Hiperglikemia
Diagnostyka i diagnoza
Hiperglikemia definiowana jest jako stężenie glukozy we krwi przekraczające wartości referencyjne: na czczo ≥126 mg/dl (7,0 mmol/l), 2 godziny po posiłku ≥180 mg/dl (10,0 mmol/l) oraz przygodne stężenie ≥200 mg/dl (11,1 mmol/l) u pacjentów z objawami. Diagnostyka obejmuje pomiar glukozy na czczo, doustny test tolerancji glukozy (OGTT), oznaczenie HbA1c (≥6,5%, 48 mmol/mol) oraz przygodny pomiar glukozy. W przypadku braku objawów konieczne jest potwierdzenie diagnozy poprzez powtórzenie badań lub zastosowanie różnych testów. Stan przedcukrzycowy rozpoznaje się przy HbA1c 5,7-6,4% (39-47 mmol/mol), glukozie na czczo 100-125 mg/dl (5,6-6,9 mmol/l) lub glukozie 2-godzinnej w OGTT 140-199 mg/dl (7,8-11,0 mmol/l). Monitorowanie glikemii realizuje się za pomocą glukometrów, systemów CGM oraz FGM, a cele terapeutyczne ustala się indywidualnie, z ogólnymi wartościami docelowymi glukozy przed posiłkami 70-130 mg/dl (3,9-7,2 mmol/l) i po posiłkach <180 mg/dl (10,0 mmol/l), oraz HbA1c <7,0% (53 mmol/mol).
- Diagnostyka i rozpoznanie hiperglikemii
- Definicja hiperglikemii i wartości progowe
- Metody diagnostyczne w rozpoznawaniu hiperglikemii
- Kryteria diagnostyczne cukrzycy i stanów przedcukrzycowych
- Monitorowanie glikemii u pacjentów z hiperglikemią
- Metody monitorowania glikemii
- Docelowe wartości glikemii
- Hemoglobina glikowana (HbA1c) w monitorowaniu glikemii
- Diagnostyka różnicowa hiperglikemii
- Diagnostyka hiperglikemii w szczególnych grupach pacjentów
- Postępowanie diagnostyczne w hiperglikemii
- Hiperglikemia a ryzyko powikłań
- Postępowanie po rozpoznaniu hiperglikemii
Diagnostyka i rozpoznanie hiperglikemii
Hiperglikemia, czyli podwyższony poziom glukozy we krwi, jest stanem, który wymaga odpowiedniego procesu diagnostycznego, zarówno u osób z rozpoznaną cukrzycą, jak i u pacjentów, u których cukrzyca nie została jeszcze zdiagnozowana. Prawidłowe rozpoznanie hiperglikemii ma kluczowe znaczenie dla wdrożenia odpowiedniego leczenia i zapobiegania powikłaniom12.
Definicja hiperglikemii i wartości progowe
Hiperglikemia to stan, w którym stężenie glukozy we krwi przekracza ustalone wartości referencyjne. Według różnych źródeł, hiperglikemia jest diagnozowana, gdy34:
- Stężenie glukozy na czczo wynosi ≥126 mg/dl (7,0 mmol/l)
- Stężenie glukozy 2 godziny po posiłku wynosi ≥180 mg/dl (10,0 mmol/l)
- Przygodne stężenie glukozy wynosi ≥200 mg/dl (11,1 mmol/l) u osoby z klasycznymi objawami hiperglikemii
U osób bez rozpoznanej cukrzycy hiperglikemia definiowana jest jako stężenie glukozy powyżej 125 mg/dl (6,9 mmol/l) na czczo (po co najmniej 8 godzinach nieprzyjmowania posiłków). U osób z cukrzycą hiperglikemia występuje, gdy stężenie glukozy jest wyższe niż 180 mg/dl (10,0 mmol/l) 1-2 godziny po posiłku7.
