Atrofia wieloukładowa
Epidemiologia
Atrofia wieloukładowa (MSA) to rzadka, postępująca choroba neurodegeneracyjna charakteryzująca się objawami parkinsonowskimi, móżdżkowymi oraz dysfunkcją autonomiczną. Chorobowość MSA na świecie wynosi od 1,9 do 4,9 przypadków na 100 000 osób, z wyższymi wartościami w USA (surowa 7,2/100 000, standaryzowana 12,4/100 000). Zapadalność szacowana jest na 0,6-0,7 przypadków na 100 000 osobolat, z regionalnymi różnicami (np. 3,0/100 000 osobolat w Minnesocie w populacji >50 lat, 0,1/100 000 w Rosji). Średni wiek zachorowania to 56±9 lat, z najwyższą zapadalnością w grupie 60-69 lat (2,0/100 000 osobolat). MSA występuje z podobną częstością u obu płci, choć niektóre dane wskazują na przewagę mężczyzn (np. chorobowość 3,69/100 000 u mężczyzn vs. 1,2/100 000 u kobiet w badaniu hiszpańskim). W krajach zachodnich dominuje podtyp parkinsonowski (MSA-P, 67-84%), natomiast w Azji podtyp móżdżkowy (MSA-C, 70-80%). Diagnostyka jest trudna, z średnim czasem od objawów do rozpoznania około 3,8 lat, a dokładność diagnostyczna w badaniach pośmiertnych wynosi 62-79%.
- Epidemiologia atrofii wieloukładowej
- Rozpowszechnienie i zachorowalność
- Rozkłady demograficzne
- Różnice geograficzne i warianty kliniczne
- Problemy diagnostyczne i rzeczywiste rozpowszechnienie
- Przebieg choroby i przeżywalność
- Nadzór epidemiologiczny i rejestry MSA
- Rejestry pacjentów
- Rozwój kryteriów diagnostycznych
- Nowe metody diagnostyczne i biomarkery
- Badania nad wariantami klinicznymi
- Implikacje dla zdrowia publicznego
- Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
- Wyzwania w diagnozowaniu
- Badania kliniczne i rozwój terapii
- Wsparcie dla pacjentów
- Perspektywy badań epidemiologicznych
Epidemiologia atrofii wieloukładowej
Atrofia wieloukładowa (Multiple System Atrophy, MSA) jest rzadką, postępującą chorobą neurodegeneracyjną, charakteryzującą się kombinacją objawów parkinsonowskich, móżdżkowych oraz dysfunkcją autonomiczną. Zachorowalność i rozpowszechnienie choroby różnią się w zależności od regionu geograficznego i pochodzenia etnicznego badanych populacji.12
Rozpowszechnienie i zachorowalność
Chorobowość (rozpowszechnienie) MSA na świecie szacuje się na poziomie 1,9-4,9 przypadków na 100 000 osób, przy czym wartości te różnią się znacząco w zależności od regionu geograficznego i metodologii badań.34 Niektóre nowsze badania wskazują na wyższe wartości – według danych z USA chorobowość surowa wynosi 7,2 na 100 000 osób, a po standaryzacji względem wieku – 12,4 na 100 000, co przekłada się na około 41 133 osób w populacji USA w 2021 roku.5
Zachorowalność (zapadalność) na MSA szacuje się na poziomie 0,6-0,7 przypadków na 100 000 osobolat.67 Wartości te również wykazują regionalne zróżnicowanie:
- W Europie: 0,6 przypadków na 100 000 osobolat8
- W Islandii: 0,6 przypadków na 100 000 osobolat9
- W Japonii: 0,68 przypadków na 100 000 osobolat10
- W hrabstwie Olmsted (Minnesota, USA): 3,0 przypadków na 100 000 osobolat (w populacji powyżej 50 roku życia)11
- W północnej Szwecji: 2,1 przypadków na 100 000 osobolat12
- W Rosji: 0,1 przypadków na 100 000 osobolat13
Z badania przeprowadzonego w hiszpańskim regionie Nawarra wynika, że surowa średnia roczna zapadalność wynosi 0,49 przypadków na 100 000 osobolat, a chorobowość punktowa – 2,43 przypadków na 100 000 mieszkańców (dane z 31 grudnia 2021 roku).14
Rozkłady demograficzne
MSA występuje zwykle u osób po 40 roku życia, ze średnim wiekiem zachorowania wynoszącym 56±9 lat, najczęściej w szóstej dekadzie życia.1516 Najwyższa zapadalność występuje w grupie wiekowej 60-69 lat (2,0 przypadków na 100 000 osobolat według badania hiszpańskiego).17
