Nadczynność tarczycy
Epidemiologia
Nadczynność tarczycy (hipertyreoza) charakteryzuje się nadmiernym stężeniem hormonów tarczycy w tkankach i występuje globalnie z częstością od 0,2% do 1,4%. W Europie dotyka około 0,8% populacji, a w USA 1,3%, z podziałem na 0,5% jawnej i 0,7% subklinicznej postaci. Choroba Gravesa-Basedowa jest dominującą przyczyną nadczynności w krajach z wystarczającą podażą jodu, odpowiadając za 60-80% przypadków, z roczną zapadalnością około 50 na 100 000 osób. Wole guzkowe toksyczne i gruczolak toksyczny stanowią odpowiednio 15-20% i 3-5% przypadków. Subkliniczna nadczynność, definiowana jako obniżone TSH przy prawidłowych fT4 i T3, występuje u 1-2% populacji, a u osób powyżej 70. roku życia na obszarach z niedoborem jodu nawet do 15%. Ryzyko powikłań, takich jak migotanie przedsionków, złamania kości i zwiększona śmiertelność z powodu chorób sercowo-naczyniowych, jest szczególnie wysokie przy TSH <0,10 mIU/L.
Epidemiologia nadczynności tarczycy
Nadczynność tarczycy (hipertyreoza) to stan kliniczny charakteryzujący się nadmiernym stężeniem hormonów tarczycy w tkankach organizmu. Częstość występowania tego schorzenia różni się w zależności od regionu geograficznego, zawartości jodu w diecie oraz badanej populacji.12
Częstotliwość występowania na świecie
Globalna częstość występowania nadczynności tarczycy wynosi od 0,2% do 1,4% populacji.1 W Europie szacuje się, że nadczynność tarczycy dotyka około 0,8% mieszkańców, podczas gdy w Stanach Zjednoczonych odsetek ten wynosi około 1,3%.1 Według badań przeprowadzonych w USA, rozpowszechnienie jawnej nadczynności tarczycy wynosi 0,5%, a subklinicznej nadczynności – 0,7%.12
Badanie The Whickham Survey przeprowadzone w 1977 roku w północno-wschodniej Anglii wykazało, że nadczynność tarczycy występuje około 10 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn (2,7% kobiet vs 0,23% mężczyzn).1 W Chinach częstość występowania jawnej nadczynności tarczycy jest podobna jak w krajach zachodnich i wynosi około 0,78%.12
W Australii szacuje się, że nadczynność tarczycy dotyka 3 na 1000 osób.1 Natomiast w Europie średnia częstość występowania nadczynności tarczycy wynosi 0,75% według metaanaliz.1
Roczna zachorowalność
Nowe przypadki nadczynności tarczycy pojawiają się z częstością około 20-50 na 100 000 osób rocznie w populacjach z wystarczającą podażą jodu.1 Duże badanie przeprowadzone we Włoszech wykazało całkowitą zapadalność na nadczynność tarczycy wynoszącą 54 na 100 000 osobolat. W Europie średnia zapadalność wynosi około 51 na 100 000 osób rocznie.1
W przypadku choroby Gravesa-Basedowa, która jest najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy, roczna zapadalność wynosi około 0,5 przypadków na 1000 osób (czyli 50 na 100 000) w populacji ogólnej.1 W Szwecji odnotowano wzrost rocznej zachorowalności na chorobę Gravesa-Basedowa, z 15-30 nowych przypadków na 100 000 mieszkańców w latach 2000.1
Różnice demograficzne
Nadczynność tarczycy występuje zdecydowanie częściej u kobiet niż u mężczyzn. Stosunek zachorowań kobiet do mężczyzn wynosi około 5:1, a w przypadku choroby Gravesa-Basedowa nawet 7-8:1.12 Szczyt zachorowań przypada zazwyczaj między 30. a 60. rokiem życia.12
