Atrofia wieloukładowa
Diagnostyka i diagnoza
Atrofia wieloukładowa (MSA) to rzadkie, postępujące schorzenie neurodegeneracyjne charakteryzujące się kombinacją niewydolności autonomicznej, parkinsonizmu i zespołu móżdżkowego. Średni czas od wystąpienia objawów do diagnozy wynosi około 3,8 roku, a przeżycie pacjentów to 7-9 lat. Nowe kryteria diagnostyczne Movement Disorder Society (2022) definiują cztery poziomy pewności diagnozy: MSA potwierdzona neuropatologicznie, klinicznie potwierdzona, klinicznie prawdopodobna oraz możliwa prodromalna MSA. Diagnostyka opiera się na szczegółowym wywiadzie, badaniu neurologicznym, testach funkcji autonomicznych (np. test pochyleniowy z kryterium spadku ciśnienia skurczowego ≥30 mm Hg lub rozkurczowego ≥15 mm Hg w ciągu 3 minut), badaniu MRI mózgu (np. znak „gorącego krzyża”, zanik móżdżku, hipointensywność prążkowia w T2), a także zaawansowanych technikach obrazowania (FDG-PET, DAT-SPECT, 123I-MIBG-SPECT). Brak specyficznego testu laboratoryjnego wymaga wsparcia biomarkerami, takimi jak α-synukleina w PMCA/RT-QuIC oraz neurofilament lekki (NFL) w płynie mózgowo-rdzeniowym.
- Diagnostyka atrofii wieloukładowej
- Badania diagnostyczne w MSA
- Diagnostyka różnicowa MSA
- Kategorie diagnostyczne MSA
- MSA potwierdzona neuropatologicznie
- MSA klinicznie potwierdzona
- MSA klinicznie prawdopodobna
- Możliwa prodromalna MSA
- Wspierające cechy kliniczne w diagnostyce MSA
- Wyzwania i perspektywy w diagnostyce MSA
- Podsumowanie praktycznego podejścia do diagnostyki MSA
Diagnostyka atrofii wieloukładowej
Atrofia wieloukładowa (Multiple System Atrophy, MSA) jest rzadkim, postępującym schorzeniem neurodegeneracyjnym, które może stanowić wyzwanie diagnostyczne. Ze względu na podobieństwo objawów do innych schorzeń neurologicznych, zwłaszcza choroby Parkinsona, postawienie prawidłowej diagnozy bywa trudne i często opóźnione, średnio o około 3,8 roku od początku wystąpienia objawów1. Wczesna i trafna diagnoza jest jednak kluczowa, ponieważ średni czas przeżycia wynosi około 7-9 lat, co oznacza, że opóźniona diagnoza znacząco wpływa na jakość życia pacjentów i możliwość wdrożenia skutecznego postępowania23.
Nowe kryteria diagnostyczne MSA
W 2022 roku Movement Disorder Society opublikowało nowe kryteria diagnostyczne MSA, które mają na celu poprawę wczesnego rozpoznania choroby45. Kryteria te definiują cztery poziomy pewności diagnozy:
- MSA potwierdzona neuropatologicznie (post mortem)
- MSA klinicznie potwierdzona (clinically established MSA)
- MSA klinicznie prawdopodobna (clinically probable MSA)
- Możliwa prodromalna MSA (research category)
Klinicznie potwierdzona MSA wymaga kombinacji kluczowych objawów klinicznych (niewydolność autonomiczna, parkinsonizm i zespół móżdżkowy), objawów wspierających diagnozę (tzw. red flags), charakterystycznych zmian w badaniu MRI oraz braku kryteriów wykluczających6. Kategoria MSA klinicznie prawdopodobna zapewnia zrównoważoną czułość i swoistość, natomiast nowa kategoria badawcza „możliwa prodromalna MSA” ma na celu wczesne rozpoznanie pacjentów z izolowaną niewydolnością autonomiczną i REM sleep behavior disorder, subtelnymi objawami ruchowymi przy braku kryteriów wykluczających7.
