Hiperglikemia
Epidemiologia
Hiperglikemia, definiowana jako poziom glukozy we krwi >140 mg/dl (7,8 mmol/l), stanowi rosnący problem zdrowotny o globalnym zasięgu, z dramatycznym wzrostem częstości występowania cukrzycy w ostatnich dekadach. W 2024 roku na cukrzycę cierpi około 589 milionów dorosłych na świecie, z prognozowanym wzrostem do 853 milionów do 2050 roku. Hiperglikemia jest szczególnie powszechna wśród osób starszych, o niskim statusie społeczno-ekonomicznym, a także w populacjach takich jak osoby rasy czarnej, Latynosi i rdzenni Amerykanie. W środowisku szpitalnym hiperglikemia występuje u 22-46% pacjentów niekrytycznie chorych, a jej obecność wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań, w tym ostrego uszkodzenia nerek i zawału mięśnia sercowego, zwłaszcza przy poziomach glukozy ≥200 mg/dl (11,0 mmol/l). Stan przedcukrzycowy (NDH) wykazuje wysoką konwersję do cukrzycy typu 2, sięgającą 23% w ciągu 5 lat, z kluczowymi czynnikami ryzyka takimi jak wiek, BMI i status społeczno-ekonomiczny.
- Epidemiologia hiperglikemii – skala zjawiska na świecie
- Epidemiologia cukrzycy jako głównej przyczyny hiperglikemii
- Hiperglikemia a chorobowość i śmiertelność
- Hiperglikemia a ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego
- Hiperglikemia a ryzyko konwersji do cukrzycy typu 2
- Nadzór i monitorowanie hiperglikemii
- Wyzwania i kierunki przyszłych działań
Epidemiologia hiperglikemii – skala zjawiska na świecie
Hiperglikemia, definiowana jako podwyższony poziom glukozy we krwi powyżej 140 mg/dl (7,8 mmol/l), stanowi poważny problem zdrowia publicznego o globalnym zasięgu. W ciągu ostatnich dwóch dekad zaobserwowano dramatyczny wzrost częstości występowania hiperglikemii, co jest związane ze zwiększoną częstością występowania otyłości, zmniejszoną aktywnością fizyczną oraz starzeniem się populacji.1 Według danych Międzynarodowej Federacji Diabetologicznej (IDF), w 2022 roku około 830 milionów dorosłych (w wieku 20-79 lat) żyło z cukrzycą, stanowiąc 14% populacji osób dorosłych na świecie, co oznacza wzrost z 7% w 1990 roku.2 Najnowsze dane wskazują, że w 2024 roku liczba ta wzrosła do 589 milionów dorosłych (20-79 lat), a prognozy przewidują dalszy wzrost do 853 milionów do 2050 roku, co oznacza wzrost o 46%.34
W Stanach Zjednoczonych, według danych Centers for Disease Control and Prevention, około 38,1 miliona dorosłych Amerykanów, czyli 14,7% dorosłej populacji, cierpi na cukrzycę.5 W środowisku szpitalnym hiperglikemia jest obserwowana u 22-46% nie-krytycznie chorych pacjentów hospitalizowanych.56 W Wielkiej Brytanii coroczny Narodowy Audyt Cukrzycy u Pacjentów Hospitalizowanych wykazał, że częstość występowania cukrzycy wśród pacjentów hospitalizowanych wzrosła z 15% w 2010 roku do prawie 20% w 2019 roku.6
Hiperglikemia w różnych grupach demograficznych
Częstość występowania hiperglikemii różni się znacząco w zależności od regionu geograficznego, wieku, płci i statusu społeczno-ekonomicznego. Kraje o największej liczbie pacjentów z cukrzycą obejmują Chiny, Indie, Stany Zjednoczone, Brazylię i Rosję.1 Hiperglikemia jest bardziej powszechna w gospodarstwach domowych o niskich i średnich dochodach.17 Grupami wysokiego ryzyka są również osoby starsze, przewlekle chore i przebywające w instytucjach opiekuńczych.8
Badania nie wykazują jednoznacznej predylekcji płciowej w występowaniu hiperglikemii, choć niektóre dane sugerują, że częstość występowania jest nieco wyższa u kobiet niż u mężczyzn.8 Jednakże, badanie przeprowadzone na obszarach wiejskich w Beninie wykazało, że mężczyźni są bardziej narażeni na rozwój hiperglikemii w porównaniu do kobiet (p=0,023).9
