Dystonia
Leczenie
Dystonia to złożone zaburzenie neurologiczne objawiające się mimowolnymi skurczami mięśni prowadzącymi do nieprawidłowych pozycji ciała i ruchów skręcających, dotykające ponad 3 miliony osób globalnie. Występuje w formach ogniskowej, segmentalnej i uogólnionej, z objawami przemijającymi lub trwałymi. Leczenie wymaga indywidualizacji, uwzględniając wiek, lokalizację objawów i ryzyko działań niepożądanych. Farmakoterapia obejmuje leki antycholinergiczne (np. triheksyfenidyl), baklofen, benzodiazepiny, lewodopę oraz toksynę botulinową, która jest terapią pierwszego wyboru w dystonii ogniskowej i segmentalnej. Nowością jest DaxibotulinumtoxinA-lanm (Daxxify) o wydłużonym działaniu w dystonii szyjnej. Leczenie chirurgiczne, głównie głęboka stymulacja mózgu (DBS) w obrębie gałki bladej, jest zarezerwowane dla opornych przypadków, szczególnie u pacjentów z pierwotną dystonią DYT1, osiągając poprawę u 50-70% chorych. Terapie uzupełniające obejmują fizjoterapię, terapię zajęciową, logopedię oraz metody komplementarne jak joga, masaż czy biofeedback.
Dystonia – charakterystyka schorzenia
Dystonia to złożone zaburzenie neurologiczne charakteryzujące się mimowolnymi skurczami mięśni, które prowadzą do nienaturalnych pozycji ciała i skręcających ruchów. Może ona przybierać różne formy i objawiać się w różnych częściach ciała. Dotyka ona ponad 3 miliony osób na całym świecie.1 Dystonia może występować jako izolowane zaburzenie ruchowe lub w połączeniu z innymi objawami neurologicznymi.2
Dystonia może mieć różny zasięg – od ogniskowej (dotyczącej jednej części ciała), przez segmentalną (obejmującą dwie sąsiadujące części ciała), do uogólnionej (obejmującej całe ciało). Objawy mogą być przemijające lub trwałe.3 Chociaż nie istnieje obecnie metoda wyleczenia dystonii, dostępnych jest wiele opcji terapeutycznych, które mogą znacząco złagodzić objawy i poprawić jakość życia pacjentów.4
Podstawowe zasady leczenia dystonii
Leczenie dystonii wymaga zindywidualizowanego podejścia, dostosowanego do potrzeb konkretnego pacjenta. Cele terapii obejmują łagodzenie mimowolnych ruchów, korygowanie nieprawidłowych pozycji ciała, zmniejszanie bólu, zapobieganie przykurczom oraz ogólną poprawę funkcjonowania i jakości życia.56
Postępowanie terapeutyczne powinno uwzględniać wiek pacjenta, anatomiczny rozkład objawów dystonicznych oraz potencjalne ryzyko wystąpienia działań niepożądanych.7 Istotne jest również, aby zwrócić uwagę nie tylko na same zaburzenia ruchowe, ale także na towarzyszące chorobie zaburzenia nastroju, ból oraz problemy ortopedyczne.8
Przy planowaniu leczenia dystonii należy pamiętać o kilku ogólnych zasadach:9
- Młodsi pacjenci zazwyczaj tolerują wyższe dawki doustnych leków niż osoby starsze
- W przypadku dystonii ogniskowej lub segmentalnej (dotyczącej 1-2 sąsiadujących części ciała) toksyna botulinowa jest zwykle najbardziej skutecznym leczeniem pierwszego wyboru
- Leczenie chirurgiczne i neuromodulacja stanowią terapie uzupełniające, a nie zastępujące leczenie farmakologiczne – większość pacjentów nadal wymaga leków doustnych lub iniekcji toksyny botulinowej dla uzyskania optymalnych efektów
- Przy stosowaniu leków ogólnoustrojowych należy rozpoczynać od niskich dawek i zwiększać je powoli („start low and go slow”)
