Biegunka i wymioty
Epidemiologia
Biegunka i wymioty, będące głównymi objawami ostrego zapalenia żołądka i jelit (AGE), stanowią istotne wyzwanie zdrowia publicznego na całym świecie, z roczną zachorowalnością sięgającą 1,7 miliarda przypadków i około 1,3 miliona zgonów. W populacji dzieci poniżej 5 roku życia biegunka jest trzecią najczęstszą przyczyną zgonów, powodując około 443 832 zgonów rocznie. W USA AGE generuje około 179 milionów zachorowań rocznie, co przekłada się na ponad 1,5 miliona wizyt ambulatoryjnych, 220 000 hospitalizacji oraz koszty przekraczające 2 miliardy dolarów. Epidemiologia wykazuje sezonowość z zimowym szczytem zakażeń wirusowych, głównie norowirusów i rotawirusów, oraz letnim wzrostem zakażeń bakteryjnych, takich jak kampylobakterioza i salmonelloza. Norowirus jest najczęstszym patogenem wirusowym u dorosłych, odpowiadając za ponad 40% przypadków w badaniu chińskim. Nadzór epidemiologiczny, realizowany m.in. przez systemy FoodNet (USA), DDSS (RPA) i systemy miejskie (Szanghaj), jest kluczowy dla monitorowania i kontroli rozprzestrzeniania się chorób.
- Epidemiologia biegunki i wymiotów
- Globalne rozpowszechnienie
- Zachorowalność i rozpowszechnienie w populacji
- Sezonowość i czynniki ryzyka
- Nadzór i monitorowanie epidemiologiczne
- Czynniki etiologiczne biegunki i wymiotów
- Czynniki ryzyka i drogi transmisji
- Obciążenie zdrowotne i ekonomiczne
- Zapobieganie i kontrola biegunki i wymiotów
- Wnioski i perspektywy
Epidemiologia biegunki i wymiotów
Biegunka i wymioty stanowią istotny problem zdrowia publicznego na całym świecie, generując znaczące obciążenie dla systemów opieki zdrowotnej oraz wpływając na jakość życia pacjentów. Ostre zapalenie żołądka i jelit (AGE – Acute Gastroenteritis) jest główną przyczyną występowania tych objawów i stanowi jeden z wiodących powodów zachorowalności zarówno wśród dzieci, jak i dorosłych.12
Globalne rozpowszechnienie
Szacuje się, że na świecie rocznie występuje około 1,7 miliarda przypadków biegunki, powodujących około 1,3 miliona zgonów.3 Biegunka pozostaje trzecią wiodącą przyczyną zgonów u dzieci poniżej 5 roku życia, powodując około 443 832 zgonów dzieci rocznie.4 W krajach rozwijających się, gdzie dostęp do czystej wody i odpowiednich warunków sanitarnych jest ograniczony, każde dziecko doświadcza średnio 3 epizodów biegunki rocznie, choć w niektórych regionach może to być nawet 6-8 epizodów rocznie.5
W Stanach Zjednoczonych ostre zapalenie żołądka i jelit szacunkowo powoduje około 179 milionów zachorowań rocznie.6 Dzieci w USA doświadczają średnio 1,3-2,3 epizodów biegunki rocznie, co przekłada się na ponad 1,5 miliona wizyt ambulatoryjnych, 220 000 hospitalizacji i koszty bezpośrednie przekraczające 2 miliardy dolarów rocznie.7
Zachorowalność i rozpowszechnienie w populacji
Badania nad epidemiologią biegunki i wymiotów wykazały, że 30-dniowe rozpowszechnienie ostrego zapalenia żołądka i jelit (AGE) wynosi około 10,4%, co przekłada się na wskaźnik 1,27 przypadku na osobę rocznie. Natomiast 30-dniowa częstość występowania wyłącznie biegunki wynosi 7,6%, co odpowiada wskaźnikowi 0,92 przypadku na osobę rocznie.89
Wśród osób z ostrym zapaleniem żołądka i jelit, 23% zgłasza zarówno biegunkę, jak i wymioty, 50% zgłasza tylko biegunkę, a 27% zgłasza tylko wymioty.10 W populacji ogólnej, szacuje się, że około 20% osób rocznie doświadcza objawów zapalenia żołądka i jelit, ale tylko 1 na 30 zgłasza się do placówek opieki zdrowotnej.11
Sezonowość i czynniki ryzyka
