Przerzuty nowotworowe do kości
Objawy
Przerzuty nowotworowe do kości stanowią istotne powikłanie zaawansowanych nowotworów, szczególnie w raku prostaty (68%), piersi (73%) i płuc (30-40%). Najczęstszym objawem jest ból kostny, który początkowo ma charakter okresowy, tępy lub ostry, nasilający się nocą i podczas odpoczynku, a z czasem staje się stały i intensywny. Lokalizacja bólu koreluje z miejscem przerzutów, najczęściej obejmując kręgosłup, żebra, miednicę, kości długie i czaszkę. Przerzuty osłabiają strukturę kostną, zwiększając ryzyko złamań patologicznych (10-20% w kościach długich), które manifestują się nagłym, silnym bólem i ograniczeniem ruchomości. Ucisk rdzenia kręgowego jest poważnym powikłaniem wymagającym pilnej interwencji, objawiającym się bólem, deficytami neurologicznymi i zaburzeniami kontroli zwieraczy. Hiperkalcemia, wynikająca z destrukcji kości, prowadzi do objawów takich jak zmęczenie, nudności, zaburzenia świadomości i może skutkować niewydolnością nerek.
Przerzuty nowotworowe do kości – objawy
Przerzuty nowotworowe do kości (określane również jako przerzuty kostne) są częstym powikłaniem zaawansowanej choroby nowotworowej. Występują, gdy komórki rakowe z pierwotnego guza rozprzestrzeniają się poprzez układ krwionośny lub limfatyczny do tkanki kostnej. Kości są trzecim najczęstszym miejscem przerzutów nowotworowych, a szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych około 350 000 osób umiera każdego roku z powodu przerzutów do kości.1
Przerzuty kostne występują szczególnie często w przypadku raka prostaty, piersi, płuc, nerek i tarczycy.2 Szacuje się, że przerzuty do kości występują u około 30-40% pacjentów z zaawansowanym rakiem płuc, 68% pacjentów z rakiem prostaty i 73% pacjentów z rakiem piersi.34 W przypadku raka piersi kości są pierwszym miejscem przerzutów u prawie połowy kobiet z diagnozą rozsianej choroby nowotworowej, a u wielu z tych kobiet kości będą jedynym miejscem przerzutów.5
Ból kostny jako główny objaw
Ból kostny jest najczęstszym objawem przerzutów nowotworowych do kości i zwykle pierwszym zauważalnym sygnałem.67 Charakterystyka bólu związanego z przerzutami kostnymi obejmuje:
- Ból jest zwykle stopniowo nasilający się w czasie8
- Może początkowo pojawiać się i ustępować (okresowy charakter)9
- Jest często opisywany jako tępy, uporczywy ból lub ostre, nagłe dolegliwości10
- Zazwyczaj nasila się w nocy i podczas odpoczynku1112
- Może nasilać się podczas aktywności fizycznej, zwłaszcza gdy przerzuty dotyczą kości długich kończyn13
- Z czasem ból staje się stały i bardziej nasilony14
- Pacjenci często opisują ból jako uporczywy, przypominający gryzienie, który pojawia się podczas odpoczynku lub snu15
Lokalizacja bólu zależy od umiejscowienia przerzutów. Najczęstsze miejsca występowania przerzutów kostnych to kręgosłup, żebra, miednica, kości ramienia, kości udowe i czaszka.1617 Pacjenci z przerzutami do kręgosłupa często odczuwają ból, który nasila się w nocy lub podczas odpoczynku w łóżku, natomiast osoby z przerzutami do kości długich (kończyn) odczuwają ból podczas aktywności i ruchu, który zmniejsza się podczas odpoczynku.18