- Każdy pacjent w wieku pediatrycznym oraz każdy dorosły z dystonią ogniskową powinien otrzymać wstępną próbę leczenia lewodopą (aby wykluczyć dystonię odpowiadającą na lewodopę)
Farmakoterapia dystonii
Leczenie farmakologiczne dystonii obejmuje szereg grup leków działających na różne neuroprzekaźniki w mózgu. Główne klasy leków stosowanych w leczeniu dystonii to:1112
Leki antycholinergiczne
Leki antycholinergiczne są wysoce skuteczne w leczeniu dystonii i często są pierwszym wyborem u pacjentów z idiopatyczną dystonią.13 Działają one poprzez blokowanie neuroprzekaźnika acetylocholiny, który odgrywa ważną rolę w aktywacji mięśni.14 Do tej grupy należą:
- Triheksyfenidyl (Artane) – najczęściej stosowany lek antycholinergiczny w leczeniu dystonii, szczególnie skuteczny u dzieci z porażeniem mózgowym15
- Benztropina (Cogentin)
- Etopropazyna (Parsitan)
Leki te są zatwierdzone przez FDA do leczenia reakcji pozapiramidowych w chorobie Parkinsona, a w przypadku dystonii twarzowo-ustnej stosowane są poza wskazaniami rejestracyjnymi i są skuteczne tylko u niektórych pacjentów.16
Leki GABA-ergiczne
Baklofen (Lioresal) jest agonistą receptorów GABA-B. Jest mniej skuteczny niż leki antycholinergiczne, ale pomocny u pacjentów z dystonią uogólnioną lub dystonią ogniskową inną niż dystonia szyjna.17 Baklofen może być podawany doustnie lub dokanałowo za pomocą chirurgicznie wszczepionego urządzenia, często nazywanego pompą baklofenową.1819
Benzodiazepiny
Ta grupa leków działa na neuroprzekaźnik GABA-A.20 Do tej grupy należą:
- Klonazepam (Klonopin)
- Diazepam (Valium)
- Lorazepam (Ativan)
Benzodiazepiny są często stosowane jako leki uzupełniające u pacjentów, którzy nie odpowiadają zadowalająco na leki antycholinergiczne.21
Leki dopaminergiczne
Niektórzy pacjenci z określonymi typami dystonii reagują na leki zwiększające stężenie neuroprzekaźnika dopaminy.22 Do tej grupy należą:
- Lewodopa (Sinemet) – jest prekursorem w syntezie dopaminy i służy do zwiększenia poziomu dopaminy. Jej mechanizm działania polega na zwiększeniu neurotransmisji dopaminergicznej w jądrach podstawy.23
- Bromokryptyna (Parlodel)
Próba leczenia lewodopą jest wskazana u dzieci z izolowaną, idiopatyczną dystonią ogniskową lub uogólnioną, aby zidentyfikować osoby z dystonią odpowiadającą na lewodopę (DRD). Chociaż stosunkowo rzadki, DRD reprezentuje uleczalny zespół dystonii, a lewodopa jest leczeniem z wyboru.24
Leki zmniejszające stężenie dopaminy
Tetrabenazyna (Xenazine) to lek, który zmniejsza poziom dopaminy i jest stosowany w leczeniu różnych zaburzeń ruchowych.25 Działa poprzez wypieranie dopaminy z pęcherzyków magazynujących.26
Leki blokujące lub zmniejszające stężenie dopaminy są generalnie odradzane w leczeniu dystonii ze względu na ryzyko zespołów późnych, które mogą pogorszyć objawy ruchowe.27
Inne leki
Dodatkowe leki są czasami stosowane w leczeniu konkretnych form dystonii, w tym:28
- Leki rozluźniające mięśnie
- Leki przeciwdrgawkowe
- W rzadkich przypadkach leki zmniejszające stężenie dopaminy
Strategia leczenia farmakologicznego dystonii opracowana przez Fahna polega na rozpoczynaniu od niskich dawek i powolnym ich zwiększaniu („start low and go slow”). Leki powinny być rozpoczynane od niskiej dawki i powoli zwiększane do najniższej dawki, która jest skuteczna dla wystarczającej kontroli objawów bez działań niepożądanych.29
