Guzy moszny
Epidemiologia
Guzy mosznowe są częstym problemem klinicznym, wykrywanym u około 1,74% pacjentów poddawanych ultrasonografii (USG), z wyższą częstością wśród mężczyzn z niepłodnością (2,86%). Najczęstszą przyczyną bólu moszny u dorosłych jest zapalenie najądrza, natomiast nowotwory jądra manifestują się zwykle jako twarde, jednostronne guzki, z bólem w około 15% przypadków. Małe, przypadkowo wykryte guzy jądra (STM) często mają charakter łagodny – 41,12% zmian usuniętych chirurgicznie oraz 63,24% zmian wykrytych przypadkowo to zmiany łagodne. Nowotwory jądra stanowią około 0,5% wszystkich nowotworów u mężczyzn, z rocznym wskaźnikiem zachorowalności w USA na poziomie 6,0/100 000 mężczyzn (lata 2016-2020). Najwyższe wskaźniki zachorowalności obserwuje się w krajach skandynawskich i Europie Zachodniej (ASIR 5,8-13,2), a ryzyko jest istotnie wyższe u mężczyzn rasy białej w porównaniu do innych grup etnicznych.
- Epidemiologia guzów mosznowych
- Częstotliwość występowania guzów mosznowych
- Charakterystyka guzów mosznowych
- Występowanie nowotworów jądra
- Zróżnicowanie geograficzne i demograficzne
- Nadzór i monitorowanie guzów mosznowych
- Aktywny nadzór nad małymi guzami jądra
- Kryteria rozróżniania zmian łagodnych i złośliwych
- Specyficzne populacje i nadzór
- Badania przesiewowe i samobadanie
- Trendy zachorowalności i śmiertelności
- Czynniki ryzyka guzów mosznowych
- Nowotwory mosznowe u dzieci i osób starszych
- Rak moszny
- Wyzwania w nadzorze i monitorowaniu
- Znaczenie diagnostyki obrazowej
- Kolejne rozdziały
Epidemiologia guzów mosznowych
Guzy mosznowe stanowią stosunkowo częsty problem kliniczny w podstawowej opiece zdrowotnej, a bolesna moszna odpowiada za około 1% wizyt w oddziałach ratunkowych1. Objawy guzów mosznowych mogą wynikać z różnorodnych zaburzeń, począwszy od łagodnych stanów, aż po te wymagające pilnej interwencji chirurgicznej12.
Częstotliwość występowania guzów mosznowych
Guzy mosznowe są wykrywane u około 1,74% pacjentów poddawanych badaniu ultrasonograficznemu (USG)3. Co istotne, częstość występowania małych guzów jądra (STM – small testicular masses) w badaniu USG jest znacząco wyższa wśród mężczyzn konsultowanych z powodu niepłodności (2,86%) w porównaniu do mężczyzn badanych z różnych wskazań (1,41%)3. Wzrost wykrywalności niewielkich, niepalpacyjnych guzów jądra jest związany z coraz powszechniejszym stosowaniem wysokiej rozdzielczości badań USG w diagnostyce różnych stanów, niekoniecznie związanych z podejrzeniem nowotworu45.
Charakterystyka guzów mosznowych
Wśród przyczyn guzów mosznowych najczęstszym powodem bólu moszny u dorosłych jest zapalenie najądrza, charakteryzujące się ostrym jednostronnym bólem i obrzękiem1. Nowotwory jądra zwykle objawiają się jako twarde, jednostronne guzki, a ból występuje jedynie w około 15% przypadków nowotworów jąder1.
Warto podkreślić, że w przypadku małych guzków jądra wykrytych przypadkowo, znaczna część okazuje się być zmianami łagodnymi. Spośród małych guzów jądra usuniętych chirurgicznie, 41,12% stanowią zmiany łagodne3. Tendencja do przewagi zmian łagodnych jest jeszcze bardziej zauważalna w badaniach dotyczących wyłącznie zmian wykrytych przypadkowo, gdzie średnio 63,24% tych wybranych guzów ma łagodną histologię6.