Metody diagnostyczne w rozpoznawaniu hiperglikemii
Do podstawowych badań służących rozpoznaniu hiperglikemii należą89:
- Pomiar stężenia glukozy na czczo – wykonywany po co najmniej 8-godzinnym okresie nieprzyjmowania posiłków. Wartość ≥126 mg/dl (7,0 mmol/l) w dwóch oddzielnych pomiarach wskazuje na cukrzycę.
- Doustny test tolerancji glukozy (OGTT) – polega na pomiarze stężenia glukozy przed i 2 godziny po doustnym podaniu 75 g glukozy. Wynik ≥200 mg/dl (11,1 mmol/l) po 2 godzinach świadczy o cukrzycy.
- Przygodny pomiar glukozy – wykonywany o dowolnej porze dnia, niezależnie od czasu ostatniego posiłku. Wartość ≥200 mg/dl (11,1 mmol/l) wraz z klasycznymi objawami hiperglikemii (poliuria, polidypsja, niewyjaśniona utrata masy ciała) wskazuje na cukrzycę.
- Oznaczenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) – odzwierciedla średnie stężenie glukozy we krwi z ostatnich 2-3 miesięcy. Wartość ≥6,5% (48 mmol/mol) potwierdza rozpoznanie cukrzycy.
W przypadku braku jednoznacznych objawów hiperglikemii, diagnoza cukrzycy wymaga potwierdzenia poprzez dwukrotne wykonanie tego samego badania lub uzyskanie nieprawidłowych wyników w dwóch różnych testach1213.
Kryteria diagnostyczne cukrzycy i stanów przedcukrzycowych
Zgodnie z zaleceniami American Diabetes Association (ADA) i Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), rozpoznanie cukrzycy można postawić na podstawie następujących kryteriów1415:
- HbA1c ≥6,5% (48 mmol/mol)
- Stężenie glukozy na czczo ≥126 mg/dl (7,0 mmol/l)
- Stężenie glukozy w 2. godzinie OGTT ≥200 mg/dl (11,1 mmol/l)
- Przygodne stężenie glukozy ≥200 mg/dl (11,1 mmol/l) u osoby z klasycznymi objawami hiperglikemii
Stan przedcukrzycowy (nieprawidłowa glikemia na czczo lub nieprawidłowa tolerancja glukozy) rozpoznaje się, gdy18:
- HbA1c 5,7-6,4% (39-47 mmol/mol)
- Stężenie glukozy na czczo 100-125 mg/dl (5,6-6,9 mmol/l)
- Stężenie glukozy w 2. godzinie OGTT 140-199 mg/dl (7,8-11,0 mmol/l)
Monitorowanie glikemii u pacjentów z hiperglikemią
Regularne monitorowanie stężenia glukozy we krwi jest kluczowym elementem kontroli hiperglikemii, szczególnie u osób z cukrzycą2122.
Metody monitorowania glikemii
Do podstawowych metod monitorowania glikemii należą2324:
- Glukometry osobiste – urządzenia umożliwiające samodzielny pomiar stężenia glukozy z próbki krwi włośniczkowej pobranej z opuszki palca. Są podstawowym narzędziem samokontroli glikemii u pacjentów z cukrzycą.
- Systemy ciągłego monitorowania glikemii (CGM) – dostarczają informacji o stężeniu glukozy w płynie śródtkankowym co kilka minut, umożliwiając obserwację trendów i zmian glikemii w czasie rzeczywistym.
- Flash Glucose Monitoring (FGM) – systemy umożliwiające odczyt aktualnego stężenia glukozy oraz danych z ostatnich godzin po zbliżeniu czytnika do sensora umieszczonego pod skórą.
Docelowe wartości glikemii
Wartości docelowe stężenia glukozy we krwi są ustalane indywidualnie dla każdego pacjenta przez zespół diabetologiczny, uwzględniając wiek, choroby współistniejące, ryzyko hipoglikemii i inne czynniki2728.
