Biegunka i wymioty
Objawy
Biegunka definiowana jest jako oddawanie co najmniej 3 luźnych lub wodnistych stolców w ciągu 24 godzin, a u niemowląt rozpoznanie opiera się na nagłym zwiększeniu liczby i zmiany konsystencji stolców utrzymujących się przez ≥3 wypróżnienia. Wymioty to gwałtowne opróżnianie żołądka, często poprzedzone nudnościami, z możliwym występowaniem wymiotów projektylnych, zwłaszcza w zakażeniu norowirusem. Okres inkubacji wirusowego zapalenia żołądka i jelit wynosi zwykle 12-48 godzin, a objawy trwają od 1 do 7 dni (rotawirus u dzieci: 5-7 dni, norowirus: 1-3 dni). Wymioty ustępują zazwyczaj w ciągu 1-2 dni, biegunka trwa 5-7 dni, choć luźne stolce mogą utrzymywać się do 10 dni. Charakterystyczne powikłania to odwodnienie z objawami takimi jak suchość błon śluzowych, zmniejszona diureza (<6 mokrych pieluch/dzień u niemowląt), zapadnięte ciemiączko, zaburzenia elektrolitowe (np. hipokaliemia), a w ciężkich przypadkach wstrząs hipowolemiczny i niewydolność nerek.
Objawy biegunki i wymiotów
Biegunka i wymioty to częste objawy występujące zarówno u dorosłych, jak i u dzieci oraz niemowląt. Są one zwykle spowodowane infekcją przewodu pokarmowego, często nazywaną zapaleniem żołądka i jelit (gastroenteritis). Chociaż zazwyczaj są to dolegliwości samoograniczające się, ważne jest rozpoznanie ich charakterystyki oraz potencjalnych powikłań.12
Charakterystyka biegunki
Biegunka definiowana jest jako oddawanie luźnych lub wodnistych stolców, występujących co najmniej 3 razy w ciągu 24 godzin lub gdy częstotliwość oddawania stolca jest większa niż zwykle. W przypadku niemowląt biegunka może być trudniejsza do rozpoznania, szczególnie u karmionych piersią. Jeśli stolce nagle zwiększają swoją liczbę i stają się luźniejsze, należy podejrzewać biegunkę – zwłaszcza gdy utrzymuje się przez 3 lub więcej stolców.123
Charakterystyczne cechy biegunki obejmują:12
- Wodniste, luźne stolce
- Zwiększona częstotliwość wypróżnień
- Możliwa obecność śluzu
- W niektórych przypadkach obecność krwi (co może wskazywać na poważniejszą infekcję bakteryjną)
Charakterystyka wymiotów
Wymioty to gwałtowne opróżnianie zawartości żołądka. Zazwyczaj wymiotom towarzyszy uczucie nudności (mdłości). W przebiegu zapalenia żołądka i jelit wymioty mogą być cechą dominującą, szczególnie w początkowej fazie choroby.12
Charakterystyczne cechy wymiotów obejmują:12
- Nudności poprzedzające wymioty
- Możliwe gwałtowne, niekontrolowane opróżnianie żołądka
- W przypadku norowirusa – możliwe wymioty chlustające (projektylne)
- Zwiększone wydzielanie śliny
Przebieg choroby
Przebieg biegunki i wymiotów zależy od czynnika wywołującego, wieku pacjenta oraz ogólnego stanu zdrowia. Jednak można wyróżnić pewne typowe etapy choroby.12
Początek objawów
Objawy biegunki i wymiotów zazwyczaj pojawiają się nagle, często w ciągu 12-48 godzin po ekspozycji na czynnik wywołujący (okres inkubacji). W przypadku wirusowego zapalenia żołądka i jelit objawy mogą wystąpić w ciągu 1-3 dni po zakażeniu.123
Typowo choroba zaczyna się od objawów żołądkowych:12
- Nagła utrata apetytu
- Nudności
- Wymioty, które zwykle pojawiają się jako pierwsze
- Bóle brzucha i skurcze
- Możliwa gorączka
Wodnista biegunka zazwyczaj pojawia się w ciągu 12-24 godzin po rozpoczęciu wymiotów. W przypadku zatrucia pokarmowego objawy mogą wystąpić szybciej, w ciągu kilku godzin po spożyciu skażonej żywności.12
Czas trwania objawów
Czas trwania objawów biegunki i wymiotów różni się w zależności od przyczyny, ale istnieją pewne typowe ramy czasowe:12
- Zazwyczaj ustępują w ciągu 1-2 dni
- U większości osób całkowicie ustępują w ciągu 3 dni
- W pierwszych 3-4 godzinach pacjent może wymiotować wszystko, co próbuje spożyć
- Umiarkowane wymioty zwykle ustępują w ciągu 12-24 godzin
- Łagodne wymioty (1-2 razy dziennie) mogą utrzymywać się nieco dłużej
