Łojotokowe zapalenie skóry
Objawy
Łojotokowe zapalenie skóry (seborrheic dermatitis) to przewlekła, nawracająca choroba zapalna skóry, lokalizująca się głównie w obszarach bogatych w gruczoły łojowe, takich jak skóra owłosiona głowy, twarz (okolice nosa, brwi, fałdy nosowo-wargowe), małżowiny uszne, powieki, klatka piersiowa, plecy, pachy, pachwiny oraz fałdy skórne. Objawia się tłustymi, złuszczającymi się zmianami skórnymi, świądem, zaczerwienieniem i pieczeniem. Przebieg choroby charakteryzuje się naprzemiennymi fazami zaostrzeń i remisji, z nasileniem objawów zimą i łagodzeniem latem pod wpływem ekspozycji na słońce. U niemowląt (ciemiężyca) zmiany mają łagodniejszy przebieg i zwykle ustępują samoistnie do 6-12 miesiąca życia. U dorosłych, szczególnie w wieku 30-60 lat, choroba ma charakter przewlekły i wymaga długotrwałego leczenia, zwłaszcza u pacjentów z obniżoną odpornością (np. HIV/AIDS), chorobą Parkinsona czy zespołem Downa.
- Objawy i charakterystyka łojotokowego zapalenia skóry (seborrheic dermatitis)
- Lokalizacja zmian skórnych
- Podstawowe objawy łojotokowego zapalenia skóry
- Objawy w zależności od lokalizacji zmian
- Nasilenie objawów i czynniki wyzwalające
- Przebieg choroby i jej progresja
- Przewlekły charakter choroby
- Różnice w przebiegu choroby w zależności od wieku
- Fazy aktywne i nieaktywne choroby
- Potencjalne powikłania
- Czynniki ryzyka i grupy szczególnie narażone
- Leczenie i kontrola choroby
Objawy i charakterystyka łojotokowego zapalenia skóry (seborrheic dermatitis)
Łojotokowe zapalenie skóry (seborrheic dermatitis) to przewlekła, nawracająca, niezakaźna choroba zapalna skóry, która dotyka obszary bogate w gruczoły łojowe. Charakteryzuje się występowaniem tłustych, złuszczających się zmian skórnych, którym może towarzyszyć stan zapalny i świąd. Objawy choroby mogą występować okresowo, z fazami zaostrzeń i remisji.123
Lokalizacja zmian skórnych
Łojotokowe zapalenie skóry najczęściej występuje w miejscach, gdzie gruczoły łojowe są najbardziej aktywne:12
- Skóra owłosiona głowy
- Twarz, szczególnie okolice nosa, brwi, fałdy nosowo-wargowe
- Małżowiny uszne i przewód słuchowy zewnętrzny
- Powieki i okolice oczu
- Klatka piersiowa i górna część pleców
- Pachy
- Pachwiny
- Fałdy skórne pod piersiami i na brzuchu
- Okolice pępka
Podstawowe objawy łojotokowego zapalenia skóry
Objawy łojotokowego zapalenia skóry mogą różnić się w zależności od lokalizacji zmian i stopnia nasilenia choroby. Najczęstsze objawy obejmują:12
- Łuszczenie się skóry (łupież) na skórze owłosionej głowy, brwiach, brodzie i wąsach
- Plamy tłustej skóry pokryte białymi lub żółtawymi łuskami
- Zaczerwienienie skóry u osób z jasną karnacją lub ciemniejsze/jaśniejsze plamy u osób z ciemniejszym odcieniem skóry
- Tłusty wygląd zmian skórnych
- Świąd o różnym nasileniu, od łagodnego do intensywnego
- Uczucie pieczenia i dyskomfortu
- Tworzenie się strupów na zmianach skórnych
Objawy w zależności od lokalizacji zmian
Skóra owłosiona głowy
Na skórze owłosionej głowy łojotokowe zapalenie skóry może objawiać się jako:12
- Łupież – najłagodniejsza postać, charakteryzująca się białymi, suchymi płatkami
- Rozległe, tłuste lub suche łuski
- Różowo-czerwone plackowate zmiany
- W cięższych przypadkach mogą tworzyć się grube, żółte strupy i zmiany rumieniowe
- Świąd i pieczenie skóry głowy
Twarz i okolice oczu