Hiperglikemia dotyka nieproporcjonalnie osoby rasy czarnej, Latynosów i rdzennych Amerykanów, co może być związane ze zwiększoną częstością występowania cukrzycy typu 2 w tych populacjach.8 W amerykańskim Krajowym Badaniu Wypisów Szpitalnych, obejmującym 10 800 wypisów szpitalnych z hiperglikemicznym stanem hiperosmolarnym (HHS) w latach 1989-1991, zarejestrowano 6300 pacjentów rasy białej i 2900 pacjentów rasy czarnej.8
Hiperglikemia w różnych grupach wiekowych
Hiperglikemia dotyka osoby w każdym wieku, jednak jej częstość występowania i charakterystyka różnią się w poszczególnych grupach wiekowych. Średni wiek pacjentów z hiperglikemicznym stanem hiperosmolarnym (HHS) wynosi 60 lat (57-69 lat w większości opublikowanych serii), co kontrastuje ze średnim wiekiem występowania kwasicy ketonowej cukrzycowej (DKA), która pojawia się zazwyczaj na początku czwartej dekady życia.10
U dzieci i młodzieży z cukrzycą typu 1, kwasica ketonowa cukrzycowa (DKA) jest znacznie częstsza niż u dorosłych. Prawie 50% hospitalizacji związanych z cukrzycą u młodych osób jest związanych z DKA.11 Retrospektywne badanie kohortowe przeprowadzone przez Agrawala i wsp. obejmujące 390 pediatrycznych nagłych przypadków hiperglikemii, które doprowadziły do hospitalizacji, wykazało, że 13,8% przyjęć obejmowało kombinację DKA i HHS, podczas gdy tylko 0,8% dotyczyło samego HHS.10
Szczególnie niepokojące są dane dotyczące młodzieży. Badanie przeprowadzone na 1595 nastolatków w wieku od 17 do 24 lat wykazało, że utrzymujący się podwyższony poziom glukozy na czczo wynoszący 101,7 mg/dL lub wyższy był związany z 46% wyższym ryzykiem przerostu lewej komory (LVH). Przy łagodniejszym punkcie odcięcia wynoszącym 110 mg/dL, ryzyko to było trzykrotnie wyższe.1213 Częstość występowania nadmiernego powiększenia serca (przerost lewej komory) wzrosła trzykrotnie z 2,4% w wieku 17 lat do 7,1% w wieku 24 lat.13
U wcześniaków hiperglikemia jest bardzo powszechna, z częstością występowania sięgającą 40-80% u niemowląt o bardzo niskiej masie urodzeniowej. Częstość występowania hiperglikemii jest odwrotnie proporcjonalna do masy urodzeniowej i wieku ciążowego.14
Epidemiologia cukrzycy jako głównej przyczyny hiperglikemii
Cukrzyca jest główną przyczyną hiperglikemii i stanowi poważne obciążenie zdrowotne na całym świecie. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), cukrzyca była bezpośrednią przyczyną 1,6 miliona zgonów w 2021 roku, przy czym 47% wszystkich zgonów z powodu cukrzycy wystąpiło przed 70. rokiem życia.2 Wysoki poziom glukozy we krwi powoduje około 11% zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych.2
Częstość występowania cukrzycy wśród dorosłych w Bangladeszu w wieku 30 lat i powyżej wzrosła z 4% w latach 1995-2000 do 9% w latach 2006-2010.15 Badanie przeprowadzone w Wietnamie wykazało, że dostosowane według wieku i płci wskaźniki częstości występowania izolowanej nieprawidłowej glikemii na czczo (IFG), izolowanej nieprawidłowej tolerancji glukozy (IGT), połączonej IFG-IGT oraz cukrzycy wynosiły odpowiednio 8,7%, 4,3%, 1,6% i 3,7%.16 W Beninie, badanie przeprowadzone w obszarach wiejskich wykazało częstość występowania hiperglikemii na poziomie 4,6%.17
Cukrzyca ciążowa i hiperglikemia w czasie ciąży
Hiperglikemia w czasie ciąży stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia matki i dziecka. Według danych, 21,1 miliona żywych urodzeń, czyli 16,7%, miało jakąś formę podwyższonego poziomu glukozy we krwi (hiperglikemii) podczas ciąży.18 Stan ten jest bardziej powszechny w krajach o niskich i średnich dochodach z ograniczonym dostępem do opieki położniczej.18
