Płonica
Etiologia i przyczyny
Płonica (scarlatina) jest ostrą chorobą zakaźną wywoływaną przez Streptococcus pyogenes (paciorkowce grupy A, GAS), które produkują egzotoksyny pirogenne (SPE A, B, C, F) odpowiedzialne za charakterystyczną wysypkę skórną. Bakterie te są Gram-dodatnie, beta-hemolizujące, katalazoujemne i oksydazoujemne, rosnące w łańcuchach. Okres inkubacji wynosi 12 godzin do 7 dni (zwykle 2-4 dni). Zakażenie rozprzestrzenia się głównie drogą kropelkową, a także przez fomity i rzadko przez skażoną żywność. Płonica dotyka głównie dzieci w wieku 4-8 lat, z mniejszą podatnością u dzieci <2 lat (przeciwciała matczyne) i osób >10 lat (nabyta odporność). Szczepy emm1, emm3 i inne są powiązane z epidemiami, a rozwój choroby zależy od interakcji szczepu i odpowiedzi immunologicznej gospodarza. Nieleczona płonica może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak gorączka reumatyczna, glomerulonefritis poinfekcyjny, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, martwicze zapalenie powięzi, PANDAS, posocznica i zespół wstrząsu toksycznego.
Etiologia płonicy
Płonica (łac. scarlatina, ang. scarlet fever) jest chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterie Streptococcus pyogenes, znane również jako paciorkowce grupy A (ang. Group A Streptococcus, GAS). Jest to ta sama bakteria, która wywołuje anginę paciorkowcową (strep throat).123 Płonica jest skutkiem działania toksyn wytwarzanych przez te bakterie, które prowadzą do charakterystycznej wysypki skórnej oraz innych objawów klinicznych.45
Charakterystyka bakterii powodujących płonicę
Streptococcus pyogenes to bakteria Gram-dodatnia, niewytwarzająca przetrwalników, katalazoucjemna i oksydazoucjemna, która rośnie w parach i łańcuchach.6 Bakterie te powszechnie wywołują szeroki zakres zakażeń górnych dróg oddechowych i skóry, takich jak zapalenie gardła, płonica, liszajec, zapalenie tkanki łącznej i róża.7 Paciorkowce grupy A to bakterie beta-hemolizujące, co oznacza, że wytwarzają enzymy zdolne do całkowitego rozkładu krwinek czerwonych na podłożu agarowym z dodatkiem krwi.8
Mechanizm wywołania choroby
Płonica pojawia się, gdy szczepy Streptococcus pyogenes wytwarzają specyficzne toksyny (egzotoksyny pirogenne), które są odpowiedzialne za wywołanie charakterystycznej wysypki.910 Toksyny te, nazywane również toksynami skarlatynowymi lub erytrogennymi, powodują uszkodzenie naczyń włosowatych, co prowadzi do powstania wysypki skórnej.11
Zidentyfikowano kilka typów paciorkowcowych egzotoksyn pirogennych (SPE), które mogą powodować płonicę, w tym SPE A, B, C i F.12 Warto zauważyć, że superantygeny SpeA, SpeC i SSA są bezpośrednio związane z płonicą.13 Szczepy GAS, które wywołują płonicę, potrzebują specyficznych bakteriofagów do produkcji egzotoksyny pirogennej.14 Bakteriofag T12 wbudowuje się w genom Streptococcus, co prowadzi do ekspresji egzotoksyny odpowiedzialnej za płonicę.15
Paciorkowce grupy A są jednymi z niewielu bakterii zdolnych do wytwarzania egzotoksyn superantygenowych, które należą do najsilniejszych aktywatorów komórek T.16 Reakcja na zakażenie GAS i rozwój płonicy zależy zarówno od szczepu bakterii, jak i od odpowiedzi immunologicznej pacjenta.17
Szczepy odpowiedzialne za płonicę
Specyficzne typy emm, w tym M1, M2, M3, M4, M6, M12 i M22, zostały powiązane z wybuchami epidemii płonicy.18 Wzrost zachorowań na zakażenia GAS w latach 80. XX wieku przypisuje się pojawieniu się emm1 jako dominującej przyczyny inwazyjnych zakażeń GAS (iGAS) w następstwie zmian genetycznych.19 W ostatnich latach obserwuje się globalny nawrót płonicy w takich krajach jak Wielka Brytania, Hongkong, Chiny kontynentalne i Korea, często związany z pojawieniem się nowych klonów emm.20
Drogi zakażenia