Badanie fizykalne i wywiad
Podstawą diagnozy MSA pozostaje dokładne badanie fizykalne i szczegółowy wywiad medyczny. Neurolog specjalizujący się w zaburzeniach ruchu przeprowadza ocenę objawów oraz ich progresji8. Kluczowe jest rozróżnienie między MSA a chorobą Parkinsona, które można dokonać na podstawie szybszej progresji MSA oraz wcześniejszego pojawienia się dysfunkcji autonomicznej9.
Ważne elementy wywiadu obejmują:10
- Początek i progresję objawów neurologicznych
- Występowanie zaburzeń autonomicznych (np. hipotonia ortostatyczna, zaburzenia pęcherza moczowego)
- Odpowiedź na leczenie lewodopą
- Wywiad rodzinny pod kątem chorób układu nerwowego
- Występowanie zaburzeń snu REM (REM sleep behavior disorder)
Badania diagnostyczne w MSA
Badania czynności autonomicznych
Test pochyleniowy (tilt-table test) jest cennym narzędziem diagnostycznym w ocenie zaburzeń autonomicznych. Podczas tego badania pacjent jest umieszczany na zmotoryzowanym stole, który następnie jest pochylany pod kątem około 70 stopni. W trakcie badania monitorowane są zmiany ciśnienia krwi i częstości akcji serca1213. Diagnoza „prawdopodobnej MSA” wymaga spadku ciśnienia skurczowego o co najmniej 30 mm Hg lub rozkurczowego o co najmniej 15 mm Hg w ciągu 3 minut od przyjęcia pozycji stojącej1415.
Inne badania funkcji autonomicznych obejmują:16
- Pomiar ciśnienia krwi w pozycji leżącej i stojącej (bez używania stołu pochyleniowego)
- Testy potliwości oceniające obszary ciała, które się pocą (termoregulacyjny test potliwości)
- Badania funkcji pęcherza i jelit (badania urodynamiczne)
- Elektrokardiogram (EKG) do śledzenia sygnałów elektrycznych serca
- Badania snu, jeśli występują zaburzenia oddychania podczas snu, chrapanie lub inne objawy związane ze snem
Badania obrazowe
Rezonans magnetyczny (MRI) mózgu może wskazywać na zmiany sugerujące MSA lub wykluczyć inne przyczyny objawów18. W MSA-P (typ z przewagą parkinsonizmu) badanie MRI może wykazać nieprawidłowe sygnały w obszarze prążkowia mózgu (putamen), natomiast w MSA-C (typ móżdżkowy) obserwuje się zanik móżdżku i pnia mózgu1920.
Charakterystyczne znaki radiologiczne w MRI obejmują:21
- Znak „gorącego krzyża” (hot cross bun sign) w moście
- Zanik móżdżku i środkowych konarów móżdżku
- Hipointensywność prążkowia z hiperintensywnym brzegiem na obrazach T2-zależnych
Warto jednak podkreślić, że brak zmian w MRI nie wyklucza diagnozy MSA, szczególnie we wczesnych stadiach choroby, kiedy zmiany mogą nie być jeszcze widoczne2324.
Inne zaawansowane techniki obrazowania, które mogą być pomocne w diagnostyce MSA, to:25
- FDG-PET (pozytronowa tomografia emisyjna z użyciem 18F-fluorodeoksyglukozy)
- DAT-SPECT (tomografia emisyjna pojedynczego fotonu z użyciem transportera dopaminy)
- 123I-MIBG-SPECT (metajodobenzylguanidynowa scyntygrafia serca)
- Obrazowanie tensora dyfuzji (DTI)
Biomarkery laboratoryjne i inne badania
Obecnie nie ma specyficznego testu laboratoryjnego, który mógłby jednoznacznie potwierdzić diagnozę MSA. Jednak kilka obiecujących biomarkerów jest badanych:27
Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego:
- Białko α-synukleina analizowane z wykorzystaniem technik PMCA (Protein Misfolding Cyclic Amplification) i RT-QuIC (Real-time Quaking-Induced Conversion) może pomóc w różnicowaniu MSA od choroby Parkinsona2829
- Neurofilament lekki (NFL) może być pomocnym biomarkerem w diagnostyce różnicowej30
Inne badania pomagające w diagnostyce:
- Badanie powonienia (test węchowy) – często zachowane w MSA w przeciwieństwie do choroby Parkinsona31
- Biopsja skóry – może wykazać odkładanie α-synukleiny32