Kobiety powyżej 45. roku życia są bardziej narażone na hiperglikemię podczas ciąży, podczas gdy kobiety z historią cukrzycy ciążowej mają zwiększone ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 w ciągu pięciu do dziesięciu lat po porodzie.18
Hiperglikemia wywołana lekami
Hiperglikemia może być również wywoływana przez różne leki, w tym glikokortykosteroidy. Obecnie 1% ogólnej populacji i 2,5% osób starszych otrzymuje doustną terapię glikokortykosteroidami.19 W badaniu prospektywnym populacji podstawowej opieki zdrowotnej z rozpoznaną cukrzycą w latach 2003-2004, częstość występowania hiperglikemii indukowanej glikokortykosteroidami (GIH) wynikającej z doustnej terapii glikokortykosteroidami oszacowano na 2%.19
Ryzyko GIH jest bardziej wyraźne u pacjentów hospitalizowanych. Według badania Donihi i wsp., połowa hospitalizowanych pacjentów, u których wcześniej nie zdiagnozowano cukrzycy, doświadczyła więcej niż jednego epizodu hiperglikemii, z poziomem glukozy we krwi wynoszącym 200 mg/dL lub wyższym.19 Niedawne badanie retrospektywne, obejmujące 2 424 pacjentów hospitalizowanych w okresie 4 lat, wykazało ogólną częstość występowania GIH wynoszącą 34%.19
Metaanaliza obejmująca około 35 000 uczestników z 13 badań u pacjentów bez cukrzycy, którzy poddawani byli leczeniu glikokortykosteroidami przez co najmniej 1 miesiąc, wykazała częstość występowania GIH wynoszącą 32%.20
Hiperglikemia a chorobowość i śmiertelność
Hiperglikemia jest związana ze zwiększonym ryzykiem powikłań i śmiertelności, zarówno u pacjentów z cukrzycą, jak i bez niej. Obszerne dane wskazują, że hiperglikemia wewnątrzszpitalna u pacjentów z wcześniejszym rozpoznaniem cukrzycy lub bez niego jest związana ze zwiększonym ryzykiem powikłań i śmiertelności.5
Badania wykazały silny związek między hiperglikemią (w szczególności, gdy poziom glukozy we krwi przekracza 200 mg/dl [11,0 mmol/l]) a złymi wynikami klinicznymi, takimi jak śmiertelność, infekcje i powikłania szpitalne, w porównaniu z pacjentami z poziomem glukozy wynoszącym 100 mg/dl (5,6 mmol/l).6 Związek hiperglikemii z gorszymi wynikami dotyczy również pacjentów niebędących na oddziale intensywnej terapii, a przyjętych na oddziały medycyny ogólnej, chirurgii lub zdrowia psychicznego.21
W badaniu przeprowadzonym przez van Vughta i współpracowników analizowano związek między poziomem glukozy przy przyjęciu powyżej 70 mg/dL a wynikami u krytycznie chorych pacjentów z sepsą. Badanie obejmowało 987 pacjentów, z czego 519 pacjentów miało euglicemię (71-140 mg/dL), 267 pacjentów miało łagodną hiperglikemię (140-199 mg/dL), a 201 pacjentów miało ciężką hiperglikemię (≥200 mg/dL).22 Pacjenci z ciężką hiperglikemią częściej rozwijali ostre uszkodzenie nerek i ostry zawał mięśnia sercowego podczas pobytu na OIT. Ten niekorzystny wpływ ciężkiej hiperglikemii występował zarówno u pacjentów z cukrzycą, jak i bez niej.22
Hiperglikemia a ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego
Badacze z London School of Hygiene & Tropical Medicine i University College London odkryli, że zarówno mężczyźni, jak i kobiety z podwyższonym poziomem cukru we krwi mają 30-50% zwiększone ryzyko rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego, nawet jeśli ich poziom cukru we krwi jest poniżej progu dla cukrzycy.23 Wcześniejsze badania również powiązały wysokie poziomy cukru we krwi ze zwiększonym ryzykiem niektórych schorzeń serca, w tym udaru i wysokiego ciśnienia krwi.24
Badanie Erfurt podkreśliło, że mężczyźni z poziomem glukozy w osoczu po obciążeniu większym niż 200 mg/dL mieli 1,5-krotnie zwiększone ryzyko zgonu w okresie 30 lat w porównaniu z osobami o niższych poziomach glukozy.25