Leczenie toksyną botulinową
Toksyna botulinowa (BoNT) zrewolucjonizowała leczenie dystonii, gdy została wprowadzona do praktyki klinicznej pod koniec lat 80. XX wieku.30 Obecnie jest uważana za najbardziej skuteczne i dobrze tolerowane leczenie dystonii, szczególnie u pacjentów z dystonią ogniskową lub segmentalną.31
Iniekcje toksyny botulinowej są opcją pierwszego wyboru w leczeniu dystonii ogniskowej.32 Jest to neurotoksyna, która blokuje nieprawidłowe sygnały z mózgu do mięśni, zapobiegając ich skurczom. Działa na połączeniu nerwowo-mięśniowym, uniemożliwiając uwalnianie acetylocholiny i powodując czasowe osłabienie mięśni.33
Chociaż kurcz powiek i dystonia szyjna są jedynymi formami dystonii, dla których istnieją wskazania FDA do leczenia toksyną botulinową, jest ona powszechnie stosowana poza wskazaniami rejestracyjnymi i uznawana za terapię pierwszego rzutu w kilku innych formach dystonii.34
Dostępne są cztery komercyjne preparaty toksyny botulinowej w USA:35
- OnabotulinumtoxinA (Botox)
- IncobotulinumtoxinA (Xeomin)
- AbobotulinumtoxinA (Dysport)
- RimabotulinumtoxinB (Myobloc)
Niedawno FDA zatwierdziła nowy preparat – DaxibotulinumtoxinA-lanm (Daxxify), który jest pierwszą i jedyną toksyną botulinową o wydłużonym działaniu w leczeniu dystonii szyjnej.36
Toksyna botulinowa jest wstrzykiwana bezpośrednio do zajętych mięśni, aby pomóc je rozluźnić. Efekty zaczynają być widoczne w ciągu dwóch tygodni, z najlepszymi wynikami obserwowanymi po sześciu tygodniach. Leczenie to wymaga powtarzania w regularnych odstępach czasu (zazwyczaj co około 3 miesiące), ponieważ jego działanie z czasem słabnie.3738
Istnieją solidne dowody na skuteczność toksyny botulinowej w leczeniu dystonii szyjnej, z badaniami klasy I wykazującymi korzyści dla wszystkich czterech dostępnych na rynku preparatów.39 Terapia toksyną botulinową jest również uznawana za leczenie pierwszego wyboru w dystonii ustno-żuchwowej, chociaż literatura składa się głównie z niekontrolowanych raportów obserwacyjnych, w tym małych serii przypadków.40
Leczenie chirurgiczne dystonii
Leczenie chirurgiczne może być rozważane, jeśli leki i inne metody leczenia nie zapewniają wystarczającej ulgi, a objawy negatywnie wpływają na jakość życia pacjenta.41 Rozwój chirurgii stereotaktycznej i sukces głębokiej stymulacji mózgu (DBS) w chorobie Parkinsona i drżeniu doprowadziły do rewolucji w chirurgicznym leczeniu dystonii.42
Głęboka stymulacja mózgu (DBS)
Głęboka stymulacja mózgu (DBS) to główny typ operacji chirurgicznej stosowany w leczeniu dystonii.43 Została zatwierdzona przez FDA w 2003 roku do leczenia dystonii w ramach wyjątku humanitarnego.44
Procedura polega na chirurgicznym wszczepieniu małych elektrod do konkretnej części mózgu i połączeniu ich z generatorem wszczepionym w klatce piersiowej.45 Generator wysyła impulsy elektryczne do mózgu, które mogą pomóc kontrolować skurcze mięśni. Ustawienia generatora mogą być łatwo dostosowywane przez zewnętrzną kontrolę magnetyczną bez konieczności dodatkowej operacji, jeśli stan pacjenta ulegnie zmianie.46