- EMG zwieracza odbytu – może wykazać zmiany reinerwacyjne w jądrze Onufa33
- Ocena funkcji poznawczych – zazwyczaj zachowana w MSA w przeciwieństwie do innych zespołów parkinsonowskich34
Diagnostyka różnicowa MSA
Różnicowanie z chorobą Parkinsona
Kluczowe różnice między MSA a chorobą Parkinsona obejmują:35
- Szybsza progresja MSA – w chorobie Parkinsona dysfunkcja autonomiczna rozwija się zwykle po wielu latach, podczas gdy w MSA może pojawić się w pierwszym roku choroby36
- Różnice w objawach – objawy autonomiczne są zazwyczaj bardziej nasilone w MSA, podczas gdy drżenie jest mniej nasilone lub może nie występować wcale37
- Odpowiedź na leczenie – lewodopa, główny lek stosowany w chorobie Parkinsona, jest znacznie mniej skuteczna w MSA, co często stanowi kluczowy wskaźnik diagnostyczny3839
- Zaburzenia snu REM – występują u ponad 80% pacjentów z MSA i mogą poprzedzać objawy ruchowe40
- Obustronne występowanie objawów parkinsonowskich od początku choroby – w przeciwieństwie do typowo asymetrycznego początku w chorobie Parkinsona41
Inne schorzenia w diagnostyce różnicowej
MSA należy różnicować z innymi zespołami parkinsonowskimi oraz schorzeniami neurologicznymi:42
- Otępienie z ciałami Lewy’ego (DLB) – może mylić ze względu na występowanie niewydolności autonomicznej43
- Postępujące porażenie nadjądrowe (PSP) – może być mylone z MSA z powodu objawów móżdżkowych44
- Czysta niewydolność autonomiczna (PAF) – we wczesnym stadium MSA z izolowanymi objawami autonomicznymi może być trudna do odróżnienia45
- Ataksje móżdżkowe o innej etiologii – toksyczne, niedoborowe, paraneoplastyczne, autoimmunologiczne lub genetyczne46
Objawy, które nie przemawiają za diagnozą MSA, obejmują:47
- Początek objawów przed 30. lub po 75. roku życia
- Rodzinne występowanie ataksji lub choroby Parkinsona
- Halucynacje i otępienie
- Klasyczne, parkinsonowskie drżenie spoczynkowe typu „kręcenia pigułek”
- Klinicznie istotna neuropatia
Kategorie diagnostyczne MSA
MSA potwierdzona neuropatologicznie
Definitywna diagnoza MSA może być postawiona tylko na podstawie badania pośmiertnego mózgu, gdzie stwierdza się obecność ciałek cytoplazmatycznych oligodendrogleju (GCI) z nieprawidłowym nagromadzeniem alfa-synukleiny wraz z zanikiem określonych obszarów mózgu4950. Jest to jedyny sposób na definitywne potwierdzenie diagnozy51.
MSA klinicznie potwierdzona
Według nowych kryteriów MDS, klinicznie potwierdzona MSA wymaga:52
- Sporadycznej, postępującej choroby o początku w wieku dorosłym
- Niewydolności autonomicznej układu sercowo-naczyniowego lub urologicznej
- Zespołu parkinsonowskiego (słabo odpowiadającego na lewodopę) lub zespołu móżdżkowego
- Co najmniej dwóch wspierających cech klinicznych (tzw. red flags)
- Charakterystycznych zmian w badaniu MRI mózgu
- Braku kryteriów wykluczających
MSA klinicznie prawdopodobna
MSA klinicznie prawdopodobna wymaga:53
- Sporadycznej, postępującej choroby o początku w wieku dorosłym
- Co najmniej dwóch z następujących objawów: parkinsonizm, zespół móżdżkowy lub niewydolność autonomiczna
- Co najmniej jednej wspierającej cechy klinicznej
- Braku kryteriów wykluczających
Możliwa prodromalna MSA
Ta nowa kategoria badawcza ma na celu wychwycenie pacjentów we wczesnym stadium choroby:54
- Sporadyczna, postępująca choroba o początku w wieku dorosłym
- Izolowana niewydolność autonomiczna i/lub zaburzenia snu REM
- Subtelne objawy ruchowe
- Brak kryteriów wykluczających
Wymagane jest przynajmniej jedno kryterium wejściowe dla objawów niemotorycznych oraz jedno kryterium wejściowe dla objawów motorycznych55.
