Hiponatremia
Etiologia i przyczyny
Hiponatremia definiowana jest jako stężenie sodu w surowicy poniżej 135 mmol/l i stanowi najczęstsze zaburzenie elektrolitowe, występujące u 15-30% pacjentów hospitalizowanych oraz 4-7% populacji ambulatoryjnej. Etiologia hiponatremii opiera się na stanie objętości przestrzeni pozakomórkowej i dzieli się na hipowolemiczną (utrata sodu > wody), euwolemiczną (prawidłowa objętość z nadmiarem wody, najczęściej w przebiegu SIADH) oraz hiperwolemiczną (nadmiar sodu i wody z przewagą wody, np. w niewydolności serca, marskości wątroby, chorobach nerek). Patofizjologicznie hiponatremia wynika z niezdolności nerek do wydalania wolnej wody, często związanej z nadmiernym wydzielaniem ADH lub nadmierną podażą wody. Kluczowe mechanizmy obejmują aktywację układu renina-angiotensyna-aldosteron, zwiększone wydzielanie ADH oraz zaburzenia funkcji nerek.
- Hiponatremia – Etiologia, przyczyny i powstawanie
- Klasyfikacja hiponatremii według stanu wolemicznego
- Przyczyny hipowolemicznej hiponatremii
- Przyczyny euwolemicznej hiponatremii
- Przyczyny hiperwolemicznej hiponatremii
- Leki powodujące hiponatremię
- Substancje psychoaktywne powodujące hiponatremię
- Inne przyczyny hiponatremii
- Hiponatremia u pacjentów z chorobami przewlekłymi
- Hiponatremia w niewydolności serca
- Hiponatremia w marskości wątroby
- Hiponatremia w zaburzeniach neurologicznych
- Hiponatremia w chorobach nerek
- Hiponatremia w zaburzeniach psychicznych
- Hiponatremia związana z wysiłkiem fizycznym
- Patofizjologia hiponatremii
- Podsumowanie etiologii hiponatremii
Hiponatremia – Etiologia, przyczyny i powstawanie
Hiponatremia to zaburzenie elektrolitowe charakteryzujące się zmniejszonym stężeniem sodu w surowicy krwi poniżej 135 mmol/l. Jest to najczęstsze zaburzenie elektrolitowe, występujące u około 15-30% pacjentów hospitalizowanych, a także u 4-7% populacji ambulatoryjnej.12 Hiponatremia wiąże się ze zwiększoną chorobowością i śmiertelnością, szczególnie u pacjentów z niewydolnością serca, marskością wątroby, po operacjach kardiochirurgicznych oraz w innych stanach chorobowych.3
W większości przypadków hiponatremia wynika z względnego nadmiaru wody w stosunku do sodu w organizmie, a nie z bezwzględnego niedoboru sodu.45 Z patofizjologicznego punktu widzenia, hiponatremia zawsze odzwierciedla niezdolność nerek do wydalania odpowiedniej ilości wody w stosunku do sodu lub nadmierną podaż wody, przekraczającą zdolność nerek do jej wydalania.6
Klasyfikacja hiponatremii według stanu wolemicznego
Etiologia hiponatremii najczęściej klasyfikowana jest w oparciu o stan objętości przestrzeni pozakomórkowej:78
- Hiponatremia hipowolemiczna – zmniejszenie całkowitej zawartości sodu oraz wody w organizmie, przy czym ubytek sodu jest proporcjonalnie większy
- Hiponatremia euwolemiczna – prawidłowa lub zbliżona do prawidłowej zawartość sodu przy zwiększonej objętości wody
- Hiponatremia hiperwolemiczna – zwiększona całkowita zawartość sodu i wody, przy czym przyrost wody jest proporcjonalnie większy
Przyczyny hipowolemicznej hiponatremii
W hiponatremii hipowolemicznej występuje zmniejszenie całkowitej objętości wody oraz sodu w organizmie, przy czym utrata sodu jest większa niż wody. Przyczyny hiponatremii hipowolemicznej można podzielić na nerkowe i pozanerkowe:910
- Przyczyny nerkowe:
- Diuretyki (szczególnie tiazydowe)1112
- Diureza osmotyczna (glikozuria, mannitol)
- Nefropatie z utratą soli
- Mózgowy zespół utraty soli (cerebral salt-wasting syndrome, CSWS)13
- Niedoczynność nadnerczy (choroba Addisona)14
- Zasadowica metaboliczna
- Przyczyny pozanerkowe:
- Utrata płynów z przewodu pokarmowego (wymioty, biegunka)15
- Utrata przez skórę (nadmierne pocenie się, zwłaszcza podczas intensywnego wysiłku fizycznego)16