Zaobserwowano wyraźną sezonowość występowania biegunki i wymiotów, z największym nasileniem w okresie zimowym oraz mniejszym wzrostem w okresie letnim. Zimowy szczyt jest głównie związany z zakażeniami wirusowymi, szczególnie norowirusami i rotawirusami.12 Norowirus stanowi najczęstszą przyczynę wirusowego zapalenia żołądka i jelit u dorosłych, z największą aktywnością między listopadem a kwietniem.13
Bakteryjne zapalenie żołądka i jelit jest szczególnie częste w miesiącach letnich, a ogniska zakażeń zoonotycznych, takich jak kampylobakterioza, salmonelloza i zakażenia Escherichia coli wytwarzającą toksynę Shiga (STEC), występują każdego roku.14
W badaniu epidemiologicznym przeprowadzonym w Chinach wykazano, że 47,96% dorosłych pacjentów z biegunką miało co najmniej jeden patogen jelitowy. Zakażenia wirusowe dominowały, a norowirus został zidentyfikowany jako najczęstszy patogen jelitowy, stanowiący ponad 40% wszystkich przypadków.15
Nadzór i monitorowanie epidemiologiczne
Skuteczny nadzór nad biegunką i wymiotami jest kluczowy dla zrozumienia wzorców występowania chorób, identyfikacji ognisk zakażeń i wdrażania odpowiednich środków kontroli.16
Systemy nadzoru
W wielu krajach funkcjonują specjalne systemy nadzoru nad biegunką i wymiotami. Przykładowo, w Stanach Zjednoczonych działa sieć FoodNet (Foodborne Diseases Active Surveillance Network), która monitoruje występowanie chorób przenoszonych drogą pokarmową, w tym biegunki i wymiotów.17
W RPA działa Sentinel Diarrhoeal Disease Surveillance (DDSS), system utworzony w 2009 roku w celu monitorowania ciężkich przypadków biegunki, szczególnie u dzieci poniżej 5 roku życia, po wprowadzeniu szczepionki przeciwko rotawirusowi.18
W Szanghaju wdrożono kompleksowy system nadzoru nad biegunką, który jest aktywnym, ciągłym systemem nadzoru obejmującym 22 szpitale w 16 dzielnicach miasta. System ten wykorzystuje metodę pobierania próbek PPS (Probability Proportional to Size) i jest prowadzony nieprzerwanie od maja 2012 roku.19
Metody nadzoru
Nadzór nad biegunką i wymiotami obejmuje różne metody, w tym tradycyjne systemy nadzoru (ogniska zakażeń i dane laboratoryjne) oraz dane z nadzoru syndromicznego (np. teleporady zdrowotne).20 W Kanadzie, między 2009 a 2014 rokiem, 41,5% ognisk wirusowego zapalenia żołądka i jelit, 63,4% laboratoryjnych badań wirusowego zapalenia żołądka i jelit oraz 36,6% wszystkich związanych z ostrym zapaleniem żołądka i jelit teleporad było przypisywanych norowirusom i chorobom podobnym do norowirusa.21
W wielu krajach zgłaszanie ognisk biegunki i wymiotów jest obowiązkowe. Na przykład w Iowa, przepisy dotyczące zgłaszania chorób wymagają, aby podejrzane lub potwierdzone ogniska, w tym norowirusy, były zgłaszane do lokalnych agencji zdrowia publicznego w najszybszy możliwy sposób w ciągu 24 godzin.22
Raporty nadzoru
Raporty z nadzoru dostarczają cennych informacji na temat występowania biegunki i wymiotów w populacji. Na przykład, w badaniu przeprowadzonym w Connecticut w 2021 roku, Departament Zdrowia Publicznego został powiadomiony o możliwym ognisku chorób przenoszonych drogą pokarmową wśród klientów zakładu żywienia zbiorowego. Zgłaszane objawy obejmowały nudności (95%), wymioty (93%) i biegunkę (93%).23
Na Bermudach, Jednostka Epidemiologii i Nadzoru Ministerstwa Zdrowia poinformowała o wzroście liczby przypadków biegunki i wymiotów w społeczności, co spowodowało wydanie średniego alertu.24
Czynniki etiologiczne biegunki i wymiotów
Biegunka i wymioty mogą być spowodowane przez różne patogeny, w tym wirusy, bakterie i pasożyty. Znajomość głównych czynników etiologicznych jest kluczowa dla skutecznej diagnostyki i leczenia.25
Wirusowe przyczyny