Ogólne zalecenia dotyczące wartości docelowych glikemii dla dorosłych pacjentów z cukrzycą według American Diabetes Association to29:
- 70-130 mg/dl (3,9-7,2 mmol/l) przed posiłkami
- <180 mg/dl (10,0 mmol/l) po posiłkach
Hemoglobina glikowana (HbA1c) w monitorowaniu glikemii
HbA1c jest kluczowym parametrem w długoterminowej ocenie kontroli glikemii3132:
- Odzwierciedla średnie stężenie glukozy we krwi z ostatnich 2-3 miesięcy
- Wartość docelowa HbA1c dla większości pacjentów z cukrzycą wynosi <7,0% (53 mmol/mol)
- Wartości docelowe mogą być indywidualnie modyfikowane w zależności od wieku pacjenta, chorób współistniejących, ryzyka hipoglikemii i innych czynników
- Oznaczenie HbA1c zaleca się wykonywać co 3 miesiące u pacjentów nieosiągających celów terapeutycznych oraz u tych, u których zmodyfikowano leczenie
- U pacjentów ze stabilną kontrolą glikemii oznaczenie HbA1c można wykonywać co 6 miesięcy
Diagnostyka różnicowa hiperglikemii
Hiperglikemia może być objawem różnych stanów klinicznych, dlatego ważna jest odpowiednia diagnostyka różnicowa35.
Przyczyny hiperglikemii
Najczęstsze przyczyny hiperglikemii obejmują3637:
- Cukrzyca typu 1 – spowodowana bezwzględnym niedoborem insuliny w wyniku autoimmunologicznego zniszczenia komórek beta trzustki
- Cukrzyca typu 2 – charakteryzująca się insulinoopornością i względnym niedoborem insuliny
- Cukrzyca ciążowa – rozwijająca się w trakcie ciąży
- Niediabetyzczna hiperglikemia – występująca u osób bez cukrzycy, często jako odpowiedź na stres, leki, choroby lub inne czynniki
Inne przyczyny hiperglikemii to40:
- Nadczynność tarczycy
- Choroby trzustki, w tym zapalenie trzustki
- Stres związany z zabiegiem chirurgicznym, ciężką chorobą lub urazem
- Zaburzenia czynności nadnerczy, w tym zespół Cushinga
- Niektóre leki, w tym glikokortykosteroidy
Identyfikacja ostrych powikłań hiperglikemii
Ciężka, niewyrównana hiperglikemia może prowadzić do ostrych powikłań, takich jak4243:
Cukrzycowa kwasica ketonowa (DKA)
DKA jest stanem zagrażającym życiu, charakteryzującym się4445:
- Hiperglikemią (zazwyczaj >250 mg/dl)
- Kwasicą metaboliczną (pH krwi <7,3)
- Zwiększonym stężeniem ciał ketonowych we krwi i moczu
W diagnostyce DKA wykonuje się4647:
- Badanie stężenia glukozy we krwi
- Oznaczenie ciał ketonowych we krwi i/lub moczu
- Gazometrię krwi tętniczej lub żylnej
- Badanie elektrolitów i luki anionowej
- Oznaczenie mocznika i kreatyniny
- Morfologię krwi
Nieketonowy zespół hiperglikemiczny (HHS)
- Bardzo wysokim stężeniem glukozy (często >600 mg/dl)
- Ciężkim odwodnieniem
- Hiperosmolarnością osocza
- Brakiem lub minimalną ketozą
Diagnostyka HHS obejmuje50:
- Badanie stężenia glukozy we krwi
- Oznaczenie elektrolitów
- Oznaczenie osmolalności surowicy
- Oznaczenie mocznika i kreatyniny
- Ocenę stanu nawodnienia i świadomości
Diagnostyka hiperglikemii w szczególnych grupach pacjentów
Dzieci i młodzież
Diagnostyka hiperglikemii u dzieci i młodzieży opiera się na podobnych kryteriach jak u dorosłych, jednak wymaga uwzględnienia specyfiki wieku rozwojowego51.
