Guzy przysadki mózgowej
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Guzy przysadki mózgowej stanowią zróżnicowaną grupę nowotworów, których rokowanie zależy od wielu czynników, takich jak rozmiar guza, typ histologiczny, status funkcjonalny oraz stopień resekcji. Makrogruczolaki o średnicy ≥1 cm wykazują gorsze rokowanie (OR=0,381, 95% CI 0,212-0,685) i wyższe ryzyko nawrotu (OR=2,68, 95% CI 1,55-4,62) w porównaniu z mikrogruczolakami. Całkowita resekcja guza (GTR) jest silnym pozytywnym predyktorem remisji pooperacyjnej (OR=4,245, 95% CI 2,525-7,137). Funkcjonalne guzy, zwłaszcza mieszane GH/PRL (OR=0,067, 95% CI 0,007-0,665) i mammosomatotropowe (OR=0,113, 95% CI 0,013-0,977), mają gorsze rokowanie. Niestabilność genomu w guzach laktotropowych zwiększa ryzyko nawrotu (OR=1,2, p=0,02). Młodszy wiek (<40 lat) wiąże się z wyższym ryzykiem nawrotu (OR=0,2, 95% CI 0,10-0,39), a płeć męska jest negatywnym predyktorem remisji (OR=0,507, 95% CI 0,310-0,829). Wskaźniki przeżycia są zadowalające, z 5-letnim względnym przeżyciem na poziomie 64% oraz 3-, 5- i 10-letnim przeżyciem odpowiednio 94,3%, 91,3% i 83,1%.
- Wprowadzenie do prognozowania w guzach przysadki mózgowej
- Czynniki wpływające na rokowanie
- Rozmiar guza i inwazyjność
- Status funkcjonalny guza
- Typ histologiczny guza
- Czynniki demograficzne i choroby współistniejące
- Systemy klasyfikacyjne i prognostyczne
- Statystyki przeżycia i wskaźniki prognostyczne
- Prognostyczne znaczenie charakterystyki morfologicznej 3D guzów przysadki
- Powikłania i ich wpływ na rokowanie
- Postęp w prognozowaniu guzów przysadki
- Podsumowanie rokowania w guzach przysadki mózgowej
Wprowadzenie do prognozowania w guzach przysadki mózgowej
Guzy przysadki mózgowej stanowią heterogenną grupę nowotworów, których rokowanie zależy od wielu czynników, w tym rozmiaru guza, typu histologicznego, statusu funkcjonalnego oraz zastosowanego leczenia. Przewidywanie rokowania u pacjentów z guzami przysadki mózgowej jest złożonym procesem wymagającym uwzględnienia wszystkich aspektów klinicznych i patologicznych dla sformułowania indywidualnej prognozy 12. Pomimo że większość guzów przysadki ma charakter łagodny, ich leczenie oraz prognozowanie długoterminowych wyników pozostaje wyzwaniem dla klinicystów 3.
Czynniki wpływające na rokowanie
Rozmiar guza i inwazyjność
Rozmiar guza jest jednym z kluczowych czynników prognostycznych. Duże guzy przysadki mózgowej (makrogruczolaki o średnicy ≥1 cm) mają gorsze rokowanie niż małe guzy (mikrogruczolaki o średnicy <1 cm), gdyż częściej naciekają sąsiednie struktury i trudniej je całkowicie usunąć 1. Badania wykazały, że makrogruczolaki (OR=0,381, 95% CI 0,212-0,685) oraz zwiększająca się wielkość guza (OR 0,963, 95% CI 0,933-0,995) są negatywnymi predyktorami remisji pooperacyjnej 4.
Analiza wieloczynnikowa potwierdziła, że objętość guza ma dodatnią korelację z ryzykiem nawrotu guza. W porównaniu z pacjentami z makrogruczolakami, pacjenci z olbrzymimi gruczolakami są bardziej skłonni do nawrotu guza (OR=2,68, 95% CI=1,55 do 4,62) 5. Dodatkowo, stopień resekcji guza jest kluczowym czynnikiem prognostycznym – całkowita resekcja guza (GTR) jest pozytywnym predyktorem remisji pooperacyjnej (OR 4,245, 95% CI 2,525-7,137) 4.