Wirusy są najczęstszą przyczyną biegunki i wymiotów, odpowiadając za 75-90% przypadków ostrego zapalenia żołądka i jelit u dzieci w krajach uprzemysłowionych.26 Zakażenia wirusowe stanowią 30-40% przypadków zapalenia żołądka i jelit w krajach uprzemysłowionych, przy czym odsetek ten jest wyższy u dzieci.27
Norowirus jest wiodącą przyczyną ostrego zapalenia żołądka i jelit na całym świecie i główną przyczyną endemicznej biegunki w społecznościach.28 Jest to także najczęstsza przyczyna ognisk wirusowego zapalenia żołądka i jelit u dorosłych w Anglii i Walii.29 Każdego roku w Stanach Zjednoczonych norowirus powoduje 19-21 milionów zachorowań, w tym 900 zgonów, 103 000 hospitalizacji, 460 000 wizyt na oddziale ratunkowym i 2,6 miliona wizyt ambulatoryjnych.30
Rotawirus jest główną przyczyną ciężkiej biegunki u niemowląt i małych dzieci. Przed wprowadzeniem szczepionki w 2006 roku, prawie wszystkie dzieci w USA były zarażone rotawirusem przed ukończeniem 5 roku życia.31 Wpływ szczepień przeciwko rotawirusowi był znaczący, z istotnym zmniejszeniem liczby hospitalizacji związanych z biegunką i wizyt na oddziałach ratunkowych u dzieci w latach 2007-2008 w porównaniu z okresem przed szczepieniami.32
Bakteryjne przyczyny
Bakterie odpowiadają za około 20% przypadków ostrego zapalenia żołądka i jelit u dzieci w krajach uprzemysłowionych.33 Najczęstsze bakteryjne patogeny jelitowe obejmują Campylobacter spp., Escherichia coli O157, Salmonella spp., Shigella spp. oraz toksyny z Staphylococcus aureus, Bacillus cereus lub Clostridium perfringens.34
W badaniu porównującym biegunkę z gorączką i bez gorączki, pacjenci z biegunką i gorączką byli związani ze znacznie wyższą częstością występowania patogenów bakteryjnych niż pacjenci z biegunką bez gorączki.35
Vibrio parahaemolyticus jest najczęstszym patogenem jelitowym w ostrym bakteryjnym zapaleniu żołądka i jelit w niektórych regionach Azji.36
Pasożytnicze przyczyny
Pasożyty odpowiadają za mniej niż 5% przypadków ostrego zapalenia żołądka i jelit.37 Biegunka utrzymująca się przez co najmniej 14 dni jest częściej powodowana przez zakażenia pasożytnicze. Najczęstsze pasożyty jelitowe obejmują Cryptosporidium spp., Entamoeba histolytica (ameboza) i Giardia lamblia.38
W Nowej Zelandii, Campylobacter, Salmonella, Cryptosporidium i Giardia powodują choroby biegunkowe u tysięcy osób rocznie. Częstość występowania tych zakażeń jest znacznie wyższa w Nowej Zelandii w porównaniu do większości innych rozwiniętych krajów.39
Czynniki ryzyka i drogi transmisji
Zrozumienie czynników ryzyka i dróg transmisji biegunki i wymiotów jest kluczowe dla skutecznej profilaktyki i kontroli.40
Drogi transmisji
Biegunka i wymioty mogą rozprzestrzeniać się na różne sposoby, w tym:
- Drogą pokarmową: Spożycie zanieczyszczonej żywności lub wody jest główną drogą transmisji wielu patogenów jelitowych. Norowirus może łatwo zanieczyścić żywność, ponieważ wystarczy bardzo mała ilość cząstek wirusa, aby wywołać chorobę.41
- Drogą fekalno-oralną: Przypadkowe dostanie się do jamy ustnej mikroskopijnych cząstek kału lub wymiocin od osoby zainfekowanej norowirusem.42
- Bezpośredni kontakt z osobami zakażonymi: Wirusowe zapalenie żołądka i jelit jest głównie rozprzestrzeniane drogą fekalno-oralną.43
- Kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami: Powierzchnie mogą zostać zanieczyszczone norowirusem na wiele sposobów, w tym gdy zakażona osoba dotyka powierzchni gołymi rękami, na których znajdują się cząstki kału lub wymiotów.44
- Aerozole: Przy wymiotach mogą powstawać aerozole zawierające cząstki wirusa, które mogą zainfekować inne osoby.45
Populacje wysokiego ryzyka
Niektóre grupy populacji są bardziej narażone na ciężki przebieg biegunki i wymiotów:
- Dzieci poniżej 5 roku życia: Są szczególnie narażone na ciężki przebieg i powikłania z powodu biegunki i wymiotów.46