Badania pokazują, że ból i zmęczenie nasilają się zarówno przed, jak i po diagnozie przerzutów do kości. Wzrost ryzyka wystąpienia umiarkowanych do ciężkich objawów prowadzących do diagnozy wynosił 9% miesięcznie zarówno dla zmęczenia, jak i bólu.19 Ból i zmęczenie są najwcześniejszymi objawami osiągającymi umiarkowane/silne nasilenie, co następuje w ciągu miesiąca lub krócej po pojawieniu się przerzutów do kości.20
Złamania patologiczne
Przerzuty nowotworowe do kości mogą osłabiać strukturę kostną, zwiększając ryzyko złamań patologicznych.21 Złamania patologiczne to złamania kości, które występują przy minimalnym urazie lub nawet podczas normalnych codziennych czynności z powodu osłabienia kości przez przerzuty.22 Cechy złamań patologicznych obejmują:
- Mogą wystąpić nawet bez upadku czy urazu23
- Powodują nagły, silny ból24
- Najczęściej dotyczą kręgosłupa, żeber, miednicy, kości ramienia (kość ramienna), kości udowej i czaszki25
- W przypadku złamania kości kończyny pacjent nie będzie mógł nią poruszać26
- Nagła zmiana na bardziej intensywny lub silny ból zwykle wskazuje na złamanie patologiczne27
Złamania patologiczne spowodowane przez przerzuty nowotworowe do kości nie zagoją się, nawet przy zastosowaniu radioterapii.28 Około 10-20% pacjentów z przerzutami do kości długich doświadcza złamań patologicznych.29 W niektórych przypadkach złamanie może być pierwszym objawem przerzutów do kości.30
Ucisk rdzenia kręgowego
Przerzuty do kręgosłupa mogą powodować ucisk na rdzeń kręgowy, co stanowi poważne powikłanie wymagające natychmiastowej interwencji medycznej.31 Objawy ucisku rdzenia kręgowego obejmują:
- Uporczywy ból pleców lub szyi, który może nasilać się podczas kaszlu, kichania lub napinania się32
- Drętwienie lub osłabienie nóg i trudności z chodzeniem33
- Problemy z kontrolowaniem pęcherza moczowego lub jelit (nietrzymanie moczu i stolca)3435
- Mrowienie lub drętwienie w obszarze brzucha36
- W rzadkich przypadkach porażenie3738
Ucisk rdzenia kręgowego jest stanem nagłym, który może prowadzić do trwałego uszkodzenia nerwów i paraliżu, jeśli nie zostanie natychmiast leczony.39 Szacuje się, że około 80% pacjentów z przerzutami do kości doświadcza bólu związanego z nowotworem (CIBP – cancer-induced bone pain), który często jest ich pierwszym objawem.40
Hiperkalcemia
Hiperkalcemia (podwyższony poziom wapnia we krwi) jest częstym powikłaniem przerzutów do kości.41 Powstaje, gdy kości ulegają niszczeniu przez przerzuty nowotworowe, co powoduje uwalnianie wapnia do krwiobiegu.42 Objawy hiperkalcemii obejmują:
- Zmęczenie i osłabienie43
- Nudności i wymioty44
- Utratę apetytu45
- Zaparcia46
- Wzmożone pragnienie i zwiększone wydalanie moczu47
- Problemy z koncentracją i senność48
- Splątanie i dezorientację49
- W ciężkich przypadkach może prowadzić do śpiączki50
Hiperkalcemia, jeśli nie jest leczona, może prowadzić do poważnych powikłań, w tym niewydolności nerek.51 Jest to stan wymagający szybkiej interwencji medycznej.