Na twarzy łojotokowe zapalenie skóry może manifestować się jako:12
- Zaczerwienione, złuszczające się plamy wokół nosa, brwi i na czole
- Zapalenie powiek (blepharitis) – zaczerwienienie, łuszczenie się i tworzenie strupów na krawędziach powiek
- Żółte lub białe łuski w okolicach brwi i linii włosów
- Pierścieniowate zmiany w typie „petaloid” seborrheic dermatitis
Tułów, pachy i pachwiny
W tych lokalizacjach łojotokowe zapalenie skóry może objawiać się jako:12
- Dobrze odgraniczone, różowe lub czerwone plamy pokryte tłustymi łuskami
- Grudkowate wykwity z tłustym złuszczaniem
- W fałdach skórnych (pachy, pachwiny, pod piersiami) – rumień i maceracja skóry
- Zapalenie mieszków włosowych na policzkach i klatce piersiowej
Nasilenie objawów i czynniki wyzwalające
Objawy łojotokowego zapalenia skóry mogą ulec nasileniu pod wpływem różnych czynników:12
- Stres i zmęczenie
- Zimna i sucha pogoda (zaostrzenia często występują zimą i wczesną wiosną)
- Zmiany pór roku
- Nieodpowiednie praktyki pielęgnacyjne
- Stosowanie drażniących detergentów, rozpuszczalników i mydeł
- Płyny na bazie alkoholu
Z kolei objawy często łagodnieją latem, zwłaszcza pod wpływem ekspozycji na słońce.12
Przebieg choroby i jej progresja
Przewlekły charakter choroby
Łojotokowe zapalenie skóry ma charakter przewlekły i nawrotowy. U większości pacjentów choroba występuje naprzemiennie w postaci zaostrzeń i remisji przez wiele lat, a nawet przez całe życie.12
W przypadku osób dorosłych łojotokowe zapalenie skóry zazwyczaj nie ustępuje samoistnie bez leczenia. Mimo stosowania odpowiednich terapii, choroba często powraca, wymagając długotrwałego, a czasem dożywotniego zarządzania objawami.12
Różnice w przebiegu choroby w zależności od wieku
Niemowlęta (ciemieniucha)
U niemowląt łojotokowe zapalenie skóry znane jest jako ciemieniucha (cradle cap) i ma zazwyczaj łagodniejszy przebieg:12
- Pojawia się zwykle w pierwszych 3 miesiącach życia
- Charakteryzuje się żółtawymi lub brązowawymi, tłustymi strupami na skórze głowy
- Może również występować na twarzy, za uszami, na szyi i w okolicach pieluszkowych
- W przeciwieństwie do postaci u dorosłych, zazwyczaj nie powoduje świądu
- U większości niemowląt ustępuje samoistnie między 6 a 12 miesiącem życia
Dzieci i młodzież
U dzieci przed okresem dojrzewania łojotokowe zapalenie skóry występuje rzadko. Choroba zazwyczaj powraca w okresie dojrzewania, gdy zwiększa się aktywność gruczołów łojowych:12
- Może objawiać się jako łupież lub bardziej nasilone zmiany skórne
- U nastolatków częściej dotyka skórę głowy, twarz i klatkę piersiową
- Może być bardziej dokuczliwa ze względu na aspekty psychologiczne (widoczne zmiany na twarzy)
Dorośli
U dorosłych choroba najczęściej ma przewlekły charakter:12
- Szczyt zachorowań przypada na wiek 30-60 lat
- Częściej występuje u mężczyzn niż u kobiet
- Charakteryzuje się naprzemiennymi okresami zaostrzeń i remisji
- Objawy mogą być bardziej nasilone i obejmować większe obszary skóry
- Może wymagać długotrwałego leczenia podtrzymującego
Fazy aktywne i nieaktywne choroby
Łojotokowe zapalenie skóry charakteryzuje się okresami zaostrzeń (fazy aktywne) i remisji (fazy nieaktywne):12
- Fazy aktywne: Charakteryzują się nasileniem objawów takich jak zaczerwienienie, złuszczanie, świąd i pieczenie skóry. Mogą trwać od kilku dni do kilku tygodni lub miesięcy.
