Łokieć tenisisty
Epidemiologia
Łokieć tenisisty (zapalenie nadkłykcia bocznego kości ramiennej) jest powszechną przyczyną bólu łokcia, z roczną zapadalnością wynoszącą 1-3% w populacji dorosłych, co odpowiada około 3,3-3,5 przypadkom na 1000 mieszkańców. Schorzenie najczęściej dotyka osoby w wieku 30-50 lat, z najwyższą zapadalnością w grupie 40-49 lat (10,2/1000 u kobiet i 7,8/1000 u mężczyzn), i częściej występuje w kończynie dominującej. Czynniki ryzyka obejmują prace manualne z powtarzalnymi ruchami nadgarstka i ramienia, palenie tytoniu, nadwagę, intensywne aktywności fizyczne oraz specyficzne czynniki u sportowców, takie jak nieprawidłowa technika uderzenia czy ciężka rakieta. Współistniejące schorzenia, takie jak patologie stożka rotatorów (OR 4,95) czy zespół cieśni nadgarstka (OR 1,50), oraz terapia doustnymi kortykosteroidami (OR 1,68) zwiększają ryzyko wystąpienia choroby.
Epidemiologia łokcia tenisisty
Łokieć tenisisty (zapalenie nadkłykcia bocznego kości ramiennej, lateral epicondylitis) jest jedną z najczęstszych przyczyn bólu łokcia wśród pacjentów zgłaszających się do placówek medycznych. Stanowi powszechny problem zdrowotny zarówno w podstawowej opiece zdrowotnej, jak i w specjalistycznych poradniach ortopedycznych.12
Częstotliwość występowania
Roczna zapadalność na łokieć tenisisty wynosi od 1% do 3% populacji dorosłych.123 Badania epidemiologiczne wykazują, że schorzenie to dotyka rocznie około 3,3-3,5 osób na 1000 mieszkańców.4 Dokładniejsza analiza częstości występowania wykazała, że wskaźnik zapadalności dostosowany do wieku i płci zmniejszył się znacząco w okresie od 2000 do 2012 roku – z 4,5 na 1000 osób w 2000 roku do 2,4 na 1000 osób w 2012 roku.356
Interesujący jest fakt, że mimo nazwy „łokieć tenisisty”, zaledwie 10% pacjentów z tym schorzeniem to aktywni tenisiści.2 Jednakże wśród nieprofesjonalnych graczy w tenisa, problem ten dotyka ponad 50% zawodników, podczas gdy wśród profesjonalnych tenisistów odsetek ten wynosi zaledwie 5%.78
Rozkład demograficzny
Łokieć tenisisty dotyka najczęściej osoby w wieku od 30 do 50 lat, przy czym największa częstość występowania przypada na czwartą i piątą dekadę życia.23910 Według jednego z badań, najwyższa zapadalność występuje wśród osób w wieku 40-49 lat, z przewagą płci żeńskiej – 10,2 na 1000 pacjentek w porównaniu do 7,8 na 1000 pacjentów płci męskiej.11 Warto jednak zaznaczyć, że większość badań nie wykazuje istotnych różnic w występowaniu schorzenia między mężczyznami a kobietami, wskazując na równy rozkład między płciami.39
Schorzenie to występuje częściej w kończynie dominującej, co potwierdza jego związek z przeciążeniem wynikającym z codziennych aktywności.128
Grupy ryzyka i czynniki predysponujące
Łokieć tenisisty wykazuje silny związek z określonymi grupami zawodowymi oraz czynnikami ryzyka. Osoby najbardziej narażone na wystąpienie tego schorzenia to:2313
- Osoby wykonujące prace manualne z powtarzalnymi ruchami nadgarstka i ramienia (hydraulicy, malarze, stolarze, rzeźnicy, kucharze)
- Pracownicy biurowi i pielęgniarki
- Osoby palące tytoń (obecnie lub w przeszłości)
- Osoby z nadwagą lub otyłością
- Osoby wykonujące powtarzalne ruchy przez co najmniej 2 godziny dziennie
