Biegunka i wymioty
Diagnostyka i diagnoza
Biegunka definiowana jest jako zwiększona częstotliwość i objętość wypróżnień, zwykle co najmniej trzy luźne lub wodniste stolce na dobę, natomiast wymioty to gwałtowne wyrzucenie zawartości żołądka. Najczęstszą przyczyną nagłego początku biegunki z lub bez wymiotów u dzieci jest zapalenie żołądka i jelit (gastroenteritis), choć mogą one także towarzyszyć innym stanom, takim jak infekcje pozajelitowe czy ostre stany chirurgiczne. Diagnostyka opiera się na szczegółowym wywiadzie (kontakt z chorymi, ekspozycja na zakażenia, podróże, stosowanie leków) oraz badaniu fizykalnym, ze szczególnym uwzględnieniem oceny stopnia odwodnienia. Wskazaniem do dalszych badań mikrobiologicznych (np. posiew kału, test na toksyny Clostridium difficile) są objawy alarmowe, takie jak krew w stolcu, ciężkie odwodnienie, objawy zapalenia czy immunosupresja. Badania laboratoryjne (morfologia, elektrolity, funkcje nerek) i obrazowe (RTG, USG) są zlecane w zależności od nasilenia i podejrzenia powikłań.
- Definicja biegunki i wymiotów
- Przyczyny biegunki i wymiotów
- Diagnoza kliniczna
- Badania diagnostyczne
- Diagnostyka różnicowa
- Infekcje przewodu pokarmowego
- Zaburzenia funkcjonalne i zapalne
- Zaburzenia związane z lekami
- Stany naglące
- Przebieg naturalny choroby
- Diagnostyka w przypadkach szczególnych
- Kiedy szukać pomocy medycznej
- Podsumowanie diagnostyczne
Definicja biegunki i wymiotów
Biegunka jest definiowana jako zmiana w zwyczajowym rytmie wypróżnień, skutkująca znacznie częstszym oddawaniem luźniejszego stolca. Charakteryzuje się zwiększoną zawartością wody, objętością lub częstotliwością wypróżnień. W większości przypadków biegunka oznacza oddawanie płynnych lub wodnistych stolców, zwykle co najmniej trzy razy w ciągu 24 godzin.12
Wymioty natomiast definiowane są jako gwałtowne wyrzucenie zawartości żołądka przez usta. Jest to aktywny proces, którego nie należy mylić z regurgitacją, czyli biernym, wstecznym przepływem materiału, zazwyczaj zanim dotrze on do żołądka.12
Przyczyny biegunki i wymiotów
Nagłe wystąpienie biegunki z towarzyszącymi wymiotami lub bez nich u wcześniej zdrowego dziecka jest zazwyczaj spowodowane zapaleniem żołądka i jelit (gastroenteritis). Jednakże, biegunka o ostrym początku może czasami występować w związku z innymi zaburzeniami, takimi jak infekcje pozajelitowe (np. zapalenie płuc) oraz stany chirurgiczne (np. ostre zapalenie wyrostka robaczkowego).1
Najczęstszymi przyczynami biegunki i wymiotów są:123
- Infekcje wirusowe lub bakteryjne układu pokarmowego (tzw. grypa żołądkowa)
- Zatrucie pokarmowe
- Nietolerancje pokarmowe lub alergie
- Działania niepożądane leków
- Zespół jelita drażliwego (IBS)
- Stany zapalne jelit
- Niepokój i stres
Warto zaznaczyć, że chociaż większość przypadków biegunki i wymiotów jest krótkotrwała i samoograniczająca się, długotrwałe utrzymywanie się tych objawów może wskazywać na schorzenie podstawowe.12
Diagnoza kliniczna
Badanie podmiotowe i przedmiotowe
Diagnoza biegunki i wymiotów zazwyczaj opiera się na badaniu klinicznym i zebraniu dokładnego wywiadu medycznego. Lekarz najprawdopodobniej zapyta o historię medyczną pacjenta, dokona przeglądu przyjmowanych leków i przeprowadzi badanie fizykalne.12
Kluczowe elementy wywiadu medycznego obejmują:123
- Niedawny kontakt z osobą z ostrą biegunką i/lub wymiotami
- Ekspozycja na znane źródło infekcji jelitowej (potencjalnie skażona woda lub żywność)
- Niedawna podróż zagraniczna