- Fazy nieaktywne: W tych okresach objawy mogą całkowicie ustąpić lub znacznie się zmniejszyć. Fazy remisji mogą trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy.
Zimą i wczesną wiosną często obserwuje się zwiększoną aktywność choroby, podczas gdy latem, szczególnie po ekspozycji na słońce, objawy zwykle łagodnieją.12
Potencjalne powikłania
Chociaż łojotokowe zapalenie skóry rzadko prowadzi do poważnych powikłań, nieleczona choroba może skutkować:12
- Wtórne zakażenia: Drapanie swędzących zmian może prowadzić do uszkodzenia bariery skórnej i wtórnych zakażeń bakteryjnych lub grzybiczych
- Wypadanie włosów: Intensywne drapanie i przewlekły stan zapalny mogą prowadzić do przejściowego wypadania włosów (nie jest to jednak trwałe wyłysienie)
- Maceracja skóry: Długotrwałe utrzymywanie się wilgoci w fałdach skórnych może prowadzić do maceracji skóry, powodując ból, tkliwość i dyskomfort
- Przebarwienia skórne: U osób z ciemniejszą karnacją choroba może prowadzić do przebarwień lub odbarwień skóry, szczególnie na twarzy
- Wpływ psychologiczny: Widoczne zmiany skórne mogą wpływać na samoocenę i jakość życia pacjentów
Czynniki ryzyka i grupy szczególnie narażone
Łojotokowe zapalenie skóry występuje częściej w określonych grupach wiekowych i przy współistnieniu niektórych chorób:12
Czynniki demograficzne
- Wiek: najczęściej występuje u niemowląt do 3 miesiąca życia oraz u dorosłych między 30 a 60 rokiem życia
- Płeć: częściej dotyka mężczyzn niż kobiety
- Rasa: może występować częściej u osób rasy czarnej
Choroby współistniejące
Łojotokowe zapalenie skóry może mieć cięższy przebieg u osób z:12
- Osłabioną odpornością (np. u pacjentów z HIV/AIDS)
- Chorobą Parkinsona
- Zespołem Downa
- Innymi schorzeniami dermatologicznymi, takimi jak trądzik różowaty, łuszczyca, trądzik
U osób z HIV/AIDS łojotokowe zapalenie skóry może rozwinąć się szybko i mieć szczególnie ciężki przebieg. W niektórych przypadkach może być nawet pierwszym wskaźnikiem zakażenia HIV.1
Potrzeba diagnostyki i leczenia
Łojotokowe zapalenie skóry wymaga prawidłowej diagnostyki i leczenia, ponieważ:12
- Może wyglądać podobnie do innych chorób skóry, takich jak łuszczyca, wyprysk atopowy czy grzybice skóry
- Nieleczona choroba może prowadzić do nasilenia objawów i powikłań
- Odpowiednie leczenie znacząco poprawia jakość życia pacjentów
- Wczesne wykrycie i leczenie może zapobiec przebarwieniom skóry i innym trwałym zmianom
Należy skonsultować się z lekarzem, jeśli:12
- Objawy utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie mimo stosowania środków dostępnych bez recepty
- Zmiany skórne są rozległe lub bardzo nasilone
- Występuje intensywny świąd lub ból
- Zmiany rozszerzają się na nowe obszary ciała
- Występują objawy infekcji, takie jak ocieplenie skóry, sączenie się płynu lub nieprzyjemny zapach
Leczenie i kontrola choroby
Chociaż łojotokowe zapalenie skóry nie jest całkowicie uleczalne, istnieją skuteczne metody kontrolowania objawów i zapobiegania zaostrzeniom.12
Ogólne podejście terapeutyczne
Leczenie łojotokowego zapalenia skóry opiera się na:12
- Ograniczaniu nadmiernego wzrostu drożdżaków Malassezia na skórze
