotnej i mogą być istotnym czynnikiem całkowitych wydatków onkologicznych83. Szacowany koszt bezpośrednio przypisany do opieki nad przerzutami do kości w Stanach Zjednoczonych wynosi ponad 12,6 miliarda dolarów rocznie, co stanowi 17% całkowitej opieki onkologicznej8485.
Obciążenie ekonomiczne rakiem jest znacznie większe niż tylko bezpośrednie koszty opieki zdrowotnej i obejmuje również koszty pośrednie. Są to straty pieniężne związane z czasem spędzonym na otrzymywaniu opieki medycznej, czasem utraconym z pracy lub innych zwykłych zajęć (koszty zachorowalności) oraz utraconą produktywnością z powodu przedwczesnej śmierci (koszty śmiertelności). Te koszty ponoszą pacjenci, opiekunowie, rodziny, pracodawcy i całe społeczeństwo86.
Leczenie przerzutów do kości i powikłań z nimi związanych (SRE – skeletal-related events) jest kosztowne. Zdarzenia związane z układem kostnym wiążą się ze znacznym zużyciem zasobów opieki zdrowotnej, co generuje znaczne obciążenie ekonomiczne dla systemu opieki zdrowotnej. Większość związanego z nimi wykorzystania zasobów opieki zdrowotnej wynika z wymogu długotrwałych pobytów w szpitalu, licznych wizyt ambulatoryjnych oraz znacznej liczby procedur87.
Indywidualne i społeczne obciążenie ekonomiczne jest wyższe u pacjentów, u których rozwijają się przerzuty do kości w porównaniu do tych, którzy mają bardziej zlokalizowane formy raka, a to obciążenie dodatkowo wzrasta u tych, u których następnie rozwija się SRE88.
Podejście profilaktyczne okazało się bezpieczniejsze i znacznie bardziej opłacalne w porównaniu z tradycyjnym postępowaniem lub ostrym zespoleniem po złamaniu89. Odpowiednie podejście chirurgiczne i wybór implantu mają potencjał do zmniejszenia kosztów opieki zdrowotnej90.
Obciążenie finansowe rakiem jest trudne do zmierzenia i doprowadziło do znacznej heterogeniczności metod i miar. Główne domeny do analizy to: (1) utrata produktywności, (2) koszty opieki medycznej ponoszone z własnej kieszeni oraz (3) wyczerpanie aktywów w wyniku dwóch pierwszych domen, prowadzące do zwiększonego ryzyka zadłużenia medycznego, bankructwa oraz zwiększonego stresu, niepokoju i zmartwień związanych z finansami91.
Zdarzenia związane z układem kostnym (Skeletal-Related Events)
Zdarzenia związane z układem kostnym (SRE) wynikające z przerzutów do kości mogą obejmować ból, złamania patologiczne, hiperkalcemię i ucisk rdzenia kręgowego92. W wielu różnych nowotworach obejmujących kości częstość SRE można zmniejszyć, stosując inhibitory osteoklastów, takie jak bisfosfoniany lub denosumab93.
Częstość występowania SRE w przerzutach do kości jest wysoka. W badaniu pacjentów z nowo zdiagnozowanymi przerzutami do kości, SRE były obecne u 22% pacjentów w momencie diagnozy choroby kości. Spośród tych, którzy nie prezentowali SRE przy diagnozie, 47% pacjentów z rakiem płuc, 46% z rakiem prostaty i 52% z rakiem piersi doświadczyło SRE w okresie obserwacji94.
Podobnie, w innym długoterminowym badaniu, skumulowana częstość występowania SRE wynosiła 47% w raku piersi, 31,4% w raku prostaty i 38% w szpiczaku mnogim95. Ponadto, pacjenci z przerzutami do kości często doświadczają wielu SRE, które zazwyczaj występują w szybszym tempie po początkowym zdarzeniu96.
Przerzuty do kości znacząco wpływają na zachorowalność i śmiertelność oraz mogą prowadzić do powikłań, w tym bólu kości, złamań patologicznych, hiperkalcemii i ucisku rdzenia kręgowego, które są zbiorczo znane jako zdarzenia związane z układem kostnym (SRE). SRE znacząco wpływają na jakość życia pacjentów i zmniejszają wskaźniki przeżycia97.
Przerzuty do kości mogą osłabić i uszkodzić kość, co czyni pacjentów podatnymi na złamania98. Przerzuty osteolityczne mają wyższe ryzyko złamania niż przerzuty mieszane lub sklerotyczne99.
Znaczenie współpracy interdyscyplinarnej
Leczenie pacjenta z przerzutami do kości wymaga podejścia interdyscyplinarnego100. Podejście terapeutyczne do przerzutów do kości powinno być podejściem interdyscyplinarnym ukierunkowanym na zachowanie jakości życia, w tym kontrolę bólu, minimalizację SRE i osiągnięcie lokalnej kontroli guza101.
Istotne jest uwzględnienie wielu czynników, w tym stopnia rozprzestrzeniania się choroby, stanu sprawności, zagrażającego złamania i skutków ubocznych przy tworzeniu początkowego podejścia do leczenia przerzutów do kości102.
Opieka nad pacjentami z przerzutami do kości może stać się skomplikowana i trudna. Opinie ortopedyczne są często szukane zdecydowanie za późno, a wcześniejsze skierowanie może oferować możliwość mniejszej liczby powikłań. Miriada wpływów, jakie przerzuty do kości mają na pacjentów, opiekunów i społeczeństwo, musi być brana pod uwagę przez cały interdyscyplinarny zespół opiekujący się osobami z zaawansowanym rakiem103.
Pacjenci z przerzutami do kości potrzebują kompleksowej, dobrze skoordynowanej opieki ze strony różnych dyscyplin104. Podejście zespołowe do leczenia raka, który rozprzestrzenił się do kości, jest ważne dla zaplanowania najlepszego leczenia105.
Niestety, większość pacjentów trafia do zespołu ortopedycznego po już dokonanym złamaniu patologicznym, co zwiększa prawdopodobieństwo dyskomfortu i zachorowalności w trakcie procesu leczenia106. Zwiększona świadomość w podstawowej opiece zdrowotnej możliwych przerzutów do kości jest niezbędna u pacjentów, którzy zgłaszają się z bólem mięśniowo-szkieletowym i historią raka lub wcześniejszej radioterapii107.
W związku z rosnącą liczbą pacjentów z przerzutami do kości i ich złożonymi potrzebami, potrzebne są dalsze badania nad poprawą metod wczesnego wykrywania, opracowaniem dokładnych biomarkerów oraz optymalizacją strategii leczenia w celu poprawy wyników i jakości życia pacjentów z przerzutami do kości108.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.