Płonica jest chorobą wysoce zakaźną.21 Zakażenie rozprzestrzenia się głównie drogą kropelkową – poprzez kropelki uwalniane podczas kaszlu lub kichania osoby zakażonej.2223 Bakterie obecne są w jamie ustnej, gardle lub nosie osoby zakażonej i rozprzestrzeniają się przez kontakt ze śluzem lub śliną tej osoby.24
Organizm jest w stanie przetrwać ekstremalne warunki temperatury i wilgotności, co umożliwia rozprzestrzenianie się przez fomity (przedmioty nieożywione).25 W rzadkich przypadkach płonica może być przenoszona poprzez skażoną żywność, co zaobserwowano podczas wybuchu epidemii w Chinach.26
Płonica może również rozwinąć się w następstwie paciorkowcowego zakażenia skóry, takiego jak liszajec, oparzenia lub inne rany zakażone.2728 W takich przypadkach osoba może nie mieć bólu gardła.29
Okres inkubacji i zakaźność
Okres inkubacji dla płonicy waha się od 12 godzin do 7 dni, chociaż najczęściej wynosi od 2 do 4 dni.303132 Pacjenci są zakaźni zarówno w ostrej fazie choroby, jak i w fazie subklinicznej.33
Czynniki ryzyka
Głównym czynnikiem ryzyka zachorowania na płonicę jest zakażenie bakteriami powodującymi anginę paciorkowcową.3435 Wybuch epidemii anginy paciorkowcowej lub płonicy w społeczności, sąsiedztwie lub szkole może zwiększyć ryzyko zakażenia.36
Płonica dotyka przede wszystkim dzieci. Dzieci do 2 lat zwykle nie są podatne ze względu na przeciwciała matczyne, a osoby powyżej 10 roku życia są w większości chronione dzięki nabytej odporności.37 Choroba najczęściej dotyka dzieci w wieku od 4 do 8 lat.38 Płonica rzadko występuje u osób powyżej 10 roku życia oraz u dorosłych.39
Do czynników ryzyka należą również:40
- Bliski kontakt z osobą chorą na płonicę lub inne objawy zakażenia paciorkowcem grupy A
- Wiek 1-10 lat
- Sezon zimowy i wiosna
- Przebywanie w zatłoczonych środowiskach
- Bliski kontakt z dziećmi w wieku 1-10 lat
- Zakażenie GAS niepochodzące z gardła
Badacze wykazali, że około 80% dzieci, które osiągają wiek 10 lat, rozwinęło dożywotnie przeciwciała ochronne przeciwko egzotoksynie paciorkowcowej.42 Szacuje się, że jedno na dziesięć dzieci zakażonych paciorkowcowym zapaleniem gardła z grupy A rozwinie płonicę.43
Związek z innymi chorobami paciorkowcowymi
Paciorkowce grupy A mogą wywoływać wiele różnych rodzajów zakażeń, w tym anginę paciorkowcową, płonicę, martwicze zapalenie powięzi i inne.44 Płonica zwykle towarzyszy zapaleniu gardła, jednak w rzadkich przypadkach może następować po zakażeniach paciorkowcowych w innych miejscach.45
Co interesujące, nie wszystkie osoby zakażone paciorkowcem grupy A rozwiną płonicę. Niektóre osoby są bardziej podatne na toksynę niż inne.46 Niektóre osoby mogą przenosić i przekazywać zakażenie bez wykazywania jakichkolwiek objawów.47
Powikłania po płonicy
Bakterie powodujące płonicę mogą prowadzić do innych zakażeń i poważnych powikłań. Jeśli płonica nie jest właściwie leczona, mogą wystąpić następujące komplikacje:4849
- Ropnie (kieszonki ropy) wokół migdałków lub mózgu
- Zapalenie stawów lub zapalenie szpiku kostnego
- Zakażenia ucha, zatok lub skóry
- Uszkodzenie nerek (glomerulonefritis poinfekcyjny)
- Zapalenie wyrostka sutkowatego (mastoiditis)
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
- Martwicze zapalenie powięzi
- PANDAS (dziecięce autoimmunologiczne zaburzenia neuropsychiatryczne związane z paciorkowcem)
- Zapalenie płuc
- Gorączka reumatyczna (choroba zapalna serca i stawów)
- Posocznica
- Zespół wstrząsu toksycznego
- Śmierć (w skrajnych przypadkach)
Szczególnie niebezpiecznym powikłaniem jest gorączka reumatyczna, która może wystąpić w wyniku nieleczonego lub niewłaściwie leczonego zakażenia paciorkowcowego. Jest to choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy atakuje własne tkanki organizmu, zwłaszcza serce, stawy, skórę i ośrodkowy układ nerwowy.51