- Osoby podejmujące intensywne aktywności fizyczne (przenoszenie ciężarów powyżej 20 kg)
U sportowców, oprócz tenisistów, problem ten często dotyka również graczy w badmintona, squasha oraz szermierzy.1617 W przypadku tenisistów, do głównych czynników ryzyka zalicza się:818
- Nieprawidłową technikę uderzenia (szczególnie backhand)
- Zbyt ciężką rakietę
- Nieodpowiedni rozmiar uchwytu
- Wysokie napięcie strun
- Grę na twardych nawierzchniach
Badania wykazały również istnienie współzależności między zapaleniem nadkłykcia bocznego a innymi schorzeniami, takimi jak: patologie stożka rotatorów (OR 4,95), choroba de Quervaina (OR 2,48), zespół cieśni nadgarstka (OR 1,50) oraz terapia doustnymi kortykosteroidami (OR 1,68).1510
Przebieg naturalny i nawrotowość
Przebieg naturalny łokcia tenisisty jest zazwyczaj korzystny, z samoistną poprawą w ciągu jednego do dwóch lat u 80-90% pacjentów.219 Średni czas trwania typowego epizodu choroby wynosi od 6 do 24 miesięcy, przy czym większość pacjentów (89%) zgłasza powrót do zdrowia w ciągu roku.20
Wskaźnik nawrotowości w ciągu 2 lat od pierwszego epizodu wynosi około 8,5% i utrzymuje się na stałym poziomie na przestrzeni lat.321 Istotną obserwacją jest fakt, że pacjenci, u których objawy utrzymują się dłużej niż 6 miesięcy, mają większe prawdopodobieństwo przedłużonego przebiegu choroby i mogą wymagać interwencji chirurgicznej.1422
Tendencje w leczeniu chirurgicznym
W ostatnich latach zaobserwowano znaczący wzrost liczby przypadków leczonych chirurgicznie. Odsetek pacjentów poddanych zabiegom chirurgicznym w ciągu 2 lat od diagnozy potroił się z 1,1% w latach 2000-2002 do 3,2% po roku 2009.3621 Około 1 na 10 pacjentów z objawami utrzymującymi się powyżej 6 miesięcy wymaga interwencji chirurgicznej.322
Skuteczność leczenia nieoperacyjnego szacuje się na 80-95% przypadków.23 Natomiast skuteczność leczenia chirurgicznego ocenia się na 80-90%.23
Aspekty zawodowe łokcia tenisisty
Łokieć tenisisty stanowi poważny problem zdrowotny wśród pracowników wykonujących prace manualne. Częstość występowania w tej grupie zawodowej wynosi około 21%, co znacznie przewyższa wskaźnik 1-3% obserwowany w populacji ogólnej.2425
Badania wykazały, że pracownicy manualni są szczególnie narażeni na obustronny łokieć tenisisty z powodu takich czynników ryzyka zawodowego jak:2425
- Wysiłek fizyczny
- Zadania manualne
- Powtarzalne ruchy
- Praca z narzędziami wibrującymi
W kontekście medycyny pracy, istotne jest rozpoznanie, że łokcie bez objawów u pracowników manualnych z jednostronnym łokciem tenisisty powinny być uznawane za zagrożone rozwojem tego schorzenia.2425 Zaproponowano protokoły oceny ryzyka i nadzoru w oparciu o wyniki testu krzesła oraz nieprawidłowe wyniki badania ultrasonograficznego, co mogłoby pomóc w identyfikacji przypadków predklinicznych.242627
Wpływ czynników psychospołecznych
Badania wykazały, że czynniki psychospołeczne w miejscu pracy mogą odgrywać istotną rolę w rozwoju i przebiegu łokcia tenisisty. Jedno z badań przeprowadzonych wśród 542 pracowników wykazało, że prawdopodobieństwo poszukiwania pomocy medycznej z powodu zaburzeń kończyn górnych, takich jak łokieć tenisisty, w ciągu następnych 12 miesięcy było przewidywane przez czynniki psychologiczne, a nie przez wyjściowe wymagania fizyczne czy czynniki demograficzne.28