Występowanie nowotworów jądra
Nowotwory jądra stanowią rzadki typ nowotworów złośliwych, odpowiadając za około 0,5% wszystkich nowych przypadków nowotworów u mężczyzn w Stanach Zjednoczonych78. Według danych Amerykańskiego Towarzystwa Onkologicznego, w 2023 roku szacowano około 9190 nowych przypadków raka jądra w USA7, natomiast najnowsze szacunki na rok 2025 przewidują 9720 nowych przypadków8.
Mimo stosunkowo niskiej częstości występowania, rak jądra jest najczęstszym guzem litym u mężczyzn w wieku 15-35 lat91011. Średni wiek w momencie diagnozy wynosi około 32 lata7. Ponad 90% wszystkich nowotworów jąder to pierwotne nowotwory z komórek rozrodczych11.
Częstość występowania raka jądra na całym świecie wzrosła dwukrotnie od lat 60. XX wieku12. W Stanach Zjednoczonych wskaźnik zachorowalności wzrósł o 100% w latach 1988-20017. Według danych z programu SEER (Surveillance, Epidemiology, and End Results) skorygowany wiekowo roczny wskaźnik zachorowalności na raka jądra w latach 2016-2020 wynosił 6,0 na 100 000 mężczyzn13.
Zróżnicowanie geograficzne i demograficzne
Istnieją znaczne różnice geograficzne w występowaniu nowotworów jądra. Najwyższe wskaźniki zachorowalności odnotowuje się w krajach skandynawskich, Niemczech, Nowej Zelandii oraz w niektórych częściach Ameryki Południowej i Europy Zachodniej (standaryzowany wg wieku wskaźnik zachorowalności ASIR 5,8-13,2)1415. Obszary o średniej zachorowalności obejmują Amerykę Północną i Europę Wschodnią (ASIR 1,7-5,8), a regiony o najniższej zachorowalności to Afryka i Azja (ASIR 0-1,7)14.
Częstość występowania raka jądra różni się również w zależności od pochodzenia etnicznego. W Stanach Zjednoczonych najwyższy wskaźnik zachorowalności występuje wśród mężczyzn rasy białej, ze znacznie niższymi wskaźnikami wśród mężczyzn rasy czarnej i pochodzenia azjatyckiego1216. Ryzyko raka jądra u mężczyzn rasy białej jest około 45 razy wyższe niż u mężczyzn rasy czarnej i ponad trzy razy wyższe niż u Amerykanów pochodzenia azjatyckiego12. Ryzyko raka jądra u Latynosów i rdzennych Amerykanów mieści się pomiędzy poziomem dla mężczyzn rasy białej i pochodzenia azjatyckiego12.
Nadzór i monitorowanie guzów mosznowych
Zarządzanie przypadkowo wykrytymi małymi guzami jądra (STM) jest kontrowersyjne, a w ostatnich latach nastąpiła zmiana podejścia terapeutycznego wobec tych zmian34.
Aktywny nadzór nad małymi guzami jądra
Aktywny nadzór radiologiczny nad przypadkowo wykrytymi małymi guzami jądra staje się coraz bardziej akceptowaną opcją postępowania ze względu na wysokie prawdopodobieństwo łagodnej natury tych zmian417. W badaniu obejmującym 293 pacjentów poddanych nadzorowi radiologicznemu z powodu przypadkowo wykrytego małego guza jądra, tylko 37 pacjentów (12,6%) wymagało eksploracji chirurgicznej podczas obserwacji, a jedynie u 10 pacjentów (3,4%) stwierdzono chorobę złośliwą w badaniu histologicznym4.
Nadzór radiologiczny może być rozważany u pacjentów z przypadkowo wykrytymi, niepalpacyjnymi guzami jądra o średnicy 5 mm, które nie wykazują znaczącego wzrostu wielkości ani wewnętrznego unaczynienia w badaniu USG oraz mają ujemne markery nowotworowe, ponieważ prawdopodobieństwo złośliwości u tych pacjentów jest niskie17.