Rozpoznanie cukrzycy u dzieci i młodzieży opiera się na52:
- Obecności typowych objawów cukrzycy i podwyższonego stężenia glukozy we krwi
- Stężeniu glukozy na czczo ≥126 mg/dl (7,0 mmol/l) w dwóch pomiarach
- Przygodnym stężeniu glukozy ≥200 mg/dl (11,1 mmol/l)
- HbA1c ≥6,5%
W celu różnicowania cukrzycy typu 1 i typu 2 u dzieci wykonuje się dodatkowe badania, w tym oznaczenie przeciwciał przeciwko białkom komórek beta trzustki53.
Kobiety w ciąży
Diagnostyka hiperglikemii u kobiet w ciąży ma na celu wykrycie cukrzycy ciążowej (GDM) i obejmuje54:
- Oznaczenie glukozy na czczo w pierwszym trymestrze ciąży
- Wykonanie testu obciążenia 75 g glukozy (OGTT) między 24. a 28. tygodniem ciąży
Kryteria rozpoznania cukrzycy ciążowej według Międzynarodowego Stowarzyszenia ds. Cukrzycy i Ciąży (IADPSG) to55:
- Stężenie glukozy na czczo ≥92 mg/dl (5,1 mmol/l)
- Stężenie glukozy w 1. godzinie OGTT ≥180 mg/dl (10,0 mmol/l)
- Stężenie glukozy w 2. godzinie OGTT ≥153 mg/dl (8,5 mmol/l)
Wystarczy spełnienie jednego z powyższych kryteriów do rozpoznania cukrzycy ciążowej56.
Osoby starsze
Diagnostyka hiperglikemii u osób starszych uwzględnia57:
- Mniej rygorystyczne cele terapeutyczne ze względu na większe ryzyko hipoglikemii
- Częste współistnienie chorób przewlekłych mogących wpływać na metabolizm glukozy
- Potencjalne trudności w samokontroli glikemii
U osób starszych zaleca się indywidualizację celów terapeutycznych z uwzględnieniem stanu ogólnego, chorób współistniejących, oczekiwanej długości życia i ryzyka hipoglikemii58.
Postępowanie diagnostyczne w hiperglikemii
Badania laboratoryjne
Poza podstawowymi badaniami służącymi do rozpoznania hiperglikemii, w diagnostyce pacjentów z podwyższonym stężeniem glukozy we krwi wykonuje się również5960:
- Morfologię krwi
- Profil lipidowy (cholesterol całkowity, LDL, HDL, triglicerydy)
- Badanie funkcji nerek (kreatynina, eGFR, albuminuria)
- Badanie funkcji wątroby (ALT, AST, GGTP)
- Oznaczenie elektrolitów (sód, potas, wapń, fosforany)
- Badanie ogólne moczu
Ocena przewlekłych powikłań
U pacjentów z rozpoznaną cukrzycą lub przewlekłą hiperglikemią zaleca się również przeprowadzenie badań w kierunku przewlekłych powikłań61:
- Badanie dna oka w celu wykrycia retinopatii cukrzycowej
- Badanie mikroalbuminurii w celu oceny funkcji nerek
- Badanie neurologiczne w celu wykrycia neuropatii cukrzycowej
- Ocena stóp pod kątem zespołu stopy cukrzycowej
- Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego
Specjalistyczne badania diagnostyczne
W niektórych przypadkach, szczególnie przy trudnościach diagnostycznych lub nietypowym przebiegu hiperglikemii, wykonuje się dodatkowe badania62:
- Oznaczenie stężenia peptydu C – pozwala ocenić endogenną sekrecję insuliny i jest pomocne w różnicowaniu cukrzycy typu 1 i typu 2
- Oznaczenie przeciwciał przeciwko komórkom wysp trzustkowych (ICA), przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego (anty-GAD), przeciwko insulinie (IAA) i innych – pomocne w diagnostyce cukrzycy typu 1 o podłożu autoimmunologicznym
- Badania genetyczne – w przypadku podejrzenia cukrzycy monogenowej (MODY) lub innych rzadkich form cukrzycy
Hiperglikemia a ryzyko powikłań
Przewlekła hiperglikemia jest głównym czynnikiem ryzyka rozwoju powikłań mikro- i makronaczyniowych u pacjentów z cukrzycą6364.