W badaniu obejmującym populację niemiecką oszacowano występowanie przełomu tarczycowego (najcięższej postaci nadczynności tarczycy) na 1,4 przypadku na 100 000 osób rocznie u kobiet i 0,7 przypadku na 100 000 osób rocznie u mężczyzn. Częstość występowania przełomu tarczycowego była trzykrotnie wyższa u osób powyżej 60. roku życia w porównaniu z młodszymi pacjentami.1
Różnice geograficzne i wpływ jodu
Częstość występowania nadczynności tarczycy różni się w zależności od zawartości jodu w diecie populacji.1 Na obszarach z niedoborem jodu częściej występuje wole guzkowe toksyczne, natomiast w regionach z wystarczającą podażą jodu dominującą przyczyną nadczynności jest choroba Gravesa-Basedowa.12
Częstość występowania subklinicznej nadczynności tarczycy jest wyższa na obszarach z niedoborem jodu niż na obszarach z wystarczającą podażą tego pierwiastka. Zauważono również, że wprowadzenie powszechnych programów jodowania soli prowadzi do zmniejszenia liczby przypadków nadczynności tarczycy.1
Spożycie jodu ma związek z występowaniem zaburzeń tarczycy w kształcie litery U. Historycznie, regiony z niedoborem jodu obserwowały więcej przypadków nadczynności tarczycy u starszych dorosłych (z powodu wola guzkowego), zwłaszcza po wprowadzeniu programów jodowania (zjawisko, w którym nagłe uzupełnienie jodu „budzi” nadczynne guzki tarczycy). Obecnie trwałe suplementowanie jodem powoduje długoterminowy spadek liczby tych przypadków.1
Przyczyny nadczynności tarczycy
Choroba Gravesa-Basedowa jest najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy w krajach rozwiniętych i na obszarach z wystarczającą podażą jodu, odpowiadając za około 60-80% przypadków tyreotoksykozy w Stanach Zjednoczonych.12 Choroba ta dotyka około 1 na 200 osób w USA, co czyni ją najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy w tym kraju.12
Wole guzkowe toksyczne jest drugą najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy w USA (15-20% przypadków tyreotoksykozy) i najczęstszą przyczyną u osób starszych, szczególnie na obszarach z niedoborem jodu.12 Gruczolak toksyczny odpowiada za 3-5% przypadków tyreotoksykozy.1
Tyreotoksykoza indukowana amiodaronem (AIT) występuje u około 6% osób przyjmujących ten lek na obszarach z wystarczającą podażą jodu i około 10% osób z obszarów z niedoborem jodu.1
Subkliniczna nadczynność tarczycy
Subkliniczna nadczynność tarczycy definiowana jest jako niskie lub niewykrywalne stężenie hormonu tyreotropowego (TSH) w surowicy, przy prawidłowych stężeniach wolnej tyroksyny (fT4) i całkowitej lub wolnej trójjodotyroniny (T3). Częstość występowania subklinicznej nadczynności tarczycy w populacji ogólnej wynosi około 1-2%, ale może być wyższa na obszarach z niedoborem jodu.1
U osób powyżej 70. roku życia częstość występowania endogennej subklinicznej nadczynności tarczycy może sięgać 15% na obszarach z niedoborem jodu.1 Subkliniczna nadczynność tarczycy występuje najczęściej u pacjentów otrzymujących terapię hormonami tarczycy; częstość występowania u tych pacjentów może wynosić nawet 20%, szczególnie u osób przyjmujących wysuszony ekstrakt z tarczycy.1
Subkliniczna nadczynność tarczycy wiąże się ze zwiększonym ryzykiem śmiertelności z powodu choroby wieńcowej i wystąpienia migotania przedsionków, przy czym najwyższe ryzyko występuje, gdy poziom TSH jest niższy niż 0,10 mIU/L. Związana jest również ze zwiększonym ryzykiem złamań biodra i innych złamań, szczególnie u osób z poziomem TSH poniżej 0,10 mIU/L.1