Badania kanadyjskie sugerują, że większość małych, przypadkowych, niepalpacyjnych guzów jądra może być bezpiecznie monitorowana za pomocą seryjnych badań ultrasonograficznych bez konieczności interwencji chirurgicznej18. Zaleca się, aby pacjenci z małą niepalpacyjną zmianą w początkowym badaniu USG jądra mieli wykonane drugie badanie USG miesiąc później, a następnie co trzy miesiące przez co najmniej sześć miesięcy19.
Kryteria rozróżniania zmian łagodnych i złośliwych
Istnieje korelacja między wielkością zmiany w jądrze a jej złośliwym charakterem, co może odgrywać dużą rolę w definiowaniu zmian odpowiednich do nadzoru radiologicznego zamiast interwencji chirurgicznej20. W przypadku małych zmian o średnicy, praktycznie wszystkie o wymiarze ≤3 mm, 87% o wymiarze ≤5 mm i 70% o wymiarze ≤10 mm mają charakter łagodny21.
Najlepsze wartości odcięcia wskaźników wzrostu do różnicowania między złośliwą a niezłośliwą histologią wynoszą 3,47×10-3%objętości/dzień dla współczynnika wzrostu specyficznego (SGR), 179 dni dla czasu podwojenia (DT), 10×10-3mm/dzień dla maksymalnej średnicy (Dmax) i 5×10-3mm/dzień dla średniej średnicy (Dav)22. Zwiększenie maksymalnej średnicy o około 1 mm w ciągu trzech miesięcy i 2 mm w ciągu sześciu miesięcy sugeruje złośliwość22.
Oprócz wielkości zmiany jądra, kilka jakościowych cech USG wykazało korelację ze statusem złośliwym20. Wykorzystanie wieloparametrycznego USG może pomóc w poprawie dokładności diagnostycznej, jak wykazali Isidori i wsp., którzy podkreślili ważną rolę wzmocnienia kontrastowego w połączeniu z konwencjonalnym USG20.
Specyficzne populacje i nadzór
Dane sugerują, że złośliwe małe, niepalpacyjne zmiany przypadkowo wykryte to głównie nasieniaki (94% w jednej z serii badań)23. Wszystkie zostały zidentyfikowane i usunięte w ciągu 18 miesięcy od wykrycia i były guzami w stadium IA23.
W przypadku pacjentów z klinicznymi guzami jądra I stadium (zarówno nasieniaki, jak i nienasieniaki – NSGCT), którzy przeszli orchidektomię, preferowanym postępowaniem jest aktywny nadzór24. Inne opcje obejmują chemioterapię adjuwantową lub radioterapię adjuwantową, a w przypadku NSGCT – również dyssekcję zaotrzewnowych węzłów chłonnych (RPLND)24.
Według zaleceń Europejskiego Towarzystwa Radiologicznego (ESUR), pacjenci z małymi przypadkowo wykrytymi guzami jądra powinni być monitorowani co trzy miesiące przez 12 miesięcy, a następnie corocznie23.
Badania przesiewowe i samobadanie
Mimo braku badań wysokiej jakości wspierających programy przesiewowe, młodzi mężczyźni powinni być informowani o znaczeniu samobadania jąder25. Samobadanie jąder jest zalecane w grupach wysokiego ryzyka, które obejmują osoby z historią wnętrostwa, a także z osobistą lub rodzinną historią raka jądra25.
Comiesięczne samobadanie moszny jest zachęcane wśród młodych mężczyzn9. Wielu pacjentów samodzielnie odkrywa guz podczas samobadania9. Zaleca się sprawdzanie moszny co miesiąc pod kątem wszelkich zmian, a także kontrolowanie obszaru podczas regularnych badań kontrolnych, co może pomóc we wczesnym wykrywaniu guzów, kiedy wiele metod leczenia działa lepiej26.