Hiperglikemia a ryzyko konwersji do cukrzycy typu 2
Stan przejściowy między normalnym poziomem glukozy a cukrzycą, często nazywany stanem przedcukrzycowym lub niediabetyczną hiperglikemią (NDH), jest istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2. Badanie populacyjne przeprowadzone w Wielkiej Brytanii przy użyciu danych z Clinical Practice Research Datalink wykazało, że surowa konwersja NDH do cukrzycy typu 2 wynosiła 4% w ciągu 6 miesięcy od diagnozy NDH, 7% rocznie, 13% w ciągu 2 lat, 17% w ciągu 3 lat i 23% w ciągu 5 lat.26
Kluczowymi czynnikami predykcyjnymi w progresji NDH do cukrzycy typu 2 były wiek, zwiększone BMI i niższy status społeczno-ekonomiczny.27 Mimo że częstość konwersji z NDH do cukrzycy typu 2 spadła między 2010 a 2015 rokiem, prawdopodobnie jest to spowodowane zmianami w czasie punktów odcięcia dla definicji NDH, a coraz więcej osób o niższym ryzyku cukrzycy jest diagnozowanych z NDH.26
Nadzór i monitorowanie hiperglikemii
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) prowadzi nadzór nad cukrzycą i jej czynnikami ryzyka.2 Globalny Pakt Cukrzycowy WHO (GDC) został stworzony jako globalna inicjatywa mająca na celu poprawę zapobiegania i opieki nad cukrzycą oraz przyczynienie się do osiągnięcia globalnych celów zmniejszenia przedwczesnej śmiertelności z powodu chorób niezakaźnych o jedną trzecią do 2030 roku.28
W kontekście monitorowania, dane zgromadzone z badań na poziomie krajowym są kluczowe dla pomiaru postępu w kierunku dziewięciu globalnych celów kontroli chorób niezakaźnych WHO dla Bangladeszu do 2025 roku.29 Na poziomie indywidualnym, skuteczne monitorowanie poziomu glukozy w osoczu jest kluczowe dla osób z cukrzycą typu 2, aby złagodzić długoterminowe powikłania związane z nieadekwatną kontrolą glikemii.30
Jednakże, w wielu środowiskach o ograniczonych zasobach, dostęp do glukometrów i regularne monitorowanie domowe pozostają wyzwaniem. W klinice cukrzycowej w Regionalnym Szpitalu Referencyjnym Gulu, zaledwie 1 na 10 pacjentów z cukrzycą typu 2 posiadało glukometr, a większość polegała wyłącznie na pomiarach w klinice.30
Monitorowanie w różnych sytuacjach klinicznych
Zalecenia dotyczące monitorowania różnią się w zależności od sytuacji klinicznej. Dla pacjentów na doustnych lekach hipoglikemizujących, testy poziomu glukozy we krwi powinny być wykonywane raz w miesiącu na początku, a następnie podczas wizyt monitorujących.31
Dla pacjentów stosujących insulinę, test poziomu glukozy na czczo powinien być wykonywany w fazie dostosowywania dawki, a następnie, jeśli to możliwe, raz w tygodniu, gdy dawka insuliny zostanie ustabilizowana.31 Hemoglobina glikowana (HbA1c), jeśli dostępna, powinna być badana co 3 miesiące, a następnie co 6 miesięcy, jeśli jest dobrze ustabilizowana.31
W przypadku podejrzenia ciężkiej hiperglikemii, należy wykonać analizę moczu na ketony, jeśli poziom glukozy na czczo wynosi ≥15 mmol/litr (270 mg/dl) i występują objawy hiperglikemii, lub jeśli poziom glukozy na czczo lub losowy wynosi ≥18 mmol/litr (325 mg/dl), nawet bez objawów.31
Nadzór po szczepieniu COVID-19
Zarządzanie poziomem glukozy we krwi stało się krytyczne w kontekście pandemii COVID-19, gdzie dane pokazują dwa do trzech razy wyższe przyjęcia na oddział intensywnej terapii i ponad dwukrotnie wyższą śmiertelność wśród pacjentów z cukrzycą chorych na COVID-19 w porównaniu z ich odpowiednikami bez cukrzycy.32
Zgłoszono kilka przypadków hiperglikemii wywołanej szczepieniem przeciwko COVID-19 (ViHG) i związanych z nią powikłań. Bez względu na status cukrzycowy (nieposiadający cukrzycy/stan przedcukrzycowy/cukrzyca typu 2), wcześniejszą historię zakażenia COVID-19 oraz rodzaj/dawkę szczepionki, wszystkie przypadki wykazywały niezwykle wysokie poziomy glukozy we krwi i poziomy HbA1c w momencie hospitalizacji.33
