Odleżyny
Epidemiologia
Odleżyny stanowią poważny problem zdrowotny i ekonomiczny, dotykający rocznie miliony pacjentów na całym świecie, w tym około 2,5-3 milionów dorosłych w USA. Koszty leczenia odleżyn nabytych w szpitalu (HAPI) mogą przekraczać 26,8 mld USD rocznie, ze średnim kosztem leczenia około 37 800 USD, co jest 2,5-krotnie wyższe niż koszty profilaktyki. Wskaźniki występowania odleżyn różnią się w zależności od środowiska opieki: w szpitalach od 0,4% do 38%, na oddziałach intensywnej terapii od 8% do 40%, w placówkach opieki długoterminowej od 2,2% do 23,9%, a w opiece domowej od 0% do 17%. Osoby powyżej 70 roku życia stanowią dwie trzecie przypadków, a ryzyko wzrasta wraz z wiekiem, osiągając szczyt w grupie 95 lat. Główne czynniki ryzyka to ograniczona mobilność, wilgotność skóry, niedożywienie, tarcie, siły ścinające oraz choroby naczyniowe i neurologiczne. Odleżyny powstają najczęściej w ciągu pierwszych 2 tygodni hospitalizacji, a ich obecność wiąże się z wysoką śmiertelnością (do 60% w ciągu roku u osób starszych) oraz zwiększonym ryzykiem infekcji i dłuższym pobytem w szpitalu.
Epidemiologia odleżyn
Odleżyny (z ang. pressure ulcers, pressure injuries) stanowią istotny problem zdrowotny na całym świecie, dotykający rocznie miliony pacjentów. W samych Stanach Zjednoczonych problem ten dotyczy około 2,5-3 milionów dorosłych rocznie.123 Odleżyny stanowią znaczące obciążenie ekonomiczne dla systemów opieki zdrowotnej – szacuje się, że koszty związane z leczeniem odleżyn nabytych w szpitalu (HAPI – hospital-acquired pressure injury) mogą przekraczać 26,8 miliarda dolarów rocznie.4 Średni koszt leczenia odleżyn szacowany jest na około 37 800 dolarów, a niektóre badania wskazują, że koszty leczenia są 2,5 razy wyższe niż koszty profilaktyki.56
Wskaźniki występowania odleżyn
Wskaźniki występowania odleżyn różnią się znacząco w zależności od środowiska opieki zdrowotnej:7
- W szpitalach: wskaźniki częstości występowania wahają się od 0,4% do 38%
- W placówkach opieki długoterminowej: od 2,2% do 23,9%
- W opiece domowej: od 0% do 17%
Na oddziałach intensywnej terapii wskaźniki są szczególnie wysokie – sięgają od 8% do 40% u pacjentów hospitalizowanych na OIT, a badania wskazują na częstość występowania rzędu 33% i współczynnik chorobowości na poziomie 41%.1011
W regionie wschodniego Śródziemnomorza metaanaliza wykazała ogólny wskaźnik chorobowości odleżyn w oddziałach intensywnej terapii na poziomie 16,6%, z zakresem od 7% do 44,4%.1213
Globalne obciążenie odleżynami
Według danych z Global Burden of Disease Study (GBD) 2019, standaryzowane względem wieku wskaźniki chorobowości, zachorowalności i lat życia z niepełnosprawnością (YLDs) z powodu odleżyn w 2019 roku wynosiły odpowiednio 11,3, 41,8 i 1,7 na 100 000 populacji. W porównaniu z rokiem 1990 zaobserwowano spadek tych wartości o około 10%.14
Globalne wskaźniki chorobowości odleżyn standaryzowane względem wieku wahały się od 1,5 do 55,2 przypadków na 100 000 populacji na poziomie krajowym. Największy wzrost odnotowano w Malezji (110,3%), Arabii Saudyjskiej (100,1%) i Tajlandii (81,5%).15 Istnieje pozytywna korelacja między wskaźnikiem społeczno-demograficznym (SDI) a YLDs związanymi z odleżynami, co sugeruje, że kraje o wyższym poziomie rozwoju społeczno-ekonomicznego generalnie mają wyższe obciążenie odleżynami.16
Grupy podwyższonego ryzyka