Status funkcjonalny guza
Guzy przysadki mózgowej dzielą się na funkcjonalne (wydzielające hormony) i niefunkcjonalne. Funkcjonalne guzy przysadki mózgowej, które nadal wytwarzają zbyt wiele hormonów nawet po leczeniu, mają mniej korzystne rokowanie. Nadmiar hormonów może powodować objawy i problemy zdrowotne, które mogą być trudne do opanowania 1.
W jednym z badań wykazano, że 66,6% pacjentów z funkcjonalnymi gruczolakami przysadki osiągnęło pooperacyjną remisję choroby 4. W przypadku niefunkcjonalnych gruczolaków przysadki (NFPA), nawroty dotyczą około 18% pacjentów, podczas gdy w przypadku prolaktinoma nawroty występują u około 25% pacjentów 6.
Typ histologiczny guza
Gruczolaki wydzielające gonadotropiny lub somatotropinę korelują pozytywnie z udanymi interwencjami chirurgicznymi 7. Z kolei mieszane guzy GH/PRL (OR 0,067, 95% CI 0,007-0,665) oraz gruczolaki mammosomatotropowe (MSAs) (OR 0,113, 95% CI 0,013-0,977) są negatywnymi predyktorami pooperacyjnej remisji choroby 4.
W przypadku guzów typu lactotropowego, niestabilność genomu, szczególnie ilość zysków genomowych, znacząco przewiduje nawrót niezależnie od inwazyjności i proliferacji (p=0,02, OR=1,2) 89. Te guzy wykazywały wysoki stopień alteracji genomowej, a ilość zmienionego genomu była związana z gorszym rokowaniem 10.
Czynniki demograficzne i choroby współistniejące
Wiek pacjenta jest istotnym czynnikiem prognostycznym. Analizy wskazują, że skłonność do nawrotu zmniejsza się wraz z wiekiem, a pacjenci poniżej 40 roku życia są bardziej narażeni na nawrót w porównaniu z osobami w wieku od 40 do 60 lat (OR=0,2, 95% CI=0,10 do 0,39) 11. Młodszy wiek wiąże się również z lepszym ogólnym przeżyciem 12.
Płeć pacjenta także wpływa na rokowanie. Mężczyźni mają gorsze rokowanie w porównaniu z kobietami (OR 0,507, 95% CI 0,310-0,829) 412. Dodatkowo, mężczyźni mają większe ryzyko rozwoju nowych klinicznie istotnych niewydolności przysadki po chirurgii endoskopowej przezklinowej (OR 3,3, CI95% 1,3-8,1, p=0,01) 7.
Rokowanie jest gorsze, gdy pacjent ma dodatkowe problemy zdrowotne wraz z guzem przysadki mózgowej. Problemy zdrowotne, które mogą powodować gorsze rokowanie, obejmują: nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, problemy z sercem oraz problemy z układem oddechowym 13.
Systemy klasyfikacyjne i prognostyczne
Skala Pit-SCHEME
W celu przewidywania remisji choroby po zabiegu chirurgicznym u pacjentów z funkcjonalnymi gruczolakami przysadki opracowano skalę Pit-SCHEME. Wykazano, że wynik ≥ 6 punktów w tej skali jest predyktorem remisji choroby (czułość: 0,858, LR+2,88). W analizowanej kohorcie pacjenci z wynikiem Pit-SCHEME ≥ 6 mieli wskaźnik remisji wynoszący 85,2% 14.
System PiTCon
Opracowano również system punktacji PiTCon do przewidywania konsystencji gruczolaków przysadki. Konsystencja guza przysadki może być oceniona przedoperacyjnie na podstawie cech klinicznych i radiologicznych. System ten może lepiej pokierować neurochirurgów w podejmowaniu decyzji klinicznych i ocenie ryzyka chirurgicznego oraz pomóc w określeniu i opisaniu rokowania pacjenta 15.
Klasyfikacja WHO 2022
Klasyfikacja WHO z 2022 roku wprowadziła kilka kluczowych zmian w podejściu do prognozowania guzów przysadki. Zakwestionowano pooperacyjną wartość predykcyjną Ki67, liczby mitoz i p53. Podkreślono również prognostyczne znaczenie inwazyjności guza, całkowitej resekcji i pooperacyjnego tempa wzrostu 16.