- Osoby starsze: Osoby w podeszłym wieku są bardziej narażone na ciężki przebieg zakażenia norowirusem.47
- Osoby z osłabionym układem odpornościowym: Są bardziej podatne na rozwój ciężkich zakażeń.48
- Osoby w placówkach opieki długoterminowej: Ogniska w domach opieki długoterminowej budzą szczególne obawy, ponieważ osoby przebywające w tych placówkach są bardziej narażone na ciężki przebieg choroby.49
Miejsca najczęściej dotykane chorobami
Biegunka i wymioty często występują w określonych miejscach, gdzie ludzie przebywają blisko siebie:
- Placówki opieki zdrowotnej: Najczęściej zgłaszanym miejscem ognisk norowirusów w USA i innych krajach uprzemysłowionych są placówki opieki zdrowotnej.50
- Placówki opieki długoterminowej: Stanowią 62,5% ognisk norowirusów zgłaszanych do CDC w USA.51
- Restauracje: Stanowią 9,8% ognisk norowirusów.52
- Szkoły i społeczności: Stanowią 5,7% ognisk.53
- Imprezy i wydarzenia: Stanowią 5,4% ognisk.54
- Szpitale: Stanowią 3,6% ognisk.55
Obciążenie zdrowotne i ekonomiczne
Biegunka i wymioty stanowią znaczące obciążenie dla systemów opieki zdrowotnej i gospodarek na całym świecie.56
Wykorzystanie opieki zdrowotnej
Wśród osób z ostrym zapaleniem żołądka i jelit, około 19% szuka pomocy medycznej.5758 Większość z nich (79%) ma wizytę osobistą, z czego 46% ma również kontakt zdalny; 19% ma tylko kontakt zdalny.5960
Odsetek osób poszukujących pomocy medycznej związanej z AGE jest nieco niższy wśród osób zgłaszających tylko ostrą biegunkę; 17% ma co najmniej jedno spotkanie ogółem, z czego 77% ma wizytę osobistą, a 23% ma tylko kontakt zdalny.6162
Szacuje się, że AGE przyczynia się do 23 milionów wizyt ambulatoryjnych i 900 000 hospitalizacji rocznie w Stanach Zjednoczonych.6364
Koszty ekonomiczne
Ostre zapalenie żołądka i jelit spowodowane norowirusem powoduje znaczne obciążenie ekonomiczne i kliniczne, przy czym bezpośrednie koszty opieki zdrowotnej i utracona produktywność z powodu choroby osobistej lub czasu spędzonego na opiece nad chorym dzieckiem szacowane są na 60 miliardów dolarów globalnie każdego roku.65
W Stanach Zjednoczonych, ostre zapalenie żołądka i jelit odpowiada za ponad 1,5 miliona wizyt ambulatoryjnych, 220 000 hospitalizacji i bezpośrednie koszty przekraczające 2 miliardy dolarów każdego roku.66
Wpływ na jakość życia
Biegunka i wymioty mogą znacząco wpłynąć na jakość życia osób dotkniętych tymi objawami. Osoby z biegunką i wymiotami często muszą zmieniać swoje plany podróży lub życiowe, a niektóre są hospitalizowane z powodu odwodnienia lub innych powikłań.67
Wśród podróżujących, około 20-60% doświadcza biegunki podczas podróży do miejsc wysokiego ryzyka na świecie. Około 20% podróżujących jest zmuszonych pozostać w łóżku przez jeden lub dwa dni, 40% musi zmienić swój plan podróży, a 1% jest hospitalizowanych.68
Zapobieganie i kontrola biegunki i wymiotów
Skuteczne środki zapobiegawcze i kontrolne są kluczowe dla zmniejszenia ciężaru biegunki i wymiotów w populacji.6970
Higiena osobista
Podstawowe środki higieny osobistej mogą znacząco zmniejszyć ryzyko zakażenia:
- Dokładne mycie rąk: Często i dokładnie myj ręce ciepłą wodą i mydłem przez co najmniej 20 sekund, szczególnie po korzystaniu z toalety, po kontakcie ze zwierzętami, przed przygotowywaniem lub spożywaniem posiłków oraz po zmianie pieluchy.71
- Unikanie przygotowywania posiłków podczas choroby: Osoby z norowirusem powinny unikać przygotowywania posiłków dla innych podczas choroby i przez co najmniej 2 dni po ustąpieniu objawów.72
- Izolacja podczas choroby: Osoby z biegunką i wymiotami powinny pozostać w domu, dopóki nie przestaną doświadczać tych objawów. Nie powinny przygotowywać jedzenia, ani opiekować się innymi.73