Ciągłe monitorowanie poziomu glukozy we krwi po szczepieniu u każdej zaszczepionej osoby będzie czasochłonne i wymaga znacznego wysiłku i zasobów. Jednakże, środowisko medyczne i podmioty regulujące leki muszą być świadome zapalenia trzustki i hiperglikemii jako rzadkich, ale możliwych poważnych zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionką przeciwko COVID-19 (SAE).34 Osoby z grupy ryzyka (w stanie przedcukrzycowym, z cukrzycą, z wcześniejszą historią choroby COVID-19) muszą być zidentyfikowane i stale monitorowane pod kątem występowania hiperglikemii po szczepieniu.34
Wyzwania i kierunki przyszłych działań
Pomimo znacznych postępów w rozumieniu i zarządzaniu hiperglikemią, wiele wyzwań pozostaje. Mimo dużej ilości pracy i licznych danych pokazujących związek między hiperglikemią a złymi wynikami, a nie przyczynowość, oraz ponieważ pozostaje bardzo niewiele solidnych badań interwencyjnych pokazujących korzyść z kontroli glikemii, optymalny poziom glukozy we krwi dla osób na oddziale intensywnej terapii pozostaje do ustalenia.21
Pokrycie leczeniem cukrzycy jest najniższe w krajach o niskich i średnich dochodach.2 WHO dąży do stymulowania i wspierania przyjmowania skutecznych środków nadzoru, zapobiegania i kontroli cukrzycy i jej powikłań, szczególnie w krajach o niskich i średnich dochodach.235
Globalny raport WHO na temat cukrzycy zawiera przegląd obciążenia cukrzycą, dostępnych interwencji w celu zapobiegania i zarządzania cukrzycą oraz zaleceń dla rządów, osób prywatnych, społeczeństwa obywatelskiego i sektora prywatnego.28 Moduł WHO dotyczący diagnozy i zarządzania cukrzycą typu 2 łączy wytyczne dotyczące diagnozy, klasyfikacji i zarządzania cukrzycą typu 2 w jednym dokumencie.28
Potrzebne są badania, aby ocenić, czy pacjenci z gruźlicą z nierozwiązaną hiperglikemią, mający pewne cechy wyjściowe, takie jak pozytywny status HIV, palenie tytoniu i MDR-TB, wymagają dłuższego okresu obserwacji i czy są narażeni na zwiększone ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 na późniejszym etapie życia.36
Strategie prewencyjne i interwencyjne
Biorąc pod uwagę ogromne społeczne i zdrowotne konsekwencje hiperglikemii i związanej z nią cukrzycy, kluczowe jest opracowanie i wdrożenie skutecznych strategii prewencyjnych i interwencyjnych. Wyniki badań dotyczących młodzieży podkreślają pilną potrzebę wczesnych strategii prewencyjnych skoncentrowanych na stylu życia i diecie, szczególnie gdy nastolatki uzyskują niezależność od struktur rodzinnych, które mogły wcześniej wspierać zdrowsze nawyki.37
Dzieci z podwyższonym poziomem cukru we krwi muszą podjąć kroki w celu kontrolowania poziomu cukru we krwi, albo poprzez zmiany stylu życia, albo leki.38 Pięciokrotny wzrost częstości występowania stanu przedcukrzycowego w ciągu 7 lat wzrostu od okresu dojrzewania do wczesnej dorosłości podkreśla krytyczne znaczenie zachowań stylu życia i nawyków żywieniowych, szczególnie po tym, jak nastolatki stały się niezależne od swoich rodzin.38
W kontekście zarządzania hiperglikemią u pacjentów z ciężkimi chorobami, istnieje potrzeba zrozumienia związku między hiperglikemią a poziomami mleczanów, które należy uwzględnić w każdej analizie znaczenia hiperglikemii.39
Skuteczne działanie przeciwko temu problemowi zdrowotnemu wymaga skoordynowanych działań politycznych i zdrowotnych na poziomie wielosektorowym, biorąc pod uwagę różnorodne pochodzenie jego czynników ryzyka.40
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.