Modele oparte na uczeniu maszynowym
Coraz częściej stosuje się modele uczenia maszynowego do przewidywania wyników po operacji gruczolaków przysadki. Badania wykazały, że wczesne wyniki operacji gruczolaków przysadki można przewidzieć z 87% dokładnością przy użyciu podejścia uczenia maszynowego 17. Te wyniki dostarczają informacji o tym, jak modelowanie predykcyjne z wykorzystaniem uczenia maszynowego może być wykorzystane do poprawy okołooperacyjnego postępowania z pacjentami z gruczolakami przysadki.
Statystyki przeżycia i wskaźniki prognostyczne
Ogólne wskaźniki przeżycia
Według statystyk amerykańskich, 5-letnie względne przeżycie dla raka przysadki mózgowej wynosi 64%. Oznacza to, że średnio osoby z diagnozą raka przysadki mózgowej mają 64% szans na przeżycie co najmniej 5 lat po diagnozie w porównaniu z populacją ogólną 2.
W innym badaniu wskaźniki ogólnego przeżycia po 3, 5 i 10 latach wynosiły odpowiednio 94,3%, 91,3% i 83,1% 18. Te statystyki potwierdzają, że gruczolaki przysadki mają zadowalające długoterminowe rokowanie.
Wskaźniki nawrotów
Wskaźniki nawrotu/przetrwania choroby różnią się w zależności od typu guza, występując nawet u dwóch trzecich wszystkich przypadków, przy czym wyższe są w przypadku SCO (66%) niż w przypadku pituicytoma (44%) 19.
Nawracająca/przetrwała choroba po operacji jest determinowana przez większy rozmiar guza na początku i czas obserwacji. Uzasadnia to intensywny i długoterminowy nadzór u tych pacjentów 19.
Czynniki wpływające na przeżycie
W analizie regresji wieloczynnikowej, czynniki związane z przedłużonym przeżyciem obejmowały typowego gruczolaka, młodszy wiek i mniejszy rozmiar guza. Natomiast pacjenci rasy czarnej i płci męskiej mieli gorsze ogólne przeżycie 18.
Krzywe przeżycia Kaplana-Meiera wykazały, że pacjenci z młodszym wiekiem, mniejszym rozmiarem guza lub ci, u których zdiagnozowano typowego gruczolaka, doświadczyli poprawy ogólnego przeżycia 12.
Prognostyczne znaczenie charakterystyki morfologicznej 3D guzów przysadki
Trójwymiarowe cechy geometryczne i morfologiczne stanowią istotne niezależne czynniki prognostyczne dla resekcji guza przysadki i powinny być brane pod uwagę w planowaniu przedoperacyjnym, aby umożliwić dokładniejszy proces podejmowania decyzji 20.
Standardowy prognostyczny stopień Knospa, objętość (Vol) i wypukłość (Conv) okazały się niezależnymi czynnikami, znacząco przewidującymi zakres usunięcia guza. Całkowita resekcja guza korelowała z niższymi stopniami Knospa (p = 0,032) i mniejszą objętością (p = 0,015). Z kolei guzy o bardziej nieregularnym kształcie (niska Conv) mają zwiększoną szansę na niepełne usunięcie guza (p = 0,022) 20.
Wyniki badań wykazały, że gruczolaki o zmniejszonej wypukłości, tj. o bardziej nieregularnym kształcie, mają zwiększoną szansę na niepełne usunięcie guza 21.
Powikłania i ich wpływ na rokowanie
Powikłania endokrynologiczne
Długoterminowa substytucja hydrokortyzonu po 1 roku była obserwowana u 30,9% pacjentów, a przed leczeniem chirurgicznym u 30,4% pacjentów. Ogólnie 9% pacjentów odzyskało sprawność po przedoperacyjnej hipokortyzolizm, a 10,4% rozwinęło nową pooperacyjną niewydolność osi HPA prowadzącą do hipokortyzolizmu 22.
Pomiary kortyzolu 5 dni po operacji miały niższą powierzchnię pod krzywą (AUC) niż poziomy kortyzolu wykryte po 6 do 12 tygodni (AUC 0,740 vs. AUC 0,808) w przewidywaniu nienaruszonej funkcji kortykotropowej 23. Pooperacyjne wczesne poranne poziomy kortyzolu wydają się być mniej czułe i swoiste w przewidywaniu długoterminowej funkcji kortykotropowej niż pomiary po 6 tygodniach i 1 roku, podkreślając znaczenie endokrynologicznych badań kontrolnych 23.