Nadzór nad nadczynnością tarczycy
Wykrywanie i diagnostyka
Rozpoznanie nadczynności tarczycy opiera się na objawach klinicznych, badaniu fizykalnym oraz jest potwierdzane badaniami laboratoryjnymi mierzącymi stężenie hormonów tarczycy (tyroksyny, czyli T4, i trójjodotyroniny, czyli T3) oraz hormonu tyreotropowego (TSH) we krwi.1
Wybór początkowych testów diagnostycznych zależy od kosztów, dostępności i lokalnej wiedzy specjalistycznej. Pomiar przeciwciał, takich jak TRAb (przeciwciała przeciwko receptorowi TSH) lub TSI (immunoglobulina stymulująca tarczycę), jest efektywny kosztowo i w przypadku dodatniego wyniku potwierdza rozpoznanie choroby Gravesa-Basedowa bez konieczności wykonywania dalszych badań.1
Jeżeli poziom TSH we krwi jest niski (poniżej zakresu referencyjnego), a poziom T4 (fT4) jest wysoki (powyżej zakresu referencyjnego), zazwyczaj wskazuje to na nadczynność tarczycy.1 Test wychwytu radioaktywnego jodu i scyntygrafia tarczycy pomagają określić przyczynę nadczynności tarczycy.1
U osób z podejrzeniem choroby Gravesa-Basedowa obecność przeciwciał przeciwko receptorowi TSH i/lub przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej (anty-TPO) oznacza, że nadczynność tarczycy jest spowodowana tą chorobą.1 Jeśli badanie scyntygraficzne wykazuje znaczny wzrost wychwytu znacznika radioaktywnego (tzw. gorący skan), potwierdza to chorobę Gravesa-Basedowa.1
Badania przesiewowe
U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF) i American Academy of Family Physicians stwierdziły w 2015 roku, że brakuje wystarczających dowodów, aby ocenić bilans korzyści i szkód z badań przesiewowych w kierunku dysfunkcji tarczycy u bezobjawowych, niebędących w ciąży dorosłych.1
Mimo braku oficjalnych rekomendacji dotyczących powszechnych badań przesiewowych, częstość wykrywania niezdiagnozowanej nadczynności tarczycy pozostaje znacząca. W badaniu przeprowadzonym w Chorwacji stwierdzono, że 71,4% przypadków jawnej i 83% przypadków subklinicznej nadczynności tarczycy nie było wcześniej zdiagnozowanych, co wskazuje, że rutynowe badania przesiewowe często ujawniają ukryte przypadki choroby.1
Obserwacja i leczenie
Po rozpoznaniu nadczynności tarczycy większość pacjentów powinna być, przynajmniej początkowo, oceniana przez specjalistę w zakresie zaburzeń tarczycy.1 Leczenie będzie zależeć od kilku czynników, takich jak rodzaj nadczynności tarczycy i jej nasilenie.1
Po jednorazowym cyklu leczenia lekami przeciwtarczycowymi nadczynność tarczycy może zostać wyleczona, jeśli przyczyną nadczynności tarczycy jest choroba Gravesa-Basedowa.1 Jednak około 52% pacjentów z nadczynnością tarczycy leczonych lekami przeciwtarczycowymi doświadcza nawrotu choroby.1
Leczenie jodem radioaktywnym jest najczęstszą metodą leczenia nadczynności tarczycy w Stanach Zjednoczonych, a badania potwierdzają jego stosowanie od ponad 70 lat.12 Poza USA preferowane jest początkowo leczenie lekami przeciwtarczycowymi (ATD), natomiast leczenie definitywne (tj. leczenie jodem radioaktywnym lub chirurgiczne) jest zarezerwowane tylko dla pacjentów z przetrwałą lub nawracającą nadczynnością tarczycy.1
Po leczeniu jodem radioaktywnym lub chirurgicznym, pacjenci powinni mieć częste badania krwi w celu sprawdzenia czynności tarczycy, aż do osiągnięcia stabilizacji, a następnie raz w roku, ponieważ istnieje długoterminowe ryzyko rozwoju niedoczynności tarczycy.1