- Sekwestracja płynów w trzeciej przestrzeni (ostre zapalenie trzustki, hipoalbuminemia, niedrożność jelit)17
- Oparzenia18
Hiponatremia hipowolemiczna charakteryzuje się zmniejszoną objętością krwi krążącej, co prowadzi do aktywacji systemu renina-angiotensyna-aldosteron oraz wydzielania hormonu antydiuretycznego (ADH). Te mechanizmy kompensacyjne powodują zatrzymanie sodu i wody w organizmie, ale w wyniku niedoboru sodu rozwija się hiponatremia.19
Przyczyny euwolemicznej hiponatremii
Hiponatremia euwolemiczna charakteryzuje się prawidłową objętością krwi krążącej przy zwiększonej całkowitej objętości wody. Najczęstszą przyczyną jest zespół nieadekwatnego wydzielania hormonu antydiuretycznego (SIADH).2021 Do przyczyn euwolemicznej hiponatremii należą:
- Zespół nieadekwatnego wydzielania hormonu antydiuretycznego (SIADH) – związany z nadmiernym wydzielaniem ADH, niezależnie od osmolarności osocza i stanu wolemicznego. Przyczyny SIADH obejmują:2223
- Nowotwory złośliwe (rak drobnokomórkowy płuca, międzybłoniak, nowotwory głowy i szyi, przewodu pokarmowego i układu moczowego)
- Choroby płuc (zapalenie płuc, gruźlica, aspergiloza, astma, mukowiscydoza)
- Choroby ośrodkowego układu nerwowego (zapalenie opon mózgowych, zapalenie mózgu, udar, krwawienie podpajęczynówkowe, guzy mózgu, urazy głowy)
- Leki (patrz sekcja „Leki powodujące hiponatremię”)
- Endokrynopatie:
- Inne przyczyny:
Przyczyny hiperwolemicznej hiponatremii
Hiponatremia hiperwolemiczna charakteryzuje się zwiększoną całkowitą zawartością sodu i wody w organizmie, przy czym przyrost wody jest proporcjonalnie większy niż przyrost sodu. Główne przyczyny to:3132
- Niewydolność serca – zmniejszona efektywna objętość krwi krążącej prowadzi do aktywacji układu renina-angiotensyna-aldosteron oraz wydzielania ADH, co powoduje zatrzymanie wody i sodu, z przewagą zatrzymania wody33
- Marskość wątroby – wodobrzusze i zmniejszona efektywna objętość krwi krążącej prowadzą do zatrzymania wody34
- Choroby nerek:
W tych stanach chorobowych, mimo obrzęków obwodowych i zwiększonej całkowitej objętości płynów, występuje zmniejszenie efektywnej objętości krwi krążącej, co prowadzi do aktywacji mechanizmów zatrzymujących wodę i sód, podobnie jak w hiponatremii hipowolemicznej.37
Leki powodujące hiponatremię
Wiele leków może powodować hiponatremię poprzez różne mechanizmy. Najczęściej są to:383940
- Diuretyki:
- Tiazydowe (najczęstsza przyczyna polekowej hiponatremii)41
- Pętlowe (rzadziej)
- Leki psychotropowe:
- Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI)42
- Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne
- Inhibitory monoaminooksydazy (IMAO)
- Leki przeciwpsychotyczne (haloperidol, fenotiazyny)
- Leki przeciwpadaczkowe:
- Karbamazepina43
- Okskarbazepina
- Walproinian sodu
- Leki przeciwnowotworowe:
- Alkaloidy Vinca (winkrystyna, winblastyna)
- Związki platyny (cisplatyna, karboplatyna)
- Cyklofosfamid
- Inne:
- Analogi wazopresyny (desmopresyna, oksytocyna)44
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)
- Inhibitory pompy protonowej
- Opioidowe leki przeciwbólowe
Leki te mogą powodować hiponatremię poprzez kilka mechanizmów: zwiększenie wydzielania ADH, nasilenie działania ADH na nerki, bezpośrednie zaburzenie zdolności rozcieńczania moczu, lub utratę sodu przez nerki.45
Substancje psychoaktywne powodujące hiponatremię
Spośród substancji psychoaktywnych, najczęściej związane z hiponatremią są:4647
- MDMA (ecstasy) – może prowadzić do ciężkiej, a nawet śmiertelnej hiponatremii poprzez stymulację wydzielania ADH, zwiększenie pragnienia i spożycia wody oraz zwiększoną utratę sodu z potem4849