Osoby starsze są szczególnie narażone na rozwój odleżyn. Dane pokazują, że dwie trzecie odleżyn występuje u pacjentów powyżej 70 roku życia, a niektóre badania wskazują, że ponad 70% przypadków dotyczy osób w wieku powyżej 70 lat.1718 Globalna częstość występowania odleżyn wzrasta wraz z wiekiem, osiągając szczyt w grupie wiekowej 95 lat zarówno wśród mężczyzn, jak i kobiet.1920
Inne grupy wysokiego ryzyka obejmują:2122
- Pacjentów z ograniczoną mobilnością
- Osoby z urazami rdzenia kręgowego (wskaźnik rocznej zachorowalności 7-8%, ryzyko w ciągu życia 25-85%)
- Pacjentów z zaburzeniami neurologicznymi
- Osoby z chorobami naczyniowymi i cukrzycą
- Pacjentów z zaburzeniami odczuwania bólu lub świadomości
- Osoby niedożywione, odwodnione lub z nadmierną wilgotnością skóry
Dynamika powstawania odleżyn
Istnieje wiele dowodów, że większość odleżyn powstaje stosunkowo wcześnie w procesie hospitalizacji. W przypadku pacjentów hospitalizowanych mogą one wystąpić w ciągu pierwszych 2 tygodni pobytu w szpitalu. Niektóre dane wskazują, że 83% pacjentów hospitalizowanych rozwinęło odleżyny w ciągu 5 dni od hospitalizacji.2526
W przypadku osób starszych przyjętych do placówek opieki długoterminowej, odleżyny najczęściej rozwijają się w ciągu pierwszych 4 tygodni od przyjęcia.27 W badaniu przeprowadzonym w dwóch afrykańskich szpitalach uniwersyteckich zaobserwowano, że odleżyny pojawiały się między 3 a 6 dniem hospitalizacji, co wskazuje na znacznie wcześniejsze występowanie w porównaniu z danymi z krajów wysokorozwiniętych.28
Czynniki ryzyka i mechanizmy powstawania
Głównym mechanizmem powstawania odleżyn jest ciągły nacisk na skórę, który ogranicza przepływ krwi do tkanek, powodując ich niedokrwienie i martwicę.29 Literatura identyfikuje ponad 100 czynników ryzyka rozwoju odleżyn, z których najważniejsze to:30
- Ograniczona mobilność i percepcja sensoryczna
- Wilgotność skóry
- Niedożywienie
- Niska aktywność
- Tarcie i siły ścinające
- Schorzenia wpływające na przepływ krwi (cukrzyca, choroby naczyniowe)
Konsekwencje odleżyn
Odleżyny wiążą się z istotnymi konsekwencjami zdrowotnymi i ekonomicznymi. Badania wykazały, że śmiertelność u osób starszych z odleżynami może sięgać 60% w ciągu 1 roku od wypisu ze szpitala.33 Odleżyny są wymieniane jako bezpośrednia przyczyna śmierci u 7-8% wszystkich osób z paraplegią.34
Badanie prowadzone przez UCLA wykazało bezpośrednią korelację między występowaniem odleżyn szpitalnych a śmiertelnością pacjentów. Pacjenci, u których rozwinęły się odleżyny, byli bardziej narażeni na śmierć podczas pobytu w szpitalu, dłuższe pobyty w szpitalu i ponowne przyjęcie do szpitala w ciągu 30 dni od wypisu.3536
Odleżyny stanowią również rezerwuar dla szpitalnych drobnoustrojów opornych na antybiotyki. Wysoka liczba bakterii w ranie może hamować gojenie tkanek, a infekcje są najczęstszymi powikłaniami odleżyn.37
Monitorowanie i systemy nadzoru odleżyn
Wskaźniki odleżyn są najważniejszym bezpośrednim miernikiem skuteczności działań profilaktycznych. Jeśli wskaźnik jest niski lub się poprawia, oznacza to, że placówka prawdopodobnie dobrze radzi sobie z zapobieganiem odleżynom.38
Metody pomiaru i oceny wskaźników
Aby obliczyć wskaźniki występowania lub chorobowości odleżyn, zarówno na poziomie oddziału, jak i całej placówki, konieczne jest ustalenie, kto ma odleżynę i kiedy ona powstała.39 Zaleca się przeprowadzanie kompleksowej inspekcji skóry codziennie i dokumentowanie wyników na standardowym formularzu.40
