Odleżyny
Objawy
Odleżyny to uszkodzenia skóry i tkanek podskórnych spowodowane długotrwałym uciskiem ograniczającym perfuzję, najczęściej lokalizujące się w okolicach kostnych z minimalną tkanką podskórną (np. kość krzyżowa, pięty, łokcie). Proces patofizjologiczny obejmuje niedokrwienie prowadzące do martwicy komórek naskórka już po 2-3 godzinach ucisku. Kluczowe czynniki etiologiczne to ucisk, tarcie oraz siły ścinające. Odleżyny klasyfikuje się w czterech stadiach: od zaczerwienienia skóry (stadium 1) do głębokich ubytków z odsłonięciem mięśni, ścięgien lub kości (stadium 4). Czas gojenia jest zależny od stadium i stanu pacjenta, wynosząc od około 3 dni w stadium 1 do nawet 2 lat w stadium 4. W USA odleżyny dotyczą około 3 milionów dorosłych rocznie, z częstością 5-15% wśród hospitalizowanych, a powikłania infekcyjne są główną przyczyną około 60 000 zgonów rocznie.
Odleżyny – charakterystyka
Odleżyny (inaczej: odleżyny, owrzodzenia odleżynowe, odleżyny ciśnieniowe) to uszkodzenia skóry i tkanek położonych pod nią, spowodowane długotrwałym uciskiem, który ogranicza dopływ krwi do tych obszarów. Typowo występują w miejscach o niewielkiej ilości tkanki podskórnej, gdzie kości znajdują się blisko powierzchni skóry, takich jak: kość krzyżowa, pięty, łokcie, biodra, kostki, łopatki, potylica czy kręgosłup12. Odleżyny mogą rozwijać się szybko – w ciągu kilku godzin, a nawet w ciągu 2 godzin od początku ucisku3 – lub stopniowo w ciągu dni, w zależności od stanu pacjenta i czynników ryzyka. U osób w podeszłym wieku, unieruchomionych lub obłożnie chorych ryzyko rozwoju odleżyn jest szczególnie wysokie4.
Każdego roku odleżyny dotykają około 3 milionów dorosłych w Stanach Zjednoczonych, a częstość występowania wśród pacjentów hospitalizowanych wynosi od 5% do 15%, przy czym odsetek ten jest znacznie wyższy w niektórych placówkach opieki długoterminowej i oddziałach intensywnej terapii5. Bez odpowiedniego leczenia odleżyny mogą prowadzić do poważnych powikłań, w tym infekcji zagrażających życiu i ostatecznie do śmierci. Szacuje się, że rocznie z powodu powikłań związanych z odleżynami umiera około 60 000 osób6.
Mechanizm powstawania odleżyn
Odleżyny powstają, gdy długotrwały ucisk na skórę zmniejsza lub całkowicie odcina dopływ krwi do tkanek. Bez odpowiedniego dopływu krwi komórki naskórka (zewnętrznej warstwy skóry) zaczynają obumierać. W miarę rozpadu martwych komórek tworzy się uszkodzenie w postaci odleżyny7. Ten brak przepływu krwi może spowodować uszkodzenie ciśnieniowe w ciągu zaledwie 2-3 godzin8.
Istnieją trzy główne czynniki prowadzące do powstania odleżyn:
- Ucisk – Stały nacisk na dowolną część ciała może zmniejszyć przepływ krwi do tkanek. Krew jest niezbędna do dostarczania tlenu i innych składników odżywczych do tkanek. Bez tych kluczowych składników skóra i okoliczne tkanki ulegają uszkodzeniu i mogą z czasem obumrzeć9
- Tarcie – Występuje, gdy skóra przesuwa się po powierzchni, np. kiedy pacjent jest przesuwany w łóżku
- Siły ścinające – Powstają, gdy warstwy skóry przesuwają się względem siebie, co może nastąpić, gdy górna część łóżka jest podniesiona, a pacjent zsuwa się w dół10
Objawy odleżyn
Objawy odleżyn różnią się w zależności od stopnia zaawansowania rany. Początkowe oznaki to zwykle zmiany koloru skóry lub jej tekstury, obrzęk, ból, świąd, pieczenie i miejscowa zmiana temperatury skóry11. Odleżyna rozpoczęła się, jeśli po zdjęciu ucisku z zaczerwienionego obszaru na 10-30 minut, kolor skóry nie wraca do normy12.
Wspólne objawy odleżyn
- Zmiany koloru skóry – zaczerwienienie na jasnej skórze lub kolor niebiesko-fioletowy na ciemniejszej skórze13
- Skóra, która nie blednie pod naciskiem (nie zmienia koloru po naciśnięciu)14
- Obszar skóry, który jest cieplejszy lub chłodniejszy w dotyku niż okoliczne tkanki15
- Skóra bardziej miękka lub twardsza niż otaczające tkanki16
- Ból, pieczenie lub swędzenie w dotkniętym obszarze17
- Obrzęk, wysięk lub sączenie się płynu18
Stadia odleżyn
Odleżyny klasyfikuje się w czterech stadiach, które określają głębokość i stopień uszkodzenia tkanek. System klasyfikacji pomaga lekarzom określić najlepszy sposób leczenia i rokowanie19.