- Alkohol – nadmierne spożycie alkoholu może prowadzić do hiponatremii poprzez mechanizm diuretyczny (zwiększone wydalanie sodu), indukowanie wymiotów oraz rozcieńczenie (szczególnie w przypadku nadmiernego spożycia piwa – „piwna potomania”)50
Inne przyczyny hiponatremii
Istnieją również inne stany kliniczne i sytuacje mogące prowadzić do hiponatremii:5152
- Pseudohiponatremia – fałszywie niskie stężenie sodu spowodowane wysokim stężeniem lipidów lub białek w surowicy (np. w szpiczaku mnogim, hipertriglicerydemii)53
- Hipertoniczna hiponatremia – związana z obecnością w surowicy osmotycznie aktywnych substancji, które powodują przemieszczenie wody z przestrzeni wewnątrzkomórkowej do pozakomórkowej, co prowadzi do rozcieńczenia sodu:
- Hiperglikemia (każdy wzrost glukozy o 100 mg/dl powyżej 100 mg/dl powoduje spadek stężenia sodu o około 2,4 mmol/l)54
- Mannitol
- Środki kontrastowe
- Hiponatremia związana z zakażeniami – często występuje w przebiegu różnych infekcji, zwłaszcza zapalenia płuc, gruźlicy, zakażeń OUN, a także COVID-1955
- Hiponatremia pooperacyjna – częsta u pacjentów po zabiegach chirurgicznych, zwłaszcza przy nadmiernej podaży płynów hipotonicznych56
- Hiponatremia związana z płcią – kobiety, szczególnie w starszym wieku i o niskiej masie ciała, są bardziej podatne na rozwój hiponatremii5758
Hiponatremia u pacjentów z chorobami przewlekłymi
Hiponatremia często towarzyszy różnym chorobom przewlekłym, co może mieć istotne znaczenie prognostyczne i terapeutyczne:59
Hiponatremia w niewydolności serca
Hiponatremia występuje u około 25% pacjentów hospitalizowanych z powodu niewydolności serca i wiąże się z gorszym rokowaniem.60 Mechanizm rozwoju hiponatremii w niewydolności serca obejmuje:
- Zmniejszoną efektywną objętość krwi krążącej
- Aktywację układu renina-angiotensyna-aldosteron
- Zwiększone wydzielanie ADH (wazopresyny)
- Zmniejszony przepływ nerkowy i obniżoną filtrację kłębuszkową
- Stosowanie diuretyków61
Hiponatremia w marskości wątroby
U pacjentów z marskością wątroby hiponatremia jest częstym zaburzeniem elektrolitowym i wiąże się z gorszym rokowaniem.62 Mechanizmy prowadzące do hiponatremii w marskości wątroby to:
- Wazodylatacja tętniczkowa wywołana nadciśnieniem wrotnym
- Zmniejszona efektywna objętość krwi krążącej
- Wtórny hiperaldosteronizm
- Zwiększone wydzielanie ADH
- Upośledzenie wydalania wolnej wody przez nerki63
Hiponatremia w zaburzeniach neurologicznych
Hiponatremia często towarzyszy różnym schorzeniom neurologicznym i może wynikać z dwóch głównych mechanizmów:64
- Zespół nieadekwatnego wydzielania hormonu antydiuretycznego (SIADH) – występuje w różnych schorzeniach neurologicznych, takich jak guzy mózgu, krwawienia śródczaszkowe, urazy głowy, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu
- Mózgowy zespół utraty soli (CSWS) – występuje głównie po krwawieniach podpajęczynówkowych, urazach głowy i operacjach neurochirurgicznych; charakteryzuje się utratą sodu przez nerki, odwodnieniem i hiponatremią65
Prawidłowe rozróżnienie SIADH od CSWS jest kluczowe dla właściwego postępowania terapeutycznego.66
Hiponatremia w chorobach nerek
Hiponatremia jest częstym zaburzeniem u pacjentów z ostrą i przewlekłą chorobą nerek.67 W niewydolności nerek hiponatremia może być spowodowana:
- Zmniejszoną zdolnością nerek do wydalania wolnej wody
- Stosowaniem diuretyków
- Zwiększonym spożyciem płynów w stosunku do zdolności nerek do ich wydalania
- Zmniejszonym spożyciem soli68
Hiponatremia w zaburzeniach psychicznych
Pacjenci z zaburzeniami psychicznymi mają zwiększone ryzyko rozwoju hiponatremii z kilku powodów:69
- Polidypsja psychogenna – nadmierne, przymusowe picie wody, często występujące u pacjentów ze schizofrenią, zaburzeniami afektywnymi i zaburzeniami osobowości70