Implikacje dla zdrowia publicznego
Nieleczona nadczynność tarczycy może prowadzić do poważnych powikłań, w tym problemów z sercem. Do najczęstszych powikłań sercowo-naczyniowych należą: zaburzenia rytmu serca (np. migotanie przedsionków), które zwiększają ryzyko udaru mózgu, oraz niewydolność serca.12
Nadczynność tarczycy zwiększa również ryzyko osteoporozy – stanu powodującego osłabienie kości i zwiększającego ryzyko złamań. Może wpływać na kości jeszcze przed wystąpieniem innych objawów choroby. Dotyczy to szczególnie kobiet, które przeszły menopauzę lub które są już w grupie wysokiego ryzyka osteoporozy.12
Nadczynność tarczycy może również utrudniać zajście w ciążę zarówno kobietom, jak i mężczyznom. Jest to spowodowane tym, że problemy z hormonem tarczycy mogą zaburzyć równowagę hormonów powodujących owulację. Niedoczynność tarczycy może również powodować, że organizm wytwarza więcej prolaktyny, hormonu, który informuje organizm o produkcji mleka matki. Zbyt dużo prolaktyny może zapobiegać owulacji.1
W przypadku wojskowego personelu aktywnego, nadczynność i niedoczynność tarczycy mogą prowadzić do okresów niezdolności do służby, tymczasowego profilu służby lub potrzeby zwolnienia lekarskiego w momencie diagnozy lub w przypadku przerwania leczenia. Cięższe przypadki nadczynności tarczycy mogą wymagać do 1 roku na stabilizację, co skutkuje znacznymi okresami ograniczonej zdolności do służby.12
Trendy i prognozy
Zapadalność i wskaźniki hospitalizacji z powodu nadczynności tarczycy wykazały pewien spadek w ostatnich dziesięcioleciach, prawdopodobnie ze względu na lepsze odżywianie jodem i ulepszone leczenie ambulatoryjne. Na przykład w regionie Veneto we Włoszech, charakteryzującym się niedoborem jodu, wprowadzenie jodowania soli od 2005 roku doprowadziło do znacznego spadku liczby nowych przypadków nadczynności tarczycy, zwłaszcza tych spowodowanych wolem guzkowym.1
W Stanach Zjednoczonych liczba hospitalizacji z powodu nadczynności tarczycy spadła o 28% w latach 2008-2018 (z 12 689 do 9 110 rocznych pobytów szpitalnych). Prawdopodobnie odzwierciedla to wcześniejszą diagnozę i leczenie ambulatoryjne, zapobiegając ciężkim przypadkom wymagającym hospitalizacji.1
W związku ze starzeniem się populacji na całym świecie, obciążenie nadczynnością tarczycy może się zmieniać. Ponieważ toksyczne wole guzkowe ma tendencję do atakowania osób starszych, wzrost liczby osób starszych może utrzymać znaczącą liczbę przypadków nadczynności guzkowej (chociaż przeciwdziała temu suplementacja jodu).1
Trend w kierunku wcześniejszego wykrywania (poprzez rutynowe badania krwi) prawdopodobnie będzie się utrzymywał, co oznacza, że więcej przypadków zostanie wykrytych na etapie subklinicznym. W gospodarkach rozwiniętych częstość występowania niezdiagnozowanych chorób tarczycy spada dzięki powszechnym badaniom przesiewowym.1
Oczekuje się, że w przyszłości będzie mniej ciężkich, niewykrytych przypadków, a większość pacjentów otrzyma leczenie przed rozwinięciem się powikłań. Niektóre prognozy sugerują, że jeśli obecne trendy się utrzymają, hospitalizacje i kryzysy, takie jak przełom tarczycowy, pozostaną rzadkie lub będą nadal spadać wraz z poprawą opieki ambulatoryjnej.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.