Stadium 1
W stadium 1 skóra pozostaje nienaruszona, ale pojawia się utrzymujące się zaczerwienienie (rumień) lub przebarwienie w określonym miejscu, zwykle nad wypukłością kostną. Skóra może wyglądać różowo lub czerwono u osób o jasnej karnacji, a u osób o ciemniejszej skórze może mieć odcień niebieski lub fioletowy20. Obszar ten nie blednie pod naciskiem, co oznacza, że po naciśnięciu nie staje się jaśniejszy (brak zblednięcia utrzymuje się przez co najmniej 30 minut po usunięciu ucisku)21. Skóra w dotkniętym miejscu może być cieplejsza lub chłodniejsza od otaczającej skóry, może też wydawać się twarda lub miękka. Pacjent może odczuwać ból, pieczenie lub swędzenie22.
Odleżyny w stadium 1 są najłatwiejsze do leczenia i zwykle goją się w ciągu około trzech dni, jeśli zostaną szybko rozpoznane i jeśli ucisk zostanie zdjęty z dotkniętego obszaru23. Jest to wczesny znak ostrzegawczy, że konieczne jest natychmiastowe działanie, aby zapobiec dalszemu uszkodzeniu tkanek.
Stadium 2
W stadium 2 odleżyny dochodzi do częściowej utraty grubości skóry z uszkodzeniem naskórka i/lub skóry właściwej. Odleżyna w tym stadium wygląda jak płytka otwarta rana z różowo-czerwonym dnem lub jak pęcherz wypełniony surowicą (płynem przezroczystym do żółtawego), który może być pęknięty lub nie24. Skóra wokół rany może być zaczerwieniona lub fioletowa i obrzęknięta25.
W tym stadium pacjent może odczuwać znaczny ból, a rana może wydzielać wydzielinę lub ropę. Skóra wokół rany jest często bolesna, obrzęknięta i zaczerwieniona, co wskazuje na uszkodzenie lub obumieranie tkanek26. Czas gojenia w stadium 2 odleżyn wynosi zwykle od 3 dni do 3 tygodni, w zależności od stanu zdrowia pacjenta i zastosowanego leczenia27.
Stadium 3
W stadium 3 odleżyna rozciąga się przez wszystkie warstwy skóry i dociera do tkanki podskórnej (tłuszczowej), ale nie obejmuje jeszcze mięśni, ścięgien czy kości. Rana zazwyczaj przypomina krater i może zawierać martwica-tkanek/” title=”martwica tkanek” class=”to-tag” data-termid=”26464″>martwą tkankę (czarną, jeśli obumarła)28. Mogą wystąpić oznaki infekcji takie jak nieprzyjemny zapach, zaczerwienione brzegi rany, ropa i wysięk. Odleżyna w stadium 3 może także tworzyć kieszenie lub tunele pod skórą29.
Odleżyny w stadium 3 wymagają profesjonalnej opieki medycznej i mogą goić się od 1 do 4 miesięcy, w zależności od ogólnego stanu zdrowia pacjenta, stanu odżywienia i jakości opieki30. Ryzyko infekcji jest wysokie, a nieleczona rana może prowadzić do poważnych powikłań, w tym sepsy31.
Stadium 4
Stadium 4 odleżyn jest najcięższe i obejmuje pełną grubość skóry oraz tkanki podskórnej, z odsłonięciem lub bezpośrednim zaangażowaniem mięśni, ścięgien, więzadeł, chrząstek lub kości32. Odleżyna wygląda jak głęboka rana, często z widocznym martwym tłuszczem, mięśniami, ścięgnami i/lub kośćmi33.
W tym stadium często występują oznaki infekcji, takie jak nieprzyjemny zapach, ropna wydzielina i obszary martwicy (tkanka o ciemnej, twardej konsystencji znana jako strup lub martwica)34. Ból może być bardzo silny, chociaż w niektórych przypadkach, ze względu na rozległe zniszczenie nerwów, pacjent może nie odczuwać bólu w tym obszarze35.
Odleżyny w stadium 4 są bardzo trudne do wyleczenia i mogą wymagać od 3 miesięcy do 2 lat na pełne wygojenie36. Często wymagają interwencji chirurgicznej, takiej jak usunięcie martwej tkanki (debridement) lub operacja przeszczepu skóry37.
Nieklasyfikowalne odleżyny
Istnieje jeszcze jedna kategoria zwana „odleżynami nieklasyfikowalnymi”, która odnosi się do pełnej utraty tkanek, gdzie podstawa rany jest pokryta martwą tkanką (żółtą, szarą, zieloną lub brązową) i/lub strupem (twardą martwą tkanką rany w kolorze brązowym lub czarnym)38. Dopóki nie usunie się wystarczającej ilości martwej tkanki, aby odsłonić dno rany, nie można określić prawdziwej głębokości, a tym samym stadium odleżyny39.
Powikłania odleżyn
Nieleczone odleżyny mogą prowadzić do szeregu poważnych powikłań, które mogą znacząco wpłynąć na jakość życia pacjenta, a w niektórych przypadkach zagrażać jego życiu40.