- Leki psychotropowe – wiele leków stosowanych w psychiatrii (przeciwdepresyjne, przeciwpsychotyczne) może powodować hiponatremię poprzez indukowanie SIADH71
- Nadużywanie substancji psychoaktywnych – alkoholu, MDMA
Hiponatremia związana z wysiłkiem fizycznym
Hiponatremia związana z wysiłkiem fizycznym (exercise-associated hyponatremia, EAH) występuje najczęściej u sportowców wytrzymałościowych, takich jak maratończycy, triathloniści i ultramaratończycy.72 Jej rozwój związany jest z kilkoma czynnikami:7374
- Nadmierne spożycie wody bez odpowiedniej suplementacji elektrolitów
- Utrata sodu z potem
- Nieodpowiednie wydzielanie ADH w odpowiedzi na wysiłek fizyczny
- Zmniejszona filtracja kłębuszkowa podczas intensywnego wysiłku
Czynniki ryzyka EAH obejmują płeć żeńską, niską masę ciała, długi czas trwania wysiłku fizycznego oraz nadmierne nawodnienie.75
Patofizjologia hiponatremii
Stężenie sodu w osoczu jest regulowane przez równowagę między całkowitą zawartością wymienialnego sodu i potasu (NaE + KE) a całkowitą objętością wody w organizmie (TBW):76
PNa = (NaE + KE) / TBW
Główne mechanizmy patofizjologiczne prowadzące do hiponatremii obejmują:7778
- Zmniejszenie zdolności nerek do wydalania wolnej wody, co jest związane z:
- Zwiększonym wydzielaniem ADH (wazopresyny) w odpowiedzi na bodźce osmotyczne lub nieosmotyczne
- Zmniejszonym przepływem cewkowym w dystalnych odcinkach nefronu
- Zaburzeniami funkcji rozcieńczania moczu
- Nadmierne spożycie wody przekraczające zdolność nerek do jej wydalenia, co może wynikać z:
- Polidypsji pierwotnej
- Nieadekwatnego nawodnienia podczas aktywności fizycznej
- Psychogennej polidypsji
- Niedobór sodu z powodu:
- Utraty sodu przez przewód pokarmowy (wymioty, biegunka)
- Utraty sodu przez nerki (diuretyki, nefropatie z utratą soli)
- Utraty sodu przez skórę (nadmierne pocenie)
W większości przypadków hiponatremii kluczową rolę odgrywa hormon antydiuretyczny (ADH, wazopresyna), który reguluje reabsorpcję wody w kanalikach zbiorczych nerek. Zwiększone wydzielanie ADH prowadzi do zatrzymania wody i rozwoju hiponatremii.79
W przypadku SIADH dochodzi do nieadekwatnego wydzielania ADH niezależnie od osmolarności osocza i stanu wolemicznego, co prowadzi do zatrzymania wody i hiponatremii euwolemicznej.80
W niewydolności serca, marskości wątroby i zespole nerczycowym zmniejszona efektywna objętość krwi krążącej stymuluje wydzielanie ADH, mimo obecności obrzęków obwodowych i zwiększonej całkowitej objętości płynów pozakomórkowych.81
Podsumowanie etiologii hiponatremii
Hiponatremia to złożone zaburzenie elektrolitowe o wieloczynnikowej etiologii. Główne przyczyny hiponatremii to:
- Hiponatremia hipowolemiczna: utrata płynów z przewodu pokarmowego, nadmierne pocenie, stosowanie diuretyków, nefropatie z utratą soli, niedoczynność nadnerczy
- Hiponatremia euwolemiczna: SIADH (najczęstsza przyczyna), niedoczynność tarczycy, niedobór glikokortykoidów, polidypsja pierwotna, leki
- Hiponatremia hiperwolemiczna: niewydolność serca, marskość wątroby, niewydolność nerek, zespół nerczycowy
Hiponatremia może być również związana z lekami (tiazydowe diuretyki, SSRI, karbamazepina), substancjami psychoaktywnymi (MDMA, alkohol), wysiłkiem fizycznym, oraz może towarzyszyć różnym chorobom przewlekłym i zaburzeniom psychicznym.
Prawidłowa identyfikacja przyczyny hiponatremii jest kluczowa dla wdrożenia odpowiedniego leczenia, które zależy od mechanizmu rozwoju hiponatremii oraz stanu wolemicznego pacjenta. Szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentów z grupy wysokiego ryzyka, takich jak osoby starsze, kobiety, pacjenci z niewydolnością serca, marskością wątroby, chorobami nerek oraz stosujący leki mogące indukować hiponatremię.82
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.