DBS tylno-brzusznej części gałki bladej wewnętrznej (GPi) jest uważana za wysoce skuteczną metodę leczenia ciężkiej, opornej na leki dystonii uogólnionej i segmentalnej, a także niektórych form dystonii ogniskowej.47
DBS nie niszczy nadmiernie aktywnych komórek, jak inne zabiegi chirurgiczne stosowane w leczeniu zaburzeń ruchowych, takie jak pallidotomia czy talamotomia. Zamiast tego tymczasowo blokuje nieprawidłowe sygnały i jest procesem odwracalnym.48
Wyniki operacji mogą być dramatyczne u starannie wybranych pacjentów. Pewna poprawa występuje u 50-70% pacjentów. Poprawa może nie być widoczna przez kilka tygodni lub miesięcy.49 Pacjenci osiągają najlepszą odpowiedź między 3 a 12 miesiącem po implantacji.50
Najlepsze wyniki DBS uzyskano przy stymulacji gałki bladej u pacjentów z pierwotną dystonią, taką jak uogólniona dystonia DYT1.51 Pacjenci z pierwotną dystonią spowodowaną mutacją genu DYT-1 najlepiej reagują na terapię DBS. Osoby z dystoniami wtórnymi (zwykle spowodowanymi identyfikowalnym urazem) generalnie nie odnoszą takiej korzyści, ale nadal mogą być brane pod uwagę (zwłaszcza osoby z okołoporodowym rozlanym niedotlenieniem).52
Inne procedury chirurgiczne
Poza DBS, dostępne są inne metody chirurgiczne stosowane w leczeniu dystonii:
- Selektywna denerwacja – procedura polegająca na przecięciu nerwów kontrolujących nadmiernie aktywne mięśni powodujące objawy dystonii. Jest to opcja, gdy inne metody leczenia dystonii szyjnej nie przyniosły rezultatów.53 Zabieg ten jest stosowany głównie w dystonii szyjnej (kurczowy kręcz szyi).54
- Pallidotomia – procedura, która polega na zniszczeniu części obszaru gałki bladej w mózgu, zmniejszając drżenie, sztywność i inne objawy.55
- Talamotomia – zabieg polegający na wykonaniu uszkodzenia w obszarze wzgórza, który jest źródłem drżenia.56
- Dokanałowa terapia baklofenem (ITB) – metoda, która może być stosowana u dzieci z mieszaną spastycznością i dystonią, zwykle z mózgowym porażeniem dziecięcym. Polega na wszczepieniu pompy baklofenowej dostarczającej lek bezpośrednio do przestrzeni podpajęczynówkowej.57
- Ablacja – procedura chirurgiczna mająca na celu zniszczenie tkanek zakłócających aktywność mózgu. Może być przeprowadzana przy użyciu techniki GammaKnife do podgrzewania i niszczenia tkanki mózgowej w celu złagodzenia objawów dystonii.58
- Kriotalamatotomia – procedura podobna do ablacji, która koncentruje się na niszczeniu tkanki mózgowej. Jednak zamiast podgrzewać tkankę, proces wykorzystuje zimną technologię do zamrażania i niszczenia tkanki.59
W przeszłości stosowano również inne techniki chirurgiczne, takie jak selektywna denerwacja szyjna, talamotomia, pallidotomia i rizotomia szyjna. Jednak rosnąca popularność głębokiej stymulacji mózgu w leczeniu opornych zaburzeń ruchowych doprowadziła do wyłonienia się stymulacji gałki bladej jako terapii chirurgicznej z wyboru dla wielu pacjentów z dystonią.60
Fizjoterapia i terapie uzupełniające
Fizjoterapeuci i terapeuci zajęciowi mogą pomóc w mobilizacji sztywnych stawów, ograniczeniu narastających przykurczów, ustaleniu odpowiednich programów ćwiczeń i zapewnieniu urządzeń wspomagających osobom, które ich potrzebują.61 Terapeuci posiadający wiedzę na temat dystonii mogą również zmaksymalizować wykorzystanie tzw. trików sensorycznych (geste antagoniste) w celu złagodzenia objawów dystonicznych.62