Aby poprawić jakość danych, należy poprawić rozpoznawanie i klasyfikację odleżyn przez personel. Zaleca się przeprowadzanie kompleksowej oceny skóry co 3 miesiące z udziałem pielęgniarki zajmującej się ranami lub innego kompetentnego klinicysty z innego oddziału.41
Systemy nadzoru i inicjatywy
W wielu krajach funkcjonują specjalne programy monitorowania i zapobiegania odleżynom:42
- National Wound Care Strategy Programme (NWCSP) w Anglii pracuje nad ograniczeniem uszkodzeń z powodu ucisku i poprawą gojenia odleżyn
- Program Wound Care Surveillance okazał się skuteczną strategią zapobiegania i leczenia odleżyn
- National Safety Thermometer – system gromadzenia danych o odleżynach
- Gold STAMP Program – koalicja organizacji powołana w stanie Nowy Jork, zapewniająca zasoby i edukację w zakresie poprawy oceny, zarządzania i zapobiegania odleżynom
W 2008 roku amerykańskie Centra Opieki Medicare i Medicaid (CMS) ogłosiły, że nie będą płacić za dodatkowe koszty poniesione w związku z odleżynami nabytymi w szpitalu, klasyfikując odleżyny stopnia 3 i 4 jako „zdarzenia, które nigdy nie powinny mieć miejsca” (never events).4647
Wskaźniki jakości opieki
Częstość występowania odleżyn jest powszechnie uznawana za wskaźnik jakości opieki w placówkach opieki zdrowotnej. Stąd też zapobieganie odleżynom wymaga współpracy multidyscyplinarnej, dobrej kultury organizacyjnej i praktyk operacyjnych promujących bezpieczeństwo.4849
W wielu systemach opieki zdrowotnej, monitorowanie wskaźników odleżyn jest obowiązkowe. Na przykład Departament ds. Zapewnienia Jakości (DQA) zdecydowanie zaleca, aby wszyscy dyrektorzy medyczni domów opieki i programy oceny jakości monitorowali dane dotyczące odleżyn.50
Trendy w występowaniu odleżyn
W niektórych regionach obserwuje się stopniową poprawę wskaźników odleżyn. Na przykład w stanie Nowy Jork wskaźnik odleżyn wśród mieszkańców domów opieki z grupy wysokiego ryzyka znacząco spadł z 14,2% (w 2010 r.) do 7,4% na początku roku fiskalnego 2015.51
Natomiast w innych regionach sytuacja się pogarsza. Raport Healthcare Cost and Utilization Project (HCUP) wykazał, że w latach 1993-2003 nastąpił 63-procentowy wzrost liczby odleżyn, podczas gdy całkowita liczba hospitalizacji w tym okresie wzrosła tylko o 11 procent.52 W latach 1993-2006 liczba hospitalizowanych pacjentów z odleżynami wzrosła o 75%, co stanowi ponad 5-krotny wzrost w porównaniu z ogólną liczbą przyjęć do szpitali.53
Według danych Global Burden of Disease Study (GBD) 2019, standaryzowane względem wieku wskaźniki chorobowości, zachorowalności i lat życia z niepełnosprawnością (YLDs) z powodu odleżyn spadły o około 10% w porównaniu z rokiem 1990.5455
Regionalne różnice w występowaniu
Istnieją znaczące różnice w częstości występowania odleżyn między różnymi regionami i krajami. W badaniu przeprowadzonym w Europie z wykorzystaniem metodologii Europejskiego Panelu Doradczego ds. Odleżyn (EPUAP) wskaźniki chorobowości odleżyn u osób hospitalizowanych wahały się od 8,3% (Włochy) do 22,9% (Szwecja).56
W regionie wschodniego Śródziemnomorza metaanaliza wykazała ogólny wskaźnik chorobowości odleżyn w oddziałach intensywnej terapii na poziomie 16,6%, z zakresem od 7% do 44,4%.5758
| Środowisko opieki | Wskaźnik częstości występowania | Wskaźnik chorobowości |
|---|---|---|
| Szpitale | 0,4% – 38% | 3,5% – 69% |
| Oddziały intensywnej terapii | 33% | 41% |
| Placówki opieki długoterminowej | 2,2% – 23,9% | 2,6% – 24% |
| Opieka domowa | 0% – 17% | 0% – 29% |