Powikłania po płonicy występują po ustąpieniu pierwotnego zakażenia i dotyczą miejsc odległych od początkowego miejsca zakażenia GAS. Uważa się, że są one wynikiem odpowiedzi immunologicznej, a nie bezpośredniego zakażenia GAS.52
Leczenie płonicy
Płonica jest leczona antybiotykami, które eliminują bakterie powodujące zakażenie.53 Stosuje się różne rodzaje antybiotyków, takie jak:5455
- Penicylina (np. amoksycylina)
- Cefalosporyny
- Makrolidy (np. erytromycyna, azytromycyna)
- Klindamycyna
Typowy kurs antybiotykoterapii trwa około 10 dni.57 Gorączka zwykle ustępuje w ciągu 24 godzin od rozpoczęcia leczenia, ale ważne jest, aby przyjąć całą kurację antybiotyku, aby całkowicie usunąć bakterie z gardła i chronić innych przed zakażeniem.58
Warto zauważyć, że nigdy nie zgłoszono klinicznego izolatu bakterii paciorkowca grupy A, który byłby oporny na penicylinę. Jednak oporność na azytromycynę, klarytromycynę i klindamycynę może wystąpić i różni się geograficznie i czasowo.59 Niedawny wybuch epidemii w Chinach wykazał oporność GABHS na powszechnie stosowane antybiotyki w leczeniu płonicy.60
Przy wczesnym leczeniu płonica zwykle nie jest poważną chorobą. Jednak bez leczenia bakterie mogą rozprzestrzenić się do innych części ciała i spowodować poważne powikłania.61
Profilaktyka płonicy
Najlepszym sposobem zapobiegania lub zmniejszenia ryzyka zachorowania na płonicę jest częste mycie rąk.62 Inne środki zapobiegawcze obejmują:63
- Unikanie dzielenia się naczyniami, pościelą, ręcznikami lub innymi przedmiotami osobistymi
- Zakrywanie ust i nosa podczas kaszlu i kichania
- Unikanie bliskiego kontaktu z osobami chorymi
- Regularne czyszczenie i dezynfekcja powierzchni
Obecnie nie ma dostępnej szczepionki przeciwko płonicy lub paciorkowcom grupy A.6566 Badania nad stworzeniem takiej szczepionki trwają, ale dotychczas nie opracowano skutecznego produktu do użytku klinicznego.
Epidemiologia płonicy
Chociaż zakażenia mogą występować przez cały rok, częstość występowania chorób gardła jest najwyższa u dzieci w wieku szkolnym w okresie zimowym i wiosennym oraz w warunkach zatłoczenia i bliskiego kontaktu.67 Rozkład geograficzny zakażeń skórnych ma tendencję do występowania w cieplejszych lub tropikalnych klimatach i pojawia się głównie latem lub wczesną jesienią w klimacie umiarkowanym.68
W ostatnich latach zaobserwowano wzrost liczby przypadków płonicy w wielu krajach. Przyczyny tego wzrostu nie są do końca jasne, ale hipotezy obejmują:69
- Oporność na makrolidy
- Osłabiona odporność stada
- Czynniki środowiskowe
- Brak szczepionki przeciwko bakteriom powodującym chorobę
Ponadto, wskaźniki zachorowań na płonicę wzrastają wraz z rozpoczęciem roku szkolnego i zbliżaniem się zimy.71 Interesującą hipotezą wyjaśniającą wzrost liczby przypadków jest zanieczyszczenie powietrza. Badania opublikowane w International Journal of Environmental Research and Public Health wykazały, że krótkotrwałe narażenie na niektóre czynniki drażniące drogi oddechowe zwiększało ryzyko wystąpienia płonicy.72
Podsumowanie
Płonica jest chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterie Streptococcus pyogenes (paciorkowce grupy A), które produkują specyficzne toksyny odpowiedzialne za charakterystyczną wysypkę skórną. Zakażenie rozprzestrzenia się głównie drogą kropelkową i dotyka przede wszystkim dzieci w wieku od 5 do 15 lat. Leczenie antybiotykami jest skuteczne i zapobiega poważnym powikłaniom, takim jak gorączka reumatyczna czy zapalenie nerek. W ostatnich latach obserwuje się globalny wzrost liczby przypadków płonicy, co może być związane z różnymi czynnikami, w tym opornością na antybiotyki, osłabioną odpornością populacyjną oraz czynnikami środowiskowymi.7374
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.