Płonica
Leczenie
Szkarlatyna jest zakażeniem wywołanym przez paciorkowce grupy A (GAS), wymagającym szybkiego wdrożenia antybiotykoterapii, której celem jest zapobieganie powikłaniom takim jak gorączka reumatyczna, kłębuszkowe zapalenie nerek, zapalenie wsierdzia czy ropne powikłania. Leczenie pierwszego wyboru stanowi 10-dniowy kurs penicyliny V lub amoksycyliny, dawkowany u dzieci poniżej 27 kg masy ciała 250 mg (400 000 j.) 2-3 razy dziennie, a u starszych dzieci i dorosłych 500 mg (800 000 j.) 2-3 razy dziennie. W przypadku alergii na penicylinę stosuje się makrolidy, linkozamidy (klindamycynę) lub cefalosporyny I generacji, z uwzględnieniem lokalnych wzorców oporności i przeciwwskazań. Alternatywnie, w sytuacjach problemów z przestrzeganiem zaleceń, możliwa jest jednorazowa domięśniowa iniekcja penicyliny G benzatynowej (600 000 j. dla dzieci <27 kg, 1,2 mln j. dla pozostałych). Leczenie objawowe obejmuje paracetamol lub ibuprofen, unikanie aspiryny u osób <18 r.ż., oraz środki łagodzące świąd i ból gardła.
Podstawowe leczenie szkarlatyny
Szkarlatyna (płonica) jest chorobą zakaźną wywoływaną przez paciorkowce grupy A (GAS), która wymaga odpowiedniego leczenia antybiotykami. Terapia przeciwbakteryjna stanowi podstawę postępowania, ponieważ pozwala na szybsze ustąpienie objawów, skrócenie czasu trwania choroby oraz zapobieganie poważnym powikłaniom12. Nieleczona szkarlatyna może prowadzić do poważnych komplikacji, takich jak gorączka reumatyczna, zapalenie nerek, zapalenie wsierdzia, zapalenie płuc, czy ropne powikłania (zapalenie węzłów chłonnych, wyrostka sutkowatego, zapalenie tkanki łącznej)34.
Cele leczenia szkarlatyny
Główne cele leczenia szkarlatyny obejmują:5
- Zapobieganie gorączce reumatycznej
- Ograniczenie rozprzestrzeniania się zakażenia w populacji
- Zapobieganie kłębuszkowemu zapaleniu nerek i ropnym powikłaniom (np. zapalenie węzłów chłonnych, wyrostka sutkowatego, zapalenie zatok przynosowych, ropnie, zapalenie tkanki łącznej)
- Skrócenie czasu trwania choroby
Antybiotykoterapia
Penicylina i amoksycylina pozostają lekami pierwszego wyboru w leczeniu szkarlatyny. Bakterie paciorkowcowe grupy A nie wykazują oporności na penicylinę, dlatego pozostaje ona złotym standardem w terapii67. Standardowo stosuje się 10-dniowy kurs leczenia antybiotykami, najczęściej w postaci tabletek penicyliny V lub amoksycyliny, natomiast u młodszych dzieci można stosować antybiotyki w formie płynnej89.
Dawkowanie penicyliny doustnej zależy od masy ciała pacjenta. U dzieci o masie ciała poniżej 27 kg zaleca się 250 mg (400 000 jednostek) 2-3 razy dziennie przez 10 dni, a u starszych dzieci i dorosłych 500 mg (800 000 jednostek) 2-3 razy dziennie10. Niezwykle istotne jest ukończenie pełnego 10-dniowego kursu leczenia, nawet jeśli objawy ustąpią wcześniej, aby całkowicie wyeliminować bakterie1112.
Alternatywne antybiotyki
W przypadku alergii na penicylinę stosuje się alternatywne antybiotyki:13
- Makrolidy (np. erytromycyna, klarytromycyna, azytromycyna) – przy czym należy uwzględnić lokalne wzorce oporności
- Linkozamidy (np. klindamycyna) – szczególnie skuteczne w ciężkich zakażeniach
- Cefalosporyny pierwszej generacji (np. cefaleksyna) – mogą być stosowane u pacjentów z nieciężkimi reakcjami alergicznymi na penicylinę
Należy pamiętać, że u pacjentów z ciężką alergią na penicylinę typu I (reakcja anafilaktyczna) nie powinno się stosować cefalosporyn ze względu na ryzyko reakcji krzyżowej16. W przypadku oporności na makrolidy można rozważyć zastosowanie klindamycyny17.