| Domy opieki | 25% (u nowo przyjętych) | 7,5% – 20% |
| Wschodni Region Śródziemnomorski (OIT) | – | 16,6% (7% – 44,4%) |
| Europa (metodologia EPUAP) | – | 8,3% – 22,9% |
Wyzwania w nadzorze i monitorowaniu odleżyn
Pomimo znacznych inwestycji w zbieranie danych dotyczących odleżyn w wielu krajach, nadal występują istotne wyzwania w tym obszarze. Gromadzenie danych często stanowi duże obciążenie dla personelu medycznego.59
Problemy metodologiczne
Jednym z głównych wyzwań w monitorowaniu odleżyn jest brak standardowych metod pomiaru i raportowania. W dużej mierze wynika to z wielu różnych podejść stosowanych w badaniach mierzących wskaźniki częstości występowania i chorobowości. Wskaźniki obliczone przy użyciu różnych podejść nie są porównywalne, co utrudnia ustalenie krajowych punktów odniesienia.60
Badania dotyczące epidemiologii i naturalnej historii odleżyn są nadal ograniczone ze względu na problemy metodologiczne i zmienność w opisywaniu zmian skórnych.61
Potrzeba lepszej jakości danych
W celu monitorowania dynamicznych zmian obciążenia odleżynami zaleca się poprawę jakości danych dotyczących odleżyn we wszystkich regionach i krajach.62 Bardziej szczegółowe informacje o obciążeniu odleżynami z różnych regionów i krajów mogą być korzystne dla decydentów w celu zmniejszenia obciążenia kosztami odleżyn.63
Aby poprawić jakość danych, konieczne jest lepsze rozpoznawanie i klasyfikacja odleżyn przez personel. Zaleca się przeprowadzanie kompleksowej oceny skóry regularnie, z udziałem specjalistów w dziedzinie leczenia ran.64
Znaczenie zapobiegania odleżynom
Zapobieganie odleżynom jest krytycznym elementem opieki zdrowotnej. Szacuje się, że koszt leczenia odleżyn jest 2,5 razy wyższy niż koszt ich zapobiegania.65 W 2008 roku Centra Opieki Medicare i Medicaid (CMS) ogłosiły, że nie będą płacić za dodatkowe koszty poniesione w związku z odleżynami nabytymi w szpitalu, co skłoniło placówki do położenia większego nacisku na zapobieganie odleżynom.6667
Zapobieganie odleżynom wymaga identyfikacji pacjentów z grupy ryzyka, odpowiedniej opieki pielęgniarskiej i stosowania specjalistycznego sprzętu.68 Zgodnie z Międzynarodowymi Wytycznymi, ocena ryzyka jest kluczowym elementem praktyki klinicznej i niezbędnym pierwszym krokiem mającym na celu identyfikację osób podatnych na odleżyny.69
Skuteczny program zapobiegania i leczenia odleżyn wymaga podejścia interdyscyplinarnego. Obecność odleżyn jest markerem złego ogólnego rokowania i może przyczyniać się do przedwczesnej śmiertelności u niektórych pacjentów.7071
Inicjatywy zapobiegawcze
W wielu krajach funkcjonują specjalne programy zapobiegania odleżynom:7273
- National Wound Care Strategy Programme (NWCSP)
- Stop the Pressure week – kampania mająca na celu zwiększenie świadomości na temat wpływu odleżyn i pokazanie, jak można im zapobiegać
- Gold STAMP Program – program edukacyjny i zasobowy mający na celu poprawę oceny, zarządzania i zapobiegania odleżynom
- Wound Care Surveillance Program – strategia zapobiegania i zarządzania odleżynami
Skuteczne zapobieganie odleżynom wymaga:7677
- Regularnej zmiany pozycji w celu uniknięcia nacisku na skórę
- Utrzymania odpowiedniego odżywienia i nawodnienia
- Zarządzania wilgotnością skóry
- Stosowania powierzchni zmniejszających nacisk
- Edukacji pacjentów i personelu
- Wczesnego leczenia przy pierwszych oznakach zmian skórnych
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.