Fizjoterapia
Fizjoterapia może być bardzo pomocna w łagodzeniu objawów dystonii i poprawie funkcjonowania.63 Cele fizjoterapii w dystonii obejmują:64
- Zwiększenie kontroli mięśniowej
- Zmniejszenie bólu i dyskomfortu
- Zwiększenie zakresu ruchu
- Poprawę jakości życia
- Zmniejszenie stresu i zmęczenia
Fizjoterapia w dystonii zazwyczaj obejmuje kombinację ćwiczeń rozciągających, wzmacniających i równoważnych.65 Techniki fizjoterapeutyczne mogą obejmować:66
- Masaż
- Powolne rozciąganie
- Modalności fizyczne (np. ultrasonografia, biofeedback)
- Trening relaksacyjny
- Stymulacja sensoryczna
- Przezskórna elektryczna stymulacja nerwów
- Przezskórna stymulacja kolumny grzbietowej
Osoby z dystonią uogólnioną często korzystają z treningu chodu i mobilności, a także z instruktażu dotyczącego korzystania z urządzeń wspomagających.67 Inne podejścia mogą obejmować neuroplastyczną terapię ruchową, której celem jest przekształcenie mózgu poprzez wykorzystanie określonych ćwiczeń, które wyzwalają neuroplastyczność – zdolność mózgu do reorganizacji.68
Terapia zajęciowa
Terapia zajęciowa (OT) to proces przeglądu aspektów codziennego życia, które sprawiają trudności, w celu znalezienia łatwiejszego sposobu ich wykonywania.69 Koncentruje się ona bardziej na pomocy w wykonywaniu podstawowych codziennych czynności, takich jak ubieranie się.70
Terapia mowy
Terapia mowy jest pomocna, jeśli dystonia krtaniowa wpływa na głos.71 Jest to rodzaj treningu, który obejmuje mieszankę ćwiczeń mogących pomóc w lepszym zrozumieniu, jak mówić bardziej efektywnie, poprawić połykanie i kontrolę śliny oraz zmniejszyć ryzyko zadławienia.72
Terapia mowy (i/lub terapia głosu) może pomóc, jeśli masz dystonię krtaniową, poprzez wzmocnienie mięśni używanych w mowie.73
Inne terapie uzupełniające
Complementary therapies and supportive therapies should be pursued alongside medications and surgery. Patients may benefit from:747576
- Joga i Pilates – mogą pomóc w budowaniu siły i poprawie koordynacji
- Masaż – może pomóc w poprawie zakresu ruchu i zapobieganiu napięciu mięśni
- Medytacja, głębokie oddychanie i inne ćwiczenia relaksacyjne – mogą zmniejszyć skurcze poprzez redukcję stresu
- Biofeedback – polega na pracy z terapeutą, który nauczy, jak zmniejszyć napięcie mięśni podczas monitorowania reakcji organizmu za pomocą urządzenia elektrycznego
- Akupunktura – chociaż istnieje niewiele dowodów na długotrwałe korzyści z akupunktury, homeopatii czy diety77
Nowe metody leczenia dystonii
Nowatorskie podejścia do leczenia dystonii obejmują terapię genową i przezczaszkową stymulację magnetyczną.78
Terapia genowa
Terapia genowa może być przyszłą opcją dla pacjentów z dziedzicznymi formami dystonii, w których podejrzewa się udział określonego genu. Terapia genowa dla dystonii nie została jednak jeszcze przetestowana u pacjentów.79
Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (TMS)
Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna jest badana jako nieinwazyjna metoda stymulacji w leczeniu dystonii.80 Terapia ta, znana jako TMS, była już stosowana w leczeniu depresji i innych chorób.81