- Zazwyczaj trwa 5-7 dni
- U większości osób ustępuje w ciągu 2 tygodni
- Ciężka biegunka występuje zwykle tylko przez pierwsze 1-2 dni
- Luźne stolce mogą utrzymywać się przez 1-2 tygodnie
- W niektórych przypadkach może trwać do 10 dni
Ogólnie rzecz biorąc, czas trwania całej choroby wynosi:123
- W przypadku typowych wirusowych zapaleń żołądka i jelit: 1-3 dni
- Norowirus: objawy zwykle trwają 1-3 dni
- Rotawirus (u dzieci): 5-7 dni
- Niektóre wirusy mogą powodować objawy utrzymujące się przez 1-2 tygodnie
- Zatrucie pokarmowe: objawy zwykle ustępują w ciągu 24-72 godzin
Fazy choroby
Przebieg wirusowego zapalenia żołądka i jelit można podzielić na następujące fazy:12
- Ekspozycja: kontakt z patogenem
- Inkubacja: okres między zakażeniem a wystąpieniem objawów (zwykle 12-48 godzin)
- Ostra infekcja: faza z najbardziej intensywnymi objawami (często pierwsze 24-72 godziny)
- Zdrowienie: stopniowe ustępowanie objawów
W fazie ostrej infekcji wymioty są zwykle najbardziej nasilone. Następnie, gdy wymioty zaczynają ustępować, biegunka może się utrzymywać. W miarę zdrowienia częstotliwość i intensywność objawów stopniowo maleją.12
Powikłania biegunki i wymiotów
Chociaż biegunka i wymioty są zwykle samoograniczającymi się dolegliwościami, mogą prowadzić do poważnych powikłań, szczególnie u osób w grupach wysokiego ryzyka, takich jak małe dzieci, osoby starsze czy pacjenci z obniżoną odpornością.12
Odwodnienie
Najczęstszym i najpoważniejszym powikłaniem biegunki i wymiotów jest odwodnienie, czyli nadmierna utrata wody i elektrolitów z organizmu. Ryzyko odwodnienia jest szczególnie wysokie, gdy biegunka i wymioty występują jednocześnie.123
Objawy odwodnienia u dorosłych obejmują:123
- Wzmożone pragnienie
- Oddawanie mniejszej ilości moczu
- Ciemny mocz
- Suche usta, język i wargi
- Zawroty głowy, szczególnie przy wstawaniu
- Uczucie zmęczenia lub osłabienia
- Przyspieszony rytm serca
- Obniżone ciśnienie krwi
- Zmniejszona elastyczność skóry
Objawy odwodnienia u dzieci i niemowląt obejmują:123
- Suchość błon śluzowych
- Brak łez podczas płaczu
- Zapadnięte ciemiączko (u niemowląt)
- Zapadnięte oczy lub policzki
- Mniej mokrych pieluch (mniej niż 6 mokrych pieluch dziennie)
- Brak oddawania moczu przez ponad 8 godzin
- Senność lub mniejsza aktywność
- Drażliwość
- Zimne dłonie i stopy
W przypadku ciężkiego odwodnienia mogą wystąpić poważne powikłania, takie jak:12
- Zaburzenia elektrolitowe (np. hipokaliemia)
- Zaburzenia rytmu serca
- Obniżenie objętości krwi (wstrząs hipowolemiczny)
- Niewydolność nerek
Inne powikłania
Oprócz odwodnienia, długotrwała biegunka i wymioty mogą prowadzić do:123
- Niedożywienia – szczególnie u dzieci poniżej 5 lat
- Utraty masy ciała
- Zmęczenia i osłabienia
- Zaburzeń elektrolitowych, które mogą prowadzić do:
- Zaburzeń rytmu serca
- Omdleń
- W ciężkich przypadkach – śpiączki
U osób z przewlekłymi chorobami, takimi jak cukrzyca, choroby nerek czy zaburzenia odporności, biegunka i wymioty mogą prowadzić do zaostrzenia choroby podstawowej.12
Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu
Niektóre osoby są bardziej narażone na ciężki przebieg biegunki i wymiotów oraz rozwój powikłań:123
- Niemowlęta i małe dzieci
- Osoby starsze
- Kobiety w ciąży
- Osoby z osłabionym układem odpornościowym
- Osoby z chorobami przewlekłymi (np. cukrzyca, przewlekła choroba nerek)
- Osoby niedożywione
Objawy ostrzegawcze
Chociaż większość przypadków biegunki i wymiotów ustępuje samoistnie, niektóre objawy ostrzegawcze mogą wskazywać na konieczność natychmiastowej konsultacji medycznej:123
U dorosłych należy skonsultować się z lekarzem, jeśli:123
- Biegunka utrzymuje się ponad 7 dni
- Wymioty utrzymują się ponad 2 dni
- W wymiocinach lub stolcu występuje krew
- Występuje silny, utrzymujący się ból brzucha