Wspierające cechy kliniczne w diagnostyce MSA
Tzw. „czerwone flagi” (red flags) wspierające diagnozę MSA obejmują:56
- Dystonię ustno-twarzową
- Nieproporcjonalną antekollis (przodopochylenie głowy)
- Ciężkie przodopochylenie kręgosłupa (kamptokormia)
- Ciężkie boczne pochylenie kręgosłupa (zespół Piza)
- Przykurcze rąk i stóp
- Wdechy przypominające westchnienia
- Ciężką dysfonię
- Ciężką dyzartrię
- Nowe lub nasilone chrapanie
- Zimne ręce i stopy
- Patologiczny śmiech lub płacz
- Szarpany, miokloniczny drżenie posturalne/kinetyczne
Wyzwania i perspektywy w diagnostyce MSA
Obecne wyzwania diagnostyczne
Diagnostyka MSA nadal napotyka liczne wyzwania:58
- Długi okres od wystąpienia pierwszych objawów do współwystępowania objawów ruchowych i autonomicznych (średnio 2 lata, ale może wynosić nawet 14 lat)59
- Trudności w rozpoznaniu we wczesnym stadium, gdy pacjenci prezentują jedynie izolowaną niewydolność autonomiczną lub objawy ruchowe60
- Możliwość występowania nietypowych objawów, takich jak otępienie, halucynacje czy porażenie pionowego spojrzenia61
- Niska czułość aktualnych kryteriów diagnostycznych we wczesnych stadiach choroby62
Perspektywy i nowe kierunki diagnostyczne
Badania nad udoskonaleniem diagnostyki MSA koncentrują się na:63
- Rozwoju specyficznych biomarkerów klinicznych, obrazowych i płynowych
- Zastosowaniu sztucznej inteligencji i uczenia maszynowego w diagnostyce różnicowej – badania pokazują, że mogą zwiększyć dokładność diagnostyczną MSA do ponad 80%64
- Poszukiwaniu biomarkerów w badaniach skóry, siatkówki, krwi i płynu mózgowo-rdzeniowego65
- Badaniu charakterystycznych wzorców mowy za pomocą analizy akustycznej – która może rozróżnić MSA od PSP i PD z dokładnością sięgającą 87-89%6667
- Identyfikacji specyficznych typów nieprawidłowego białka alfa-synukleiny68
Obecnie prowadzona jest wieloośrodkowa walidacja nowych kryteriów MDS MSA, ze szczególnym uwzględnieniem kategorii możliwej prodromalnej MSA i wspierających biomarkerów69.
Podsumowanie praktycznego podejścia do diagnostyki MSA
W celu optymalizacji procesu diagnostycznego MSA zaleca się następujące postępowanie:70
- Dokładne badanie neurologiczne i szczegółowy wywiad medyczny, ze szczególnym uwzględnieniem objawów autonomicznych, parkinsonizmu i ataksji móżdżkowej
- Pomiar ciśnienia tętniczego w pozycji leżącej i stojącej oraz ocena zalegania moczu po mikcji (postvoid residual)
- Wykonanie badania MRI mózgu z dodatkowymi obrazami ważonymi dyfuzyjnie i podatnością magnetyczną
- W przypadku wątpliwości – przeprowadzenie dodatkowych badań funkcji autonomicznych (test pochyleniowy, badania urodynamiczne)
- Ocena odpowiedzi na lewodopę
- Rozważenie badań zaawansowanych (FDG-PET, DAT-SPECT, MIBG-SPECT) w wybranych przypadkach
- Konsultacja wielospecjalistyczna z udziałem neurologa, urologa, kardiologa w trudnych przypadkach
Należy pamiętać, że ostateczne rozpoznanie MSA może wymagać dłuższej obserwacji i wielu wizyt u specjalisty, a także że dokładność diagnostyczna poprawia się wraz z czasem trwania choroby7172.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.