Wpływ na szpik kostny
Przerzuty do kości mogą wpływać na funkcję szpiku kostnego, co prowadzi do obniżenia poziomu komórek krwi.52 Objawy zależą od typu komórek krwi, których poziom jest obniżony:
- Niedokrwistość (obniżony poziom czerwonych krwinek): zmęczenie, osłabienie, duszność5354
- Leukopenia (obniżony poziom białych krwinek): zwiększona podatność na infekcje, gorączka, dreszcze55
- Małopłytkowość (obniżony poziom płytek krwi): siniaczenie i krwawienie56
Anemia jest częstym zaburzeniem krwi u pacjentów z przerzutami do kości, ponieważ przerzuty często zajmują duże kości, które produkują czerwone krwinki.5758
Progresja przerzutów do kości
Przerzuty do kości są procesem wieloetapowym, który obejmuje szereg złożonych interakcji biologicznych między komórkami nowotworowymi a mikrośrodowiskiem kości.59
Mechanizm rozwoju przerzutów kostnych
Rozwój i progresja przerzutów do kości można podzielić na kilka etapów:60
- Kolonizacja – komórki nowotworowe przedostają się do krwiobiegu, a następnie osiadają w tkance kostnej
- Okres uśpienia – komórki nowotworowe mogą pozostawać w stanie uśpienia przez długi czas
- Progresja – aktywacja i namnażanie się komórek nowotworowych, prowadzące do jawnych przerzutów do kości
Przywiązanie komórek nowotworowych w miejscu przerzutu obejmuje interakcje między komórkami lub między komórkami a macierzą pozakomórkową, w które zaangażowane są cząsteczki adhezyjne komórek, takie jak integryny.61
Kość zapewnia atrakcyjne środowisko, które umożliwia krążącym komórkom nowotworowym zasiedlenie, przeżycie i proliferację.62 Mechanizm interakcji „nasiono i gleba” jest wyraźnie widoczny w nierównomiernym rozmieszczeniu przerzutów w szkielecie.63
Typy przerzutów kostnych
Przerzuty do kości można podzielić na dwie główne kategorie:64
- Przerzuty osteolityczne – związane z niszczeniem kości i tworzeniem ubytków w tkance kostnej
- Przerzuty osteoblastyczne (osteosklerotyczne) – charakteryzujące się tworzeniem nowej tkanki kostnej
Zmiany osteolityczne powstają, gdy resorpcja kości przez osteoklasty przeważa nad tworzeniem kości przez osteoblasty, co prowadzi do osłabienia struktury kostnej.65 Przerzuty osteolityczne są częstsze niż osteoblastyczne, ale oba typy mogą występować jednocześnie w tym samym obszarze kości, na przykład w przypadku przerzutów raka piersi.66
Przerzuty do kości mogą powodować tworzenie się kości lub jej niszczenie, a w niektórych przypadkach oba te procesy jednocześnie.67 Proces, w którym części kości ulegają uszkodzeniu, nazywany jest osteolizą. Często w wyniku osteolizy powstają małe ubytki, określane jako zmiany osteolityczne lub lityczne. Zmiany lityczne mogą osłabiać kości i zwiększać ryzyko złamań.68
Czynniki wpływające na progresję
Progresja przerzutów do kości jest związana z zaburzeniem równowagi remodelingu kostnego, z nieprawidłowościami zarówno w liczbie, jak i aktywności osteoklastów i osteoblastów.69 Różne czynniki, w tym cytokiny i hormony, kontrolują równowagę remodelingu kostnego, a błędne koło obejmujące osteoklasty i komórki nowotworowe stopniowo prowadzi do rozwoju zmian osteolitycznych.70
Nowe badania sugerują, że nerwy czuciowe obecne w tkance kostnej mogą również odgrywać rolę w progresji przerzutów. Wykazano, że:
- Nerwy czuciowe wydzielające peptyd związany z genem kalcytoniny (CGRP) są wzbogacone w okostnej myszy z przerzutami do kości71
- Pacjenci z przerzutami do kości mają podwyższony poziom CGRP w surowicy72
- Próbki guzów od pacjentów z przerzutami do kości wykazują podwyższoną ekspresję receptora podobnego do receptora kalcytoniny (CRLR, składnik receptora CGRP)73
- CGRP indukuje proliferację komórek nowotworowych poprzez szlak CRLR/p38/HSP277475
Blokowanie CGRP pochodzącego z nerwów czuciowych może zmniejszać proliferację komórek nowotworowych i progresję przerzutów do kości.76
Progresja objawów w czasie
Przerzuty do kości rozwijają się stopniowo, a objawy często nasilają się z upływem czasu:
- Początkowo ból może pojawiać się i ustępować, z czasem staje się bardziej stały77