Aspekty związane ze stylem życia, takie jak współistniejące schorzenia, wsparcie otrzymywane w pracy, warunki społeczne, poziom stresu oraz współistniejące objawy w obrębie szyi lub barku, mogą wpływać na wystąpienie i przebieg łokcia tenisisty.29
Obciążenie systemu opieki zdrowotnej
Łokieć tenisisty stanowi znaczące obciążenie dla systemu opieki zdrowotnej. Szacuje się, że około połowa pacjentów z tym schorzeniem poszukuje pomocy medycznej.30 Na podstawie danych epidemiologicznych, w samych Stanach Zjednoczonych rocznie występuje około miliona przypadków łokcia tenisisty.12
Obserwuje się, że pomimo wysokiej częstości występowania, nadal nie istnieje skuteczny złoty standard leczenia łokcia tenisisty.61 Nie ma również standardowych protokołów leczenia zachowawczego, co potwierdzają analizy obejmujące duże grupy pacjentów.12
Ocena skuteczności interwencji terapeutycznych jest istotnym elementem zarządzania obciążeniem systemu opieki zdrowotnej. Badania wykazują, że silne dowody naukowe potwierdzają znaczącą poprawę zarówno w średnim, jak i długoterminowym okresie zdrowienia u pacjentów, którym przepisano plan ćwiczeń.31 Randomizowane badania kliniczne wykazały wyższość ćwiczeń nad samym oczekiwaniem w zmniejszaniu bólu w przewlekłym zapaleniu nadkłykcia bocznego.32
Narzędzia diagnostyczne i monitorowanie
W ocenie pacjentów z łokciem tenisisty zaleca się stosowanie kwestionariusza PTREE (Patient-Rated Tennis Elbow Evaluation), który jest wiarygodnym i trafnym narzędziem do oceny bólu i niepełnosprawności związanej z zapaleniem nadkłykcia bocznego.3334
Badania proponują następujące punkty odniesienia w interpretacji wyników kwestionariusza PTREE:34
- Wyniki powyżej 54 punktów – poważny ból i niepełnosprawność
- Wyniki poniżej 33 punktów – łagodny poziom bólu i niepełnosprawności
- Zmiana o 11 punktów lub 37% poprawy w stosunku do wartości wyjściowej – minimalna klinicznie istotna różnica
Trendy i kierunki badań
Spadek zapadalności na łokieć tenisisty zaobserwowany w ostatnich latach może odzwierciedlać zmiany w praktykach diagnostycznych lub rzeczywisty spadek liczby przypadków.3522 Jednocześnie wzrost odsetka przypadków leczonych chirurgicznie wskazuje na potrzebę lepszego zrozumienia naturalnego przebiegu choroby i opracowania skuteczniejszych strategii leczenia zachowawczego.16
Badania wskazują na potrzebę dalszej analizy związku między czasem ekspozycji na czynniki ryzyka zawodowego a zapadalnością na łokieć tenisisty.7 Przyszłe badania powinny koncentrować się na relacji między narażeniem fizycznym a właściwościami biomechanicznymi wspólnego ścięgna prostowników.36
Konieczna jest również weryfikacja procesu podejmowania decyzji zaproponowanego w badaniach dotyczących identyfikacji łokcia zagrożonego rozwojem schorzenia, jako części badań wstępnych lub corocznego nadzoru zdrowotnego dla pracowników manualnych.36
Standaryzacja diagnostyki i eksploracja skutecznych opcji leczenia to obszary wymagające dalszych badań, szczególnie w kontekście wysokiej częstości występowania tego schorzenia.6
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.