- Przyjmowanie antybiotyków w ostatnim czasie
- Co wydaje się poprawiać lub pogarszać objawy
Podczas badania fizykalnego lekarz będzie szukał oznak odwodnienia, bólu brzucha, tkliwości, wzdęcia lub gazu, obrzęków lub innych nieprawidłowości fizycznych. Głównym celem badania przedmiotowego jest ocena stopnia odwodnienia pacjenta.12
Objawy alarmowe
Należy rozważyć każdy z poniższych objawów jako możliwe wskaźniki rozpoznań innych niż zapalenie żołądka i jelit:12
- Gorączka
- Duszność lub tachypnoe
- Zmieniony stan świadomości
- Sztywność karku
- Wypukłe ciemiączko u niemowląt
- Nieblakująca wysypka
- Krew i/lub śluz w stolcu
- Żółciowe (zielone) wymioty
- Silny lub zlokalizowany ból brzucha
- Wzdęcie brzucha lub tkliwość odbitowa
- Utrata masy ciała
Obecność tych objawów może wskazywać na poważniejsze schorzenia, takie jak zapalenie wyrostka robaczkowego, niedrożność jelit, anafilaksja czy nowotwór trzustki, które wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.1
Badania diagnostyczne
Większość dzieci i dorosłych z zapaleniem żołądka i jelit nie wymaga żadnych badań laboratoryjnych, a rutynowe posiewy kału nie są zalecane.12
Jednak w niektórych przypadkach badania mikrobiologiczne mogą być wskazane. Grupa opracowująca wytyczne zgodziła się, że w niektórych okolicznościach należy rozważyć badanie mikrobiologiczne.1
Badania laboratoryjne
W zależności od nasilenia objawów, lekarz może zlecić następujące badania:123
- Pełna morfologia krwi (CBC) – wskazuje na obecność odwodnienia i infekcji
- Pomiar elektrolitów i testy funkcji nerek – mogą wskazywać na to, jak ciężka jest biegunka
- Badanie biochemiczne surowicy – wykrywa nieprawidłowości w funkcjonowaniu narządów i zaburzenia elektrolitowe spowodowane wymiotami i biegunką
- Badanie moczu – wykrywa infekcje dróg moczowych, choroby nerek, odwodnienie, glukozę w moczu w przypadku cukrzycy itp.
Badania mikrobiologiczne kału
Badanie kału na obecność bakterii i pasożytów powinno być zarezerwowane dla pacjentów z:123
- Stolcem jawnie krwistym
- Ciężkim odwodnieniem
- Oznakami choroby zapalnej
- Objawami trwającymi dłużej niż 3-7 dni
- Immunosupresją
- Podejrzeniem infekcji szpitalnych
Badanie na obecność toksyn A i B Clostridium difficile jest zalecane u pacjentów, u których wystąpiła niewyjaśniona biegunka po trzech dniach hospitalizacji; test będzie pozytywny u 15-20% tych pacjentów.1
Rutynowa analiza w kierunku jaj i pasożytów u pacjentów z ostrą biegunką nie jest opłacalna, zwłaszcza w krajach rozwiniętych.1
Badania obrazowe
W niektórych przypadkach lekarz może zlecić badania obrazowe, takie jak:123
- Zdjęcia rentgenowskie jamy brzusznej – poszukiwanie niedrożności żołądka lub jelit lub innych nieprawidłowości
- Radiografia kontrastowa – dla wypełnienia ubytków, zmiany śluzówkowej lub ściany oraz przepływu (opróżniania)
- Badanie ultrasonograficzne – poszukiwanie guzów ściennych, zgrubień, potencjalne biopsje kierowane
Badania endoskopowe
Rola endoskopii w diagnostyce i leczeniu ostrej biegunki jest ograniczona.1 Jednak w niektórych przypadkach mogą być przydatne następujące badania:123
- Kolonoskopia – używając cienkiej, oświetlonej rurki wprowadzonej do odbytnicy, specjalista medyczny może zobaczyć wnętrze okrężnicy
- Endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego – specjalista medyczny używa długiej, cienkiej rurki z kamerą na końcu do badania żołądka i górnej części jelita cienkiego
- Sigmoidoskopia – badanie dolnej części przewodu pokarmowego przy użyciu giętkiej rurki obserwacyjnej
Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż oczekiwano, lekarz może potrzebować zbadać jelito grube za pomocą sigmoidoskopu (giętkiej rurki obserwacyjnej używanej do oglądania dolnej części przewodu pokarmowego), aby ustalić, czy pacjent ma chorobę taką jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego.1
Diagnostyka różnicowa
Biegunka i wymioty mogą być objawami różnych schorzeń, dlatego ważna jest dokładna diagnostyka różnicowa.12
Infekcje przewodu pokarmowego
Najczęstszymi przyczynami biegunki i wymiotów są infekcje wirusowe, bakteryjne i pasożytnicze przewodu pokarmowego:12
- Wirusowe zapalenia żołądka i jelit (norowirus, rotawirus)
- Bakteryjne infekcje (Salmonella, Shigella, Campylobacter, E. coli)
- Infekcje pasożytnicze (Giardia, Cryptosporidium)
Zaburzenia funkcjonalne i zapalne
Biegunka i wymioty mogą być również spowodowane przez:12
- Zespół jelita drażliwego (IBS)
- Nietolerancje pokarmowe (np. nietolerancja laktozy)
- Alergie pokarmowe
- Nieswoiste zapalenia jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego)
- Celiakia
- Choroba uchyłkowa
Zaburzenia związane z lekami
Według National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), niektóre leki mogą również powodować wymioty i biegunkę jako działanie niepożądane.1 Biegunka związana z antybiotykami (AAD) powinna być podejrzewana u każdego dziecka, u którego rozwinie się biegunka podczas stosowania antybiotyków.1
Stany naglące
Określone objawy mogą wskazywać na stany wymagające natychmiastowej interwencji medycznej:12
- Zapalenie wyrostka robaczkowego
- Niedrożność jelit
- Wgłobienie
- Anafilaksja
- Zespół hemolityczno-mocznicowy (HUS)
Diagnoza HUS u dzieci jest na ogół stawiana na podstawie obrazu klinicznego w oparciu o charakterystyczne objawy kliniczne i wyniki laboratoryjne.1
Przebieg naturalny choroby
Świadomość typowego przebiegu biegunki i wymiotów jest ważna dla ustalenia właściwego planu leczenia.1
U dzieci z zapaleniem żołądka i jelit:123
- Biegunka zwykle trwa 5-7 dni, a u większości ustępuje w ciągu 2 tygodni
- Wymioty zwykle trwają 1-2 dni, a u większości ustępują w ciągu 3 dni
Według NIDDK, większość osób dochodzi do zdrowia po wirusowym zapaleniu żołądka i jelit w ciągu 1-3 dni. Jednak niektóre wirusy mogą utrzymywać się od 1 do 2 tygodni.1
Diagnostyka w przypadkach szczególnych
Biegunka i wymioty u dzieci
U dzieci z biegunką i wymiotami diagnostyka powinna uwzględniać:123
- Wiek dziecka – niemowlęta i małe dzieci są bardziej narażone na odwodnienie
- Czas trwania objawów
- Obecność krwi w stolcu
- Oznaki odwodnienia (zmniejszone oddawanie moczu, ciemny mocz, suchość błon śluzowych)
- Obecność objawów alarmowych (gorączka, letarg, silny ból brzucha)
W przypadku szczeniaków z wymiotami lub biegunką, większość weterynarzy rozpoczyna od ogólnego badania. Sprawdzają także próbkę kału pod kątem pasożytów jelitowych i parwowirozy. Na podstawie swoich ustaleń mogą również zalecić badanie krwi, rentgen i USG, aby zbadać, co dzieje się ze szczeniakiem.1
Biegunka i wymioty u osób starszych
U osób starszych szczególną uwagę należy zwrócić na:12
- Ryzyko odwodnienia – które jest wyższe w porównaniu z młodszymi osobami
- Istniejące schorzenia, które mogą być zaostrzane przez biegunkę i wymioty
- Interakcje lekowe
- Funkcję nerek
Biegunka i wymioty u podróżnych
Biegunka podróżnych (TD) jest najbardziej przewidywalną chorobą związaną z podróżą. Współczynniki ataków wahają się od 30% do 70% podróżnych w okresie 2 tygodni, w zależności od miejsca docelowego i pory roku podróży.1