Podanie parenteralne antybiotyków
W niektórych sytuacjach, gdy istnieją obawy dotyczące przestrzegania zaleceń przy leczeniu doustnym, można zastosować jednorazową domięśniową iniekcję penicyliny G benzatynowej1819. Dawka dla dzieci o masie ciała poniżej 27 kg wynosi 600 000 jednostek, a dla pozostałych pacjentów 1,2 miliona jednostek20. Ból związany z podaniem domięśniowym można zmniejszyć, utrzymując lek w temperaturze pokojowej przed wstrzyknięciem21.
Leczenie objawowe
Oprócz antybiotykoterapii ważne jest również leczenie objawowe, które pomaga złagodzić dolegliwości i przyspieszyć proces zdrowienia22.
Leczenie bólu i gorączki
W celu złagodzenia bólu gardła i obniżenia gorączki zaleca się:2324
- Paracetamol (acetaminofen) – odpowiednio dawkowany w zależności od wieku i masy ciała
- Ibuprofen (np. Advil, Motrin) – przy braku przeciwwskazań
Ważne: nigdy nie należy podawać aspiryny dzieciom i młodzieży poniżej 18 roku życia ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a – rzadkiego, ale poważnego schorzenia wpływającego na wątrobę i mózg2627.
Łagodzenie świądu i wysypki
Do łagodzenia świądu związanego z wysypką można stosować:2829
- Balsam z kalaminy lub inne łagodzące balsamy
- Leki przeciwhistaminowe (np. difenhydramina, hydroksyzyna)
- Emolienty nawilżające skórę
Nawodnienie i odpoczynek
Istotnym elementem leczenia jest również:3233
- Picie dużej ilości chłodnych (nie zimnych) płynów
- Spożywanie miękkich pokarmów, jeśli gardło jest bolesne
- Ciepłe płyny jak rosół czy zimne pokarmy jak lody mogą przynieść ulgę w bólu gardła
- Odpowiednia ilość odpoczynku
Pomocne może być również:35
- Płukanie gardła ciepłą wodą z solą (1 łyżeczka soli na około 240 ml ciepłej wody)
- Stosowanie aerozoli znieczulających do gardła lub pastylek na ból gardła
- Korzystanie z nawilżacza powietrza
Skuteczność leczenia i czas powrotu do zdrowia
Przy odpowiednim leczeniu antybiotykami, objawy szkarlatyny zwykle zaczynają ustępować w ciągu 24-48 godzin3738. Gorączka zazwyczaj ustępuje w ciągu 12-24 godzin od rozpoczęcia leczenia, a większość pacjentów zdrowieje w ciągu 4-5 dni3940.
Wysypka może utrzymywać się dłużej, nawet do 2-3 tygodni, zanim całkowicie ustąpi4142. Podobnie łuszczenie się skóry, które następuje po szkarlatynie, jest normalnym procesem i może trwać do kilku tygodni43.
Powrót do szkoły i zakaźność
Pacjent z szkarlatyną przestaje być zakaźny po około 24 godzinach od rozpoczęcia skutecznej antybiotykoterapii4445. Dziecko może wrócić do szkoły lub przedszkola po co najmniej 24 godzinach przyjmowania antybiotyków, pod warunkiem że nie ma już gorączki i czuje się dobrze4647.
Jeśli szkarlatyna nie jest leczona antybiotykami, pacjent może pozostać zakaźny przez 2-3 tygodnie od pojawienia się objawów4849.
Powikłania i ich zapobieganie
Szybkie rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego leczenia antybiotykami jest kluczowe dla zapobiegania powikłaniom szkarlatyny50. Nieleczona lub nieodpowiednio leczona szkarlatyna może prowadzić do szeregu poważnych powikłań51.
Potencjalne powikłania
Do najpoważniejszych powikłań szkarlatyny należą:5253
- Gorączka reumatyczna – choroba zapalna mogąca prowadzić do trwałego uszkodzenia zastawek serca
- Kłębuszkowe zapalenie nerek (glomerulonephritis) – choroba zapalna nerek
- Zapalenie ucha środkowego
- Zapalenie zatok przynosowych
- Zapalenie płuc
- Posocznica (sepsa)
- Zapalenie wsierdzia
Wczesne rozpoczęcie antybiotykoterapii (w ciągu pierwszych 9 dni od wystąpienia objawów) znacząco zmniejsza ryzyko wystąpienia gorączki reumatycznej56. Dzięki nowoczesnym antybiotykom i skutecznemu leczeniu szkarlatyna, która kiedyś była poważną chorobą dziecięcą o wysokiej śmiertelności (15-20%), obecnie ma śmiertelność poniżej 1%57.