Badania TMS w dystonii wykazały obiecujące wyniki. Uczestnicy badań zgłaszali utrzymującą się poprawę objawów dystonii w zakresie od dwóch tygodni do jednego miesiąca.82
Zogniskowany ultradźwięk
Zogniskowany ultradźwięk to nieinwazyjna technologia terapeutyczna z potencjałem poprawy jakości życia i obniżenia kosztów opieki nad pacjentami z dystonią. Ta nowatorska technologia skupia wiązki energii ultradźwiękowej precyzyjnie i dokładnie na celach głęboko w mózgu bez uszkadzania otaczającej tkanki.83
Chociaż istnieje kilka potencjalnych celów leczenia, jądro brzuszno-przyśrodkowe wzgórza (jądro Vo) było celem wstępnych badań leczących dystonię muzyków lub pisarzy.84
Dla niektórych pacjentów, zogniskowany ultradźwięk mógłby zapewnić nieinwazyjną alternatywę dla operacji z mniejszym ryzykiem powikłań, takich jak gojenie ran chirurgicznych lub infekcja, przy niższym koszcie. W razie potrzeby zogniskowany ultradźwięk można również powtórzyć.85
Terapia behawioralna
Terapia behawioralna w połączeniu z techniką relaksacyjną wydaje się być bezpiecznym i obiecującym leczeniem dla sportowców z podejrzeniem dystonii zadaniowej.86
W serii przypadków czterech sportowców z różnych dyscyplin, zdiagnozowanych z prawdopodobną dystonią zadaniową, połączenie terapii behawioralnej i techniki relaksacyjnej zmniejszyło objawy, poprawiło funkcje specyficzne dla sportu i przywróciło znacznie lepszą kontrolę nad wykonywanymi ruchami.87
Indywidualizacja leczenia dystonii
Leczenie dystonii musi być wysoce zindywidualizowane i dostosowane do każdego pacjenta.88 Podejście powinno uwzględniać nie tylko same zaburzenia ruchowe, ale także problemy współistniejące, takie jak ból, spastyczność i zaburzenia psychiatryczne.89
Kompleksowa opieka nad pacjentem z dystonią często wymaga podejścia interdyscyplinarnego, obejmującego:90
- Neurologów specjalizujących się w zaburzeniach ruchowych
- Neurochirurgów
- Okulistów
- Otolaryngologów
- Fizjoterapeutów
- Terapeutów zajęciowych
- Logopedów
- Neuropsychologów
Leczenie dystonii wymaga podejścia wielodyscyplinarnego, mającego na celu łagodzenie objawów, poprawę sprawności funkcjonalnej i ogólnego samopoczucia. Leczenie objawowe, w tym ogólnoustrojowe interwencje farmakologiczne, iniekcje toksyny botulinowej, techniki neuromodulacji i fizjoterapia, odgrywa kluczową rolę w leczeniu różnorodnych przejawów dystonii.91
Wnioski końcowe
Chociaż postępy zostały poczynione w ostatnich latach w zrozumieniu i leczeniu dystonii, istnieje krytyczna potrzeba dalszych postępów. Iniekcje toksyny botulinowej i głęboka stymulacja mózgu zrewolucjonizowały leczenie dystonii, ale złagodzenie objawów może być niekompletne, a korzyści nie są uniwersalne dla wszystkich form dystonii.92
Kompleksowe leczenie może ostatecznie opierać się na wielu różnych podejściach, z różnymi kombinacjami farmakoterapii, iniekcji toksyny botulinowej, rehabilitacji i neuromodulacji, zamiast polegać na jednej metodzie.93
Leczenie dystonii jest w równym stopniu sztuką, co nauką, dlatego pacjenci powinni dążyć do znalezienia najbardziej wykwalifikowanego i doświadczonego lekarza.94 Dzięki trwającym badaniom i lepszemu zrozumieniu mechanizmów dystonii, możemy mieć nadzieję na bardziej skuteczne strategie leczenia w przyszłości.95
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.