Istnieją rozbieżne dane dotyczące różnic w występowaniu MSA między płciami. Większość badań wskazuje, że choroba dotyka mężczyzn i kobiety z podobną częstotliwością.181920 Niektóre badania sugerują jednak przewagę zachorowań u mężczyzn, z proporcją kobiet do mężczyzn wynoszącą około 1:2.21 W badaniu hiszpańskim chorobowość punktowa wynosiła 1,2 na 100 000 u kobiet i 3,69 na 100 000 u mężczyzn.22
Różnice geograficzne i warianty kliniczne
MSA występuje na całym świecie i została zidentyfikowana w populacjach kaukaskich, afrykańskich i azjatyckich.23 Istnieją jednak znaczące różnice w rozpowszechnieniu podtypów choroby w zależności od regionu geograficznego:
- W krajach zachodnich (Europa, Ameryka Północna) dominuje podtyp parkinsonowski (MSA-P), występujący u 67-84% pacjentów2425
- W krajach wschodnich (Japonia, Korea, populacje metyskie) dominuje podtyp móżdżkowy (MSA-C), występujący u 70-80% pacjentów2627
W Japonii rozpowszechnienie MSA jest wyższe i wynosi 13,1 przypadków na 100 000 osób.28 Jest to wartość znacząco wyższa niż w populacjach zachodnich.
Problemy diagnostyczne i rzeczywiste rozpowszechnienie
Diagnoza MSA stanowi istotne wyzwanie kliniczne, co wpływa na dokładność danych epidemiologicznych. MSA bywa mylona z innymi zaburzeniami, takimi jak choroba Parkinsona, czysta niewydolność autonomiczna czy inne rzadkie zaburzenia ruchu.29 Średni czas od pojawienia się objawów do diagnozy wynosi 3,8 lat, co dodatkowo komplikuje wczesne wykrycie i leczenie choroby.30 W badaniu hiszpańskim mediana czasu od wystąpienia objawów do diagnozy wynosiła 36 miesięcy.31
Szacuje się, że około 29-33% pacjentów z izolowaną ataksją móżdżkową o późnym początku i 8-10% pacjentów z parkinsonizmem ostatecznie rozwinie MSA.32 Co więcej, badania pośmiertne wskazują, że wiele przypadków MSA jest błędnie diagnozowanych za życia jako choroba Parkinsona, co sugeruje, że rzeczywiste rozpowszechnienie MSA może być wyższe niż oficjalne szacunki.33
Dokładność diagnostyczna MSA w badaniach pośmiertnych wynosi zaledwie 62-79%, co dodatkowo podkreśla trudności w prawidłowym rozpoznaniu tej choroby.34
Przebieg choroby i przeżywalność
MSA charakteryzuje się szybką progresją i stosunkowo krótkim czasem przeżycia w porównaniu z innymi chorobami neurodegeneracyjnymi. Średni czas przeżycia od wystąpienia objawów wynosi 7-9 lat.3536 Istnieją jednak znaczące różnice indywidualne – odnotowano przypadki przeżycia 15 lat lub dłużej w łagodniejszym wariancie MSA, a najdłuższy udokumentowany przypadek przeżycia wynosił 23 lata od początku choroby.37 Z drugiej strony, opisano również agresywny fenotyp MSA z bardzo krótkim czasem trwania choroby – około 3 lat.38
W badaniu hiszpańskim mediana przeżycia od wystąpienia objawów klinicznych wynosiła 84 miesiące, a od diagnozy klinicznej – 42 miesiące.39
Progresja choroby przejawia się szybkim pogarszaniem się sprawności fizycznej:
- Około 30% pacjentów wymaga pomocy przy chodzeniu w ciągu 3 lat od wystąpienia objawów ruchowych40
- Do 60% pacjentów jest uzależnionych od wózka inwalidzkiego w ciągu 5 lat i przykutych do łóżka w ciągu 8 lat41
- Około 10% pacjentów wymaga gastrostomii i ma niezrozumiałą mowę po 6 latach trwania choroby42
Pacjenci z podtypem MSA-P mają generalnie większe upośledzenie funkcjonalne niż pacjenci z MSA-C, jednak ogólne tempo progresji i przeżywalność nie różnią się znacząco między podtypami.4344
Nadzór epidemiologiczny i rejestry MSA
Ze względu na rzadkość występowania MSA, badania epidemiologiczne dotyczące tej choroby są nieliczne i często ograniczone metodologicznie.45 W celu poprawy nadzoru epidemiologicznego podejmowane są inicjatywy tworzenia rejestrów pacjentów z MSA.