Udar przysadki
Bardzo rzadkim powikłaniem nieleczonych gruczolaków przysadki jest udar przysadki. Jest to stan nagły wywołany krwawieniem do lub z przysadki mózgowej. Chociaż udar przysadki jest rzadki, jest poważny 24.
Inne powikłania
Główne przyczyny podwyższonej śmiertelności mogą być przypisane wypadkom sercowo-naczyniowym/mózgowo-naczyniowym, chorobom układu oddechowego, infekcjom i wtórnym nowotworom złośliwym 12.
Postęp w prognozowaniu guzów przysadki
Pomimo uznania typów histologicznych guzów, które mogą zachowywać się bardziej agresywnie, niewielki postęp dokonał się w poprawie prognozowania 25. Diagnostyczna ocena i prognozowanie guzów przysadki nadal stanowią znaczące wyzwania kliniczne 25.
Ewoluująca klasyfikacja WHO nadal nie łączy różnych czynników znanych jako ważne w ocenie guzów przysadki, chociaż najnowsze wydanie wzywa do wielodyscyplinarnego konsensusu w zakresie predykcyjnej punktacji 16.
Heterogenny skład populacji z funkcjonalnymi gruczolakami przysadki uczynił modelowanie predykcyjnych czynników pooperacyjnej remisji choroby trudnym wyzwaniem 26. Aby przezwyciężyć to wyzwanie, wykorzystuje się różne techniki modelowania statystycznego, w tym analizę ROC, wielowymiarowe modele regresji i nadzorowane uczenie maszynowe (SML) do tworzenia i walidacji nowatorskich systemów punktacji do przewidywania pooperacyjnej remisji choroby u pacjentów z funkcjonalnym gruczolakiem przysadki 26.
| Czynnik prognostyczny | Wpływ na rokowanie | Wartość statystyczna |
|---|---|---|
| Rozmiar guza ≥1 cm (makrogruczolak) | Negatywny predyktor remisji | OR 0,381, 95% CI 0,212-0,685 |
| Całkowita resekcja guza (GTR) | Pozytywny predyktor remisji | OR 4,245, 95% CI 2,525-7,137 |
| Niski stopień Knospa (0-2) | Pozytywny predyktor remisji | OR 1,74, 95% CI 1,015-2,996 |
| Płeć męska | Negatywny predyktor remisji | OR 0,507, 95% CI 0,310-0,829 |
| Wiek <40 lat vs. 40-60 lat | Wyższe ryzyko nawrotu u młodszych | OR 0,2, 95% CI 0,10-0,39 |
| Gruczolaki mieszane GH/PRL | Negatywny predyktor remisji | OR 0,067, 95% CI 0,007-0,665 |
| Gruczolaki mammosomatotropowe (MSAs) | Negatywny predyktor remisji | OR 0,113, 95% CI 0,013-0,977 |
| Guzy laktotropowe z niestabilnością genomu | Wyższe ryzyko nawrotu | OR 1,2, p=0,02 |
Podsumowanie rokowania w guzach przysadki mózgowej
Osoby z guzami przysadki generalnie mają dobre rokowanie, ale nawet najbardziej łagodne formy mogą odrosnąć po leczeniu i stać się problematyczne 3. Gruczolaki przysadki mogą stać się rakiem (nazywanym rakiem przysadki), ale takie przypadki są niezwykle rzadkie 3.
Gdy leczenie niszczy gruczolaka, większość osób z gruczolakami może powrócić do pełnego, zdrowego życia. W niektórych przypadkach leczenie gruczolaka skutkuje niskim poziomem hormonów i konieczne jest przyjmowanie leków hormonalnych przez całe życie, aby zastąpić to, co zostało utracone 6.
Gruczolaki mają tendencję do nawracania, co oznacza, że pacjent może potrzebować ponownego leczenia. Około 18% osób z niefunkcjonującymi gruczolakami i 25% osób z prolaktinoma będzie potrzebowało dodatkowego leczenia w pewnym momencie 6.
Dopóki gruczolak przysadki jest mały i nie powoduje żadnych objawów, można z nim żyć. Jeśli jednak pacjent ma duży i/lub funkcjonalny gruczolak przysadki, prawdopodobnie będzie potrzebował leczenia, ponieważ niektóre gruczolaki przysadki mogą powodować objawy, które znacznie wpływają na zdrowie i jakość życia 6.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.