Trendy zachorowalności i śmiertelności
Mimo wzrostu częstości występowania, śmiertelność z powodu raka jądra spadła, a ogólny wskaźnik wyleczenia wynosi obecnie ponad 90%27. Wskaźnik zgonów wynosi 0,3 na 100 000 mężczyzn rocznie na podstawie danych z lat 2019-2023, skorygowanych o wiek8.
Obserwuje się migrację stadiów nowotworów z komórek rozrodczych, prawdopodobnie ze względu na zwiększoną świadomość i wcześniejszą diagnozę28. W latach 1973-2014 odsetek guzów diagnozowanych w stadium lokalnym wzrósł z 55% do 68% w Stanach Zjednoczonych28. Obecnie mniej niż 15% mężczyzn prezentuje chorobę w stadium III (z przerzutami do płuc, trzewi lub nieregionalnych węzłów chłonnych)28.
Na podstawie modeli statystycznych do analizy, skorygowane o wiek wskaźniki nowych przypadków raka jądra rosły średnio o 0,7% rocznie w latach 2013-20228. Skorygowane o wiek wskaźniki śmiertelności rosły średnio o 2,7% rocznie w latach 2014-20238.
Czynniki ryzyka guzów mosznowych
Czynniki zwiększające ryzyko wystąpienia guza mosznowego obejmują:
- Niezstąpione jądro (wnętrostwo) – jądro, które nie opuściło jamy brzusznej i nie przemieściło się do moszny przed urodzeniem lub w miesiącach po urodzeniu29
- Neoplazja z komórek rozrodczych in situ (GCNIS) – zmiana prekursorowa, z której wywodzi się większość nowotworów z komórek rozrodczych30
- Historia rodzinna raka jądra2930
- Historia osobista raka jądra – ryzyko wystąpienia raka w drugim jądrze jest wyższe2930
- Niepłodność – jest związana z obecnością nowotworów z komórek rozrodczych, choć uważa się, że związek ten wynika z wrodzonej dysfunkcji jąder30
- Mikrozwapnienia jąder (TM) – zdefiniowane jako pięć lub więcej niecie niujących wewnątrzjądrowych ech ogennych zwapnień, wykazały związek z nowotworami jąder u dzieci, chociaż udział TM w ryzyku złośliwości jest kontrowersyjny31
Mężczyźni z wnętrostwem mają czterokrotnie do sześciokrotnie zwiększone ryzyko rozwoju raka jądra w dotkniętym jądrze, ale względne ryzyko (RR) spada do dwu-trzykrotnego, jeśli orchidopeksja (operacyjne sprowadzenie jądra do moszny) jest wykonana przed okresem dojrzewania30.
Wśród mężczyzn z inwazyjnym nowotworem z komórek rozrodczych, GCNIS jest znajdowana w sąsiednim miąższu jądra w 80-90% przypadków30. Wśród mężczyzn z GCNIS ryzyko rozwoju inwazyjnego nowotworu z komórek rozrodczych wynosi około 50% w ciągu 5 lat30.
Nowotwory mosznowe u dzieci i osób starszych
Nowotwory jądra są rzadkie u dzieci. Nowotwory łagodne jądra są częstsze u dzieci, a teratoma jest najczęstszym podtypem histologicznym32. Nowotwory jądra mają dwa szczyty zachorowalności w populacji pediatrycznej: noworodkowy i w okresie dojrzewania33. Ten wzrost zachorowalności po 9 roku życia może być spowodowany wysokim poziomem hormonów w okresie dojrzewania33. Potencjał złośliwy nowotworów z komórek rozrodczych gwałtownie wzrasta po tym wieku, podczas gdy nowotwory łagodne są częstsze u młodszych chłopców33.