- Gorączka powyżej 38°C utrzymuje się ponad 3 dni
- Nie można utrzymać płynów przez więcej niż 8 godzin
- Występują objawy odwodnienia
- Objawy nie ustępują lub nasilają się
U dzieci należy natychmiast skontaktować się z lekarzem, jeśli:123
- Wymioty trwają dłużej niż 24 godziny
- Biegunka utrzymuje się ponad 24-48 godzin u małych dzieci
- Dziecko ma mniej niż 6 miesięcy
- W stolcu lub wymiocinach pojawia się krew
- Wymiotowiny zawierają żółć (zielona substancja) lub wyglądają jak fusy z kawy
- Występuje wysoka gorączka (powyżej 38°C)
- Dziecko jest apatyczne, senne lub nadmiernie rozdrażnione
- Występują objawy odwodnienia
Różnice w przebiegu zależne od czynnika etiologicznego
Przebieg choroby może się różnić w zależności od czynnika wywołującego biegunkę i wymioty:12
Infekcje wirusowe
Rotawirus:1
- Trwa 5-7 dni u niemowląt i małych dzieci
- Wymioty występują u większości dzieci
- Może wystąpić gorączka
- Biegunka jest wodnista, ale nie zawiera krwi
- Większe ryzyko ciężkiego odwodnienia u dzieci
- Powoduje więcej wymiotów niż biegunki u dzieci
- Trwa 1-3 dni
- Mogą wystąpić bóle brzucha, gorączka, bóle głowy i bóle mięśni
- Objawy pojawiają się w ciągu 12-48 godzin po ekspozycji
- Choroba jest bardzo zakaźna
Infekcje bakteryjne
Infekcje bakteryjne przewodu pokarmowego są zazwyczaj cięższym schorzeniem niż infekcje wirusowe i mogą objawiać się:12
- Gorączką
- Krwistą biegunką
- Silnymi bólami brzucha
- Dłuższym czasem trwania objawów
- Objawami ogólnoustrojowymi, takimi jak dreszcze
Infekcje pasożytnicze
Infekcje pasożytnicze zwykle powodują:12
- Biegunkę, która może utrzymywać się przez dłuższy czas
- Biegunkę o charakterze nawracającym (pojawia się i znika)
- Biegunkę, która zazwyczaj nie jest krwista
- Zmęczenie i utratę masy ciała przy długotrwałej biegunce
Zakaźność
Biegunka i wymioty spowodowane infekcją są bardzo zakaźne. Okres zakaźności zależy od czynnika wywołującego, ale zwykle:123
- Osoba jest najbardziej zakaźna w fazie ostrej infekcji (gdy występują objawy)
- Zakaźność utrzymuje się przez kilka dni po ustąpieniu objawów
- Zaleca się, aby pozostać w domu do 48 godzin po ustąpieniu ostatnich objawów (biegunki lub wymiotów)
- W przypadku norowirusa zaleca się izolację przez co najmniej 48 godzin po ustąpieniu objawów
Wirus może być wydalany z kałem przez kilka tygodni po ustąpieniu objawów, co może przyczyniać się do rozprzestrzeniania zakażenia.12
Leczenie i rokowanie
W większości przypadków biegunka i wymioty ustępują samoistnie bez specyficznego leczenia. Podstawowymi elementami postępowania są:12
- Regularne przyjmowanie płynów w małych ilościach
- Stosowanie doustnych płynów nawadniających (ORS) w celu uzupełnienia elektrolitów
- W ciężkich przypadkach odwodnienia może być konieczne podawanie płynów dożylnie
- Początkowo lekkie posiłki, łatwe do strawienia
- Stopniowe wprowadzanie normalnej diety, gdy objawy zaczynają ustępować
- Spożywanie pokarmów, nawet jeśli zwiększa to ilość biegunki, może dostarczyć organizmowi niezbędnych składników odżywczych
- Zazwyczaj nie zaleca się leków przeciwbiegunkowych, ponieważ mogą interferować z naturalnym procesem usuwania infekcji
- Antybiotyki są stosowane tylko w przypadku potwierdzenia infekcji bakteryjnej
- W przypadku infekcji pasożytniczych konieczne jest leczenie przeciwpasożytnicze
Rokowanie w większości przypadków jest dobre, a objawy ustępują samoistnie. Jednak u osób z grup ryzyka (niemowlęta, osoby starsze, osoby z obniżoną odpornością) mogą wystąpić powikłania wymagające intensywniejszego leczenia.12
Należy pamiętać, że przedłużające się objawy biegunki (ponad 2 tygodnie) mogą wskazywać na inne schorzenia, takie jak celiakia czy nieswoiste zapalenia jelit, i wymagają dalszej diagnostyki.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.