Rejestry pacjentów
W Japonii w 2016 roku utworzono rejestr MSA, w którym gromadzone są szczegółowe informacje kliniczne, w tym wyniki Unified Multiple System Atrophy Rating Scale (UMSARS) części 1 i 2. Do 2023 roku w rejestrze tym zarejestrowano 530 pacjentów z MSA.46 Szczegółowe badanie naturalnej historii MSA na podstawie tego rejestru ma przyczynić się do projektowania przyszłych badań klinicznych.
W USA dane epidemiologiczne zbierane są m.in. w ramach National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS) Parkinson’s Disease Biomarkers Program (PDBP), który obejmuje również pacjentów z MSA.47
Rozwój kryteriów diagnostycznych
W 2022 roku Movement Disorder Society (MDS) zaproponowało nowe kryteria diagnostyczne MSA, aby wspierać rozwój terapii modyfikujących przebieg choroby i promować badania kliniczne. Była to pierwsza rewizja kryteriów od czasu drugiego konsensusu zaproponowanego w 2008 roku.48
Nowe kryteria MDS wprowadzają kategorię możliwej prodromalnej MSA o bardzo niskiej swoistości, która ma być stopniowo udoskonalana w oparciu o nowe dane, szczególnie z badań prospektywnych i badań biomarkerów.49 Umożliwi to wcześniejszą identyfikację osób zagrożonych rozwojem pełnoobjawowej MSA.
Na konferencjach naukowych dyskutuje się możliwość dalszej rewizji kryteriów w celu wcześniejszej identyfikacji pacjentów z MSA, co ma na celu poprawę rekrutacji uczestników do badań epidemiologicznych i badań klinicznych.50
Nowe metody diagnostyczne i biomarkery
Opracowywane są nowe metody diagnostyczne dla MSA, które mogą poprawić wczesne wykrywanie choroby i wpłynąć na dokładność danych epidemiologicznych:
- Techniki wykrywania α-synukleiny specyficznej dla MSA51
- Wykrywanie uwalniania lekkiego łańcucha neurofilamentu w wyniku utraty neuronów i oligodendrogleju52
- Monitorowanie charakterystycznych zmian krtaniowych53
- Rozwój metod obrazowania łączących zaawansowane metody statystyczne, takie jak sztuczna inteligencja, uczenie maszynowe i głębokie uczenie54
Nowsze biomarkery dla diagnostyki MSA nie zostały jednak uwzględnione w nowych kryteriach MDS ze względu na ograniczoną dostępność, nieoptymalne wartości diagnostyczne lub brak walidacji diagnostycznej.55
Badania nad wariantami klinicznymi
Prowadzone są badania nad częstotliwością występowania i charakterystyką drżenia w MSA, który jest częstym objawem wśród pacjentów. Według różnych badań drżenie występuje u nawet 80% pacjentów