Środki kontroli w placówkach
W placówkach takich jak szpitale, domy opieki czy szkoły, zaleca się następujące środki kontroli:
- Wzmocniona higiena rąk i czyszczenie środowiska: Regularne mycie rąk i dezynfekcja powierzchni są kluczowe dla zapobiegania rozprzestrzenianiu się patogenów.74
- Ograniczenie przemieszczania się pacjentów: Ograniczenie poruszania się pacjentów w placówkach opieki zdrowotnej może pomóc w zapobieganiu rozprzestrzeniania się zakażeń.75
- Wykluczenie chorych pracowników: Pracownicy, którzy są chorzy, powinni być wykluczeni z pracy, aby uniknąć rozprzestrzeniania się zakażeń.76
- Kwarantanna chorych mieszkańców: W placówkach opieki długoterminowej, chorzy mieszkańcy powinni być poddani kwarantannie.77
Szczepienia
Szczepienia mogą być skutecznym środkiem zapobiegawczym dla niektórych patogenów powodujących biegunkę i wymioty:
- Szczepionka przeciwko rotawirusowi: Przed wprowadzeniem szczepionki w 2006 roku, prawie wszystkie dzieci w USA były zarażone rotawirusem przed ukończeniem 5 roku życia. Każdego roku szczepionka zapobiega szacunkowo 40 000 do 50 000 hospitalizacjom wśród niemowląt i małych dzieci w Stanach Zjednoczonych.78
- Szczepionka przeciwko norowirusowi: Obecnie nie ma publicznie dostępnej szczepionki przeciwko norowirusowi, ale dodatkowe ukierunkowane interwencje, takie jak szczepionki, mogłyby pomóc zmniejszyć występowanie AGE w społeczności i tym samym zmniejszyć obciążenie systemów opieki zdrowotnej.7980
Edukacja i świadomość publiczna
Edukacja i podnoszenie świadomości publicznej na temat biegunki i wymiotów są kluczowe dla skutecznej profilaktyki:
- Edukacja zdrowotna: Informowanie społeczeństwa o sposobach rozprzestrzeniania się zakażeń i środkach profilaktycznych.81
- Bezpieczne obchodzenie się z żywnością: Szkolenie pracowników branży żywnościowej w zakresie bezpiecznego obchodzenia się z żywnością i przygotowywania posiłków.82
- Świadomość podróżnicza: Podejmowanie środków ostrożności z żywnością i wodą podczas podróży, aby uniknąć biegunki podróżnych.83
Wnioski i perspektywy
Biegunka i wymioty nadal stanowią znaczące obciążenie chorobowe w populacji, a także dla systemów opieki zdrowotnej. Efekt ten jest szczególnie zauważalny, gdy wymioty są uwzględniane w definicji przypadku ostrego zapalenia żołądka i jelit; szacunki częstości występowania są prawie o 50% wyższe, gdy uwzględnia się ten objaw.8485
Ogólne interwencje mające na celu zmniejszenie transmisji patogenów wirusowych związanych z AGE (np. higiena rąk) są nadal kluczowe jako środek zmniejszenia występowania AGE w populacji, nawet wśród osób bez objawów choroby. Jednak duża liczba przypadków AGE w społeczności, zwłaszcza gdy uwzględnia się objawy wyłącznie wymiotów, prowadzi do dużego obciążenia systemu opieki zdrowotnej.8687
Dodatkowe ukierunkowane interwencje, takie jak szczepionki, mogłyby pomóc zmniejszyć występowanie AGE w społeczności i tym samym zmniejszyć obciążenie systemów opieki zdrowotnej.8889
Badania obserwacyjne próbowały określić wskaźniki zachorowalności w mniejszych, zdefiniowanych populacjach, ale potrzebny jest szerszy, rutynowy nadzór populacyjny, aby w pełni docenić społeczny wpływ AGE wywołanego norowirusem.90
Wyniki badań sugerują, że osoby, szczególnie mieszkańcy placówek opieki długoterminowej, którzy wymiotują, są bardziej zakaźne i mają tendencję do napędzania transmisji norowirusów w ogniskach norowirusów w domach opieki w USA. Podczas gdy biegunka również odgrywa rolę w transmisji norowirusów, jest to w mniejszym stopniu niż wymioty w tych warunkach.9192
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.