- Zmniejszaniu stanu zapalnego
- Usuwaniu łusek i złogów
- Kontrolowaniu świądu i dyskomfortu
- Zapobieganiu nawrotom choroby
Wybór metody leczenia zależy od lokalizacji zmian, stopnia nasilenia objawów, wieku pacjenta oraz ewentualnych chorób współistniejących.12
Leczenie łojotokowego zapalenia skóry owłosionej głowy
W przypadku zmian na skórze głowy stosuje się:12
- Szampony przeciwłupieżowe zawierające składniki aktywne takie jak:
- Selen (pyrition cynku)
- Siarczek selenu
- Ketokonazol
- Dziegieć
- Preparaty na receptę w przypadku bardziej nasilonych objawów:
- Szampony zawierające betametazon (Luxiq)
- Clobetasol (Clobex)
- Fluocinolone (Capex, Synalar)
Częstotliwość stosowania szamponów leczniczych może wynosić od codziennego użycia do stosowania 2-3 razy w tygodniu w okresie zaostrzeń. Po ustąpieniu objawów zaleca się stosowanie szamponu leczniczego raz na tydzień lub raz na dwa tygodnie w celu zapobiegania nawrotom.1
Leczenie zmian na twarzy i ciele
W przypadku zmian na twarzy i innych częściach ciała stosuje się:12
- Preparaty przeciwgrzybicze:
- Kremy, żele lub pianki zawierające ketokonazol
- Preparaty z flukonazolem
- Ciclopirox
- Kortykosteroidy o niskiej mocy:
- Stosowane krótkoterminowo w celu zmniejszenia stanu zapalnego i świądu
- Należy unikać długotrwałego stosowania na twarz ze względu na ryzyko skutków ubocznych
- Inhibitory kalcyneuryny:
- Takrolimus lub pimekrolimus – alternatywa dla kortykosteroidów, szczególnie na twarz
Leczenie ciemieniuchy u niemowląt
W przypadku ciemieniuchy u niemowląt stosuje się łagodniejsze metody:12
- Delikatne mycie głowy łagodnym szamponem dla niemowląt
- Stosowanie olejku mineralnego lub oliwy z oliwek w celu zmiękczenia strupów przed myciem
- Delikatne usuwanie łusek miękką szczoteczką
- W większości przypadków ciemieniucha ustępuje samoistnie do 8-12 miesiąca życia bez konieczności intensywnego leczenia
Leczenie podtrzymujące i zapobieganie nawrotom
Ponieważ łojotokowe zapalenie skóry ma tendencję do nawracania, zaleca się:12
- Regularne stosowanie szamponów przeciwłupieżowych (1-2 razy w tygodniu) nawet po ustąpieniu objawów
- Unikanie czynników zaostrzających, takich jak stres i ekstremalne warunki pogodowe
- Stosowanie odpowiedniej pielęgnacji skóry, unikanie drażniących kosmetyków
- W przypadku częstych nawrotów – okresowe stosowanie leków przeciwgrzybiczych
W przypadkach bardzo opornych na leczenie, szczególnie u pacjentów z obniżoną odpornością, może być konieczne zastosowanie doustnych leków przeciwgrzybiczych.12
Rokowanie
Rokowanie w łojotokowym zapaleniu skóry jest zróżnicowane w zależności od wieku pacjenta i współistniejących chorób:12
- U niemowląt: Choroba zwykle ma łagodny przebieg i ustępuje samoistnie do końca pierwszego roku życia
- U nastolatków i dorosłych: Łojotokowe zapalenie skóry ma charakter przewlekły i nawrotowy, wymagający długotrwałego zarządzania
Chociaż łojotokowe zapalenie skóry nie jest uleczalne, odpowiednie leczenie pozwala na skuteczną kontrolę objawów i znaczną poprawę jakości życia pacjentów.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.