Ocena ryzyka powikłań
Ocena ryzyka powikłań cukrzycy obejmuje65:
- Regularną kontrolę HbA1c jako wskaźnika długoterminowej kontroli glikemii
- Ocenę zmienności glikemii (wahań stężenia glukozy w ciągu doby)
- Monitorowanie parametrów sercowo-naczyniowych (ciśnienie tętnicze, profil lipidowy)
- Regularną ocenę funkcji nerek (albuminuria, eGFR)
- Badania przesiewowe w kierunku retinopatii i neuropatii cukrzycowej
Znaczenie wczesnej diagnostyki
Wczesna diagnostyka hiperglikemii i cukrzycy ma kluczowe znaczenie dla6667:
- Zapobiegania rozwojowi przewlekłych powikłań cukrzycy
- Zmniejszenia ryzyka wystąpienia ostrych powikłań (DKA, HHS)
- Poprawy jakości życia pacjentów
- Redukcji kosztów opieki zdrowotnej związanych z leczeniem zaawansowanych powikłań cukrzycy
Postępowanie po rozpoznaniu hiperglikemii
Po rozpoznaniu hiperglikemii konieczne jest wdrożenie odpowiedniego postępowania terapeutycznego, dostosowanego do jej przyczyny i nasilenia6869.
Leczenie hiperglikemii
Postępowanie w przypadku hiperglikemii obejmuje7071:
- Modyfikację stylu życia – zdrowa dieta, regularna aktywność fizyczna, utrzymanie prawidłowej masy ciała
- Farmakoterapię – dobór odpowiednich leków przeciwcukrzycowych (doustne leki przeciwcukrzycowe, insulina, leki inkretynowe i inne)
- Edukację diabetologiczną – nauka samokontroli glikemii, rozpoznawania i postępowania w przypadku hipo- i hiperglikemii
- Regularne monitorowanie – kontrola stężenia glukozy we krwi, HbA1c i innych parametrów metabolicznych
Postępowanie w ostrych powikłaniach hiperglikemii
W przypadku rozpoznania DKA lub HHS konieczne jest pilne wdrożenie leczenia, które obejmuje7273:
- Dożylne podawanie płynów w celu wyrównania odwodnienia
- Dożylne podawanie insuliny
- Suplementację elektrolitów, szczególnie potasu
- Monitorowanie stężenia glukozy, elektrolitów i parametrów życiowych
- Identyfikację i leczenie przyczyny wywołującej (infekcja, przerwanie terapii insuliną itp.)
Długoterminowa obserwacja i kontrola
Po rozpoznaniu hiperglikemii lub cukrzycy pacjent wymaga regularnej kontroli, która obejmuje7475:
- Regularne wizyty u diabetologa
- Okresowe oznaczanie HbA1c (co 3-6 miesięcy)
- Coroczne badania przesiewowe w kierunku powikłań cukrzycy
- Modyfikację terapii w zależności od wyników kontroli glikemii i występowania powikłań
- Wsparcie psychologiczne i edukację
Prawidłowa diagnostyka hiperglikemii i odpowiednie postępowanie po jej rozpoznaniu mają kluczowe znaczenie dla zapobiegania rozwojowi cukrzycy i jej powikłań oraz poprawy jakości życia pacjentów76.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.