Diagnostyka powinna uwzględniać:12
- Historię podróży do regionów o zwiększonym ryzyku (kraje rozwijające się)
- Czas inkubacji – może dostarczyć wskazówek co do etiologii
- Ekspozycję na potencjalnie zanieczyszczoną wodę lub żywność
Testy diagnostyczne są rzadko potrzebne, ale czasami próbki kału są badane na obecność bakterii, wirusów lub pasożytów, zazwyczaj u osób, które mają gorączkę, silny ból brzucha i krwistą biegunkę.1
Kiedy szukać pomocy medycznej
Chociaż większość przypadków biegunki i wymiotów ustępuje samoistnie, w pewnych okolicznościach konieczne jest uzyskanie pomocy medycznej.12
Objawy wymagające natychmiastowej konsultacji
Należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem w przypadku występowania następujących objawów:123
- Ciężkie odwodnienie (suchość skóry, zapadnięte oczy, popękane wargi, nadmierne pocenie, zawroty głowy, zmęczenie)
- Obfite wymioty po urazie głowy
- Wymioty, które utrzymują się bez ulgi
- Wymioty o jasnoczerwonej barwie lub przypominające fusy po kawie
- Ciężka biegunka utrzymująca się dłużej niż 3 dni
- Krew w stolcu
- Silny ból brzucha
- Gorączka powyżej 38,5°C
Szczególne grupy ryzyka
Osoby z następujących grup powinny być szczególnie ostrożne i szybciej szukać pomocy medycznej:12
- Niemowlęta i małe dzieci
- Osoby starsze
- Osoby z obniżoną odpornością
- Pacjenci z chorobami przewlekłymi
- Kobiety w ciąży
U tych grup pacjentów ryzyko odwodnienia i powikłań jest znacznie wyższe.1
| Stopień odwodnienia | Objawy kliniczne | Postępowanie |
|---|---|---|
| Łagodne odwodnienie |
– Zwiększone pragnienie – Suchość ust – Zmniejszone oddawanie moczu |
– Doustne nawadnianie – Monitorowanie w domu |
| Umiarkowane odwodnienie |
– Zapadnięte oczy – Zmniejszone napięcie skóry – Przyspieszone tętno – Głęboki oddech |
– Konsultacja medyczna – Doustne roztwory nawadniające – Ewentualne nawadnianie dożylne |
| Ciężkie odwodnienie |
– Bardzo zapadnięte oczy – Bardzo zmniejszone napięcie skóry – Słabe tętno – Zaburzenia świadomości – Hipotensja |
– Natychmiastowa pomoc medyczna – Dożylne uzupełnianie płynów – Hospitalizacja |
Podsumowanie diagnostyczne
Diagnoza biegunki i wymiotów wymaga systematycznego podejścia, które obejmuje:12
- Rozpoznanie i skorygowanie wszelkich konsekwencji objawów, takich jak odwodnienie lub nieprawidłowości elektrolitowe
- Próbę zidentyfikowania podstawowej przyczyny i zapewnienie odpowiedniego leczenia
- W przypadku, gdy nie można ustalić etiologii, zastosowanie empirycznej terapii w celu leczenia objawów
Większość przypadków biegunki i wymiotów, zwłaszcza tych spowodowanych wirusowym zapaleniem żołądka i jelit, ustępuje samoistnie i wymaga jedynie leczenia objawowego. Jednak w przypadku ciężkich objawów, przedłużającego się czasu trwania lub obecności objawów alarmowych, należy przeprowadzić bardziej szczegółową diagnostykę w celu wykluczenia poważniejszych schorzeń.12
Biegunka i wymioty mogą być spowodowane szerokim zakresem chorób, od łagodnych infekcji po poważne stany wymagające natychmiastowej interwencji. Dokładne badanie podmiotowe i przedmiotowe może często ujawnić przyczynę tych objawów, co sprawia, że dalsze badania nie są konieczne. Jednak w przypadku ciężkich, przedłużających się lub nietypowych objawów, zalecana jest dalsza diagnostyka w celu ustalenia właściwego rozpoznania i leczenia.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.