- Umiarkowane do ciężkich zaburzeń snu i drętwienia/mrowienia pojawiają się później, średnio odpowiednio 2,9 i 7,7 miesiąca po wystąpieniu przerzutów do kości78
- Skumulowany odsetek pacjentów z umiarkowanymi do ciężkich objawami zwiększa się z czasem dla większości objawów, szczególnie dla bólu i zmęczenia, które dotykają większość pacjentów w ciągu 3 miesięcy od wystąpienia przerzutów do kości79
Nawet przy kontrolowanym leczeniu bólu, okresy przebijającego bólu mogą występować nagle, bez ostrzeżenia, kilka razy dziennie.80 Ból może być gorszy w nocy i częściowo ustępować podczas aktywności.81
Powikłania związane z progresją
Przerzuty do kości mogą prowadzić do szeregu powikłań określanych jako zdarzenia związane ze szkieletem (SRE – skeletal-related events).82 Do najczęstszych powikłań należą:
- Silny ból kości83
- Złamania patologiczne84
- Ucisk rdzenia kręgowego i zespoły uciskowe nerwów85
- Zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej prowadzące do hiperkalcemii zagrażającej życiu86
- Osłabienie mięśni87
Zdarzenia związane ze szkieletem występują u 31-47% pacjentów z rakiem piersi, prostaty lub szpiczakiem.88 Znacząca część pacjentów z przerzutami do kości ma systemowe osłabienie mięśni wynikające z niszczenia kości związanego z nowotworem, co zwiększa ryzyko upadków, które mogą prowadzić do złamań, i negatywnie wpływa na stan sprawności, przeżycie i jakość życia.89
Wpływ na jakość życia i przeżycie
Przerzuty do kości mogą znacząco wpływać na codzienne czynności i jakość życia pacjentów.90 Ból związany z przerzutami do kości jest bardzo trudny do leczenia i ma tendencję do oporności na opioidy.91
Przerzuty do kości są oznakę zaawansowanego nowotworu.92 Wskaźniki przeżycia wahają się od sześciu do siedmiu miesięcy do ponad czterech lat i zależą od czynników takich jak:
- Typ nowotworu: analiza wskazuje, że wskaźnik przeżycia dla raka płuc z przerzutami do kości wynosi sześć do siedmiu miesięcy, w porównaniu do 53 miesięcy dla raka prostaty z przerzutami do kości93
- Stan ogólny pacjenta94
- Obecność przerzutów w innych częściach ciała95
- Dostępność i odpowiedź na skuteczne leczenie96
CIBP (ból kości wywołany nowotworem) znacząco obniża jakość życia pacjentów z przerzutami do kości i został zasugerowany jako negatywny wskaźnik przeżycia.97
Chociaż przerzuty do kości nie zawsze mogą być wyleczone, wiele osób z przerzutami do kości może żyć przez wiele lat z bardzo dobrą jakością życia.98 Głównym celem leczenia jest kontrolowanie bólu i innych objawów, aby pacjent mógł jak najlepiej korzystać z codziennych aktywności.99
Rozpoznanie i monitorowanie progresji
Wczesne wykrycie przerzutów do kości jest kluczowe dla zapobiegania powikłaniom. Do metod diagnostycznych należą:100
- Badania obrazowe (RTG, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, scyntygrafia kości, PET)
- Badania krwi (poziom wapnia, markery obrotu kostnego)
- Biopsja (w niektórych przypadkach)
Nowe kryteria oceny odpowiedzi na leczenie nowotworowe zwiększyły świadomość znaczenia odpowiedzi przerzutów do kości na terapię.101 Obrazowanie metaboliczne może umożliwić pomiar przerzutów do kości przy braku zmian anatomicznych poprzez ocenę metabolizmu guza.102
Po rozpoznaniu przerzutów do kości, pacjent i jego lekarze będą regularnie monitorować stan kości, aby kontrolować nowotwór i pomóc określić, co organizm pacjenta może znieść podczas leczenia.103
Dla osób z przerzutami do kości, ważne jest, aby zgłaszać lekarzowi wszelkie nowe lub pogarszające się bóle, szczególnie jeśli utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie.104 Nagła zmiana na bardziej intensywny lub silny ból zwykle wskazuje na złamanie patologiczne.105
Ważne jest, aby zrozumieć, że nie każdy ból oznacza przerzuty. Lekarz może pomóc w rozróżnieniu między bólem związanym z przerzutami do kości a normalnymi bólami i dolegliwościami lub bólami z innych źródeł.106
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.