Szczególne sytuacje kliniczne
Ciężkie zakażenia paciorkowcowe
W przypadku ciężkiego zakażenia paciorkowcowego, takiego jak martwicze zapalenie powięzi czy zespół wstrząsu toksycznego, stosuje się szerszy zakres antybiotyków58. Do penicyliny często dodaje się klindamycynę, która hamuje produkcję superantygenów i ułatwia fagocytozę paciorkowców poprzez blokowanie produkcji białka M59.
W ciężkich infekcjach, oprócz antybiotykoterapii, ważne jest także leczenie wspomagające, takie jak nawadnianie i kontrola ciśnienia tętniczego za pomocą wazopresorów60.
Hospitalizacja
W większości przypadków szkarlatyna może być leczona ambulatoryjnie. Hospitalizacja może być jednak konieczna, jeśli ból gardła towarzyszący infekcji paciorkowcowej jest szczególnie nasilony, co wymaga dożylnego nawadniania i podawania antybiotyków61.
Leczenie nawracających infekcji
Pacjent, u którego objawy nawracają krótko po ukończeniu 10-dniowego kursu odpowiedniego antybiotyku, może być ponownie leczony tym samym antybiotykiem lub otrzymać alternatywny antybiotyk doustny lub domięśniowy62. Niektóre alternatywy to cefalosporyny o wąskim spektrum, amoksycylina z kwasem klawulanowym, klindamycyna, erytromycyna i inne makrolidy63.
Tonsillektomia (usunięcie migdałków), choć kiedyś była uważana za rozsądne leczenie nawracającego paciorkowcowego zapalenia gardła, obecnie nie jest zalecana, ponieważ osoba nadal może być zakażona paciorkowcem grupy A bez migdałków64.
Profilaktyka i kontrola zakażenia
Poza leczeniem osoby chorej, ważne jest również wprowadzenie środków zapobiegających rozprzestrzenianiu się zakażenia65.
Środki higieny
Zalecenia dotyczące zapobiegania rozprzestrzenianiu się zakażenia obejmują:6667
- Mycie szklanek i sztućców w gorącej wodzie z mydłem lub w zmywarce po użyciu przez osobę chorą
- Częste mycie rąk
- Unikanie bliskiego kontaktu z osobą chorą
- Dezynfekcja współdzielonych przedmiotów
Profilaktyka antybiotykowa
Rutynowe badanie bezobjawowych domowników nie jest wymagane ze względu na ograniczoną skuteczność profilaktyki antybiotykowej i potencjalne ryzyko związane ze stosowaniem antybiotyków69. Profilaktyka antybiotykowa może być jednak rozważana w wyjątkowych okolicznościach, takich jak u pacjentów z ciężką immunosupresją70.
Osoby z rodziny, u których pojawią się podobne objawy w ciągu 5 dni, powinny być zbadane w kierunku zakażenia paciorkowcem71.
Podsumowanie leczenia szkarlatyny
Leczenie szkarlatyny opiera się na antybiotykoterapii, która powinna być wdrożona jak najszybciej po rozpoznaniu72. Penicylina lub amoksycylina pozostają lekami pierwszego wyboru, a w przypadku alergii na penicylinę stosuje się alternatywne antybiotyki, takie jak makrolidy, klindamycyna lub cefalosporyny73.
Niezwykle ważne jest ukończenie pełnego 10-dniowego kursu antybiotyków, nawet jeśli objawy ustąpią wcześniej74. Dzięki odpowiedniemu leczeniu większość pacjentów zdrowieje w ciągu 4-5 dni, a ryzyko powikłań jest znacznie zmniejszone75.
Leczenie objawowe, takie jak leki przeciwgorączkowe, odpowiednie nawodnienie, łagodzenie świądu i bólu gardła, jest również istotnym elementem terapii76. Pacjent przestaje być zakaźny po 24 godzinach od rozpoczęcia antybiotykoterapii i może wrócić do szkoły lub pracy, jeśli nie ma gorączki i dobrze się czuje77.
Skuteczne leczenie szkarlatyny pozwala uniknąć poważnych powikłań i zapewnia pełny powrót do zdrowia78.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.