Zachowanie nowotworów jądra u osób starszych jest zupełnie inne niż u młodszych pacjentów. Najczęstszymi typami histologicznymi są nasieniaki spermatocytarne, złośliwe guzy z komórek Leydiga i chłoniaki w jądrze oraz mięsaki w regionie parajądrowym34. Częstość występowania nowotworów z komórek rozrodczych (GCT) znacznie spada w kierunku wieku 50 lat, a guzy u pacjentów powyżej 60. roku życia są niezwykle rzadkie34.
Pierwotny chłoniak jądra (PTL) jest rzadką chorobą, która stanowi tylko 1-9% nowotworów jądra35. Jest to jednak najczęstszy nowotwór złośliwy u mężczyzn powyżej 50. roku życia, a 85% przypadków diagnozuje się u mężczyzn po sześćdziesiątce35.
Rak moszny
Nowotwory złośliwe moszny są rzadkie, a rak płaskonabłonkowy (SCC) jest najczęstszym rakiem moszny, z tendencją do nawrotów i rozsiewu36. Standaryzowany wiekowo wskaźnik zachorowalności na SCC moszny w Holandii w latach 1986-2006 wahał się między 0,34 a 0,44/1 000 000 osobolat mężczyzn bez statystycznie istotnej zmiany w czasie37. Tymczasem w Stanach Zjednoczonych w podobnym okresie zaobserwowano wzrost z 0,49/1 000 000 mężczyzn w 1973 roku do 0,95/1 000 000 w 2002 roku37.
Pojawienie się nowych czynników ryzyka, takich jak fototerapia ultrafioletowa A w leczeniu chorób skóry i wirus brodawczaka ludzkiego (HPV), było źródłem spekulacji na temat utrzymywania się zachorowalności mimo unikania znanych karcynogenów zawodowych37. Matoso i wsp. stwierdzili 24,1% ryzyko związku między SCC moszny a HPV wysokiego ryzyka w serii 29 pacjentów38.
Wyzwania w nadzorze i monitorowaniu
Mimo powszechnie uznawanego prawdopodobieństwa łagodnej choroby u pacjentów poddawanych rutynowym badaniom z powodu niepłodności lub bólu moszny bez wyczuwalnego guza jądra, nie osiągnięto konsensusu w sprawie postępowania nieoperacyjnego i brakuje dobrze zdefiniowanego, opartego na dowodach protokołu nadzoru radiologicznego17.
Aktualny przegląd podkreśla potrzebę dalszych badań w tej dziedzinie w celu potwierdzenia bezpieczeństwa i skuteczności takiego zachowawczego podejścia w leczeniu przypadkowo wykrytych małych guzów jądra20.
Nieagresywne postępowanie z małymi przypadkowo wykrytymi guzami jądra jest uzasadnione i powinno być uważane za bezpieczne, gdy obserwacja obejmuje samobadanie i ocenę markerów nowotworowych, w celu zmniejszenia ryzyka wzrostu guza w okresie między badaniami23.
Znaczenie diagnostyki obrazowej
Ultrasonografia wysokiej częstotliwości (10 MHz) jest zalecaną metodą obrazowania jąder21. USG moszny zaleca się również wszystkim mężczyznom z masami zaotrzewnowymi lub trzewnymi z podwyższonym lub prawidłowym poziomem β-hCG lub alfa-fetoproteiny (AFP) przy braku wyczuwalnego guza jądra21.
Rezonans magnetyczny (MRI) moszny zapewnia wyższą czułość i swoistość niż USG w diagnostyce raka jądra, ale jego wysoki koszt nie uzasadnia rutynowego stosowania do tego celu21.
Rola obrazowania guzów jądra i mosznowych będzie się różnić w zależności od scenariusza klinicznego39. Obrazowanie jest pomocne w ustaleniu lub zawężeniu diagnozy różnicowej39.
Pierwszym i najważniejszym zadaniem obrazowania jest zlokalizowanie masy w celu rozróżnienia pochodzenia wewnątrzjądrowego od pozajądrowego40. Przy braku jednoznacznie łagodnych wyników obrazowania ważne jest, aby jasno przekazać podejrzenie złośliwego nowotworu lekarzowi kierującemu39.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.