Infekcje
Infekcja jest najczęstszym powikłaniem odleżyn. Patogeny mogą być zarówno beztlenowe, jak i tlenowe. Organizmy tlenowe zwykle są obecne we wszystkich odleżynach, podczas gdy beztlenowce pojawiają się częściej w większych ranach (65% w stadium 3 i wyższym)41. Oznaki infekcji odleżyny obejmują:
- Gęsta, żółta lub zielona wydzielina ropna42
- Nieprzyjemny zapach wydobywający się z rany43
- Zaczerwienienie lub skóra ciepła w dotyku44
- Obrzęk wokół rany45
- Ból lub tkliwość wokół rany46
Rozprzestrzenianie się infekcji
Jeśli infekcja z odleżyny rozprzestrzeni się poza miejsce pierwotnej rany, mogą wystąpić następujące objawy:
- Gorączka i dreszcze47
- Dezorientacja lub trudności z koncentracją48
- Przyspieszone bicie serca49
- Osłabienie50
Poważne powikłania systemowe
Nieleczone infekcje odleżyn mogą prowadzić do poważniejszych, potencjalnie zagrażających życiu stanów, takich jak:
- Zapalenie szpiku kostnego (infekcja kości) – może powodować ból i trudności w poruszaniu się51
- Zapalenie tkanki łącznej (infekcja skóry i tkanki podskórnej) – powoduje zaczerwienienie, obrzęk i ciepło w dotkniętym obszarze52
- Sepsa (infekcja krwi) – śmiertelne powikłanie wymagające natychmiastowej interwencji medycznej53
- Marjolin’s ulcer – rzadka transformacja nowotworowa w przewlekłych ranach54
Progresja i czas gojenia odleżyn
Progresja i czas gojenia odleżyn zależą od wielu czynników, w tym stadium odleżyny, stanu ogólnego pacjenta, jakości opieki i zastosowanego leczenia55.
Czas gojenia w zależności od stadium
- Stadium 1: Około trzech dni, jeśli ucisk zostanie natychmiast usunięty56
- Stadium 2: Od trzech dni do trzech tygodni57
- Stadium 3: Ponad jeden do czterech miesięcy58
- Stadium 4: Od trzech miesięcy do dwóch lat, a niektóre mogą nigdy całkowicie się nie zagoić59
Po 6 miesiącach leczenia udokumentowano, że odleżyny w stadium 2 goją się w ponad 70% przypadków, w stadium 3 w około 50%, a w stadium 4 w około 30%60. Im wcześniej odleżyna zostanie rozpoznana i leczona, tym lepsze rokowanie61.
Czynniki wpływające na gojenie
Gojenie odleżyn może być spowolnione przez wiek pacjenta, stan medyczny (taki jak miażdżyca tętnic, cukrzyca lub infekcja), palenie tytoniu lub przyjmowanie leków, takich jak leki przeciwzapalne62. Inne czynniki obejmują:
- Stan odżywienia i nawodnienia – niedożywienie i odwodnienie mogą znacząco spowolnić proces gojenia63
- Kontrola infekcji – infekcje mogą znacznie opóźnić gojenie64
- Odciążenie – konieczne jest zmniejszenie ucisku na dotknięty obszar65
- Ogólny stan zdrowia – współistniejące choroby mogą wpływać na zdolność ciała do gojenia ran66
Objawy alarmowe wymagające natychmiastowej interwencji
Niektóre objawy związane z odleżynami wymagają natychmiastowej konsultacji medycznej, ponieważ mogą wskazywać na poważne powikłania67:
- Gorączka (temperatura powyżej 38°C)68
- Obrzęk, zaczerwienienie lub ciepło wokół rany69
- Ropy wyciekająca z odleżyny70
- Czarna lub bardzo ciemna tkanka (martwica) w lub wokół odleżyny71
- Silny ból lub ból, który się nasila72
- Nieprzyjemny zapach z rany73
Jeśli odleżyna nie poprawia się w ciągu 24-48 godzin po zmianie pozycji i odciążeniu obszaru, należy skontaktować się z lekarzem74.
Podsumowanie
Odleżyny to poważne uszkodzenia skóry i tkanek, które mogą rozwijać się szybko u osób unieruchomionych lub z ograniczoną mobilnością. Przechodzą przez cztery stadia, od łagodnego zaczerwienienia skóry do głębokich ran odsłaniających kości i ścięgna. Wczesne rozpoznanie i leczenie są kluczowe, ponieważ nieleczone odleżyny mogą prowadzić do poważnych powikłań, w tym zagrażających życiu infekcji systemowych75.
Chociaż odleżyny we wczesnych stadiach mogą goić się w ciągu kilku dni, zaawansowane odleżyny mogą wymagać miesięcy lub lat intensywnego leczenia. Zapobieganie poprzez regularne zmiany pozycji, odpowiednie odżywianie i nawadnianie oraz wczesna interwencja w przypadku pierwszych oznak pozostają najlepszymi strategiami w radzeniu sobie z tym powszechnym, ale potencjalnie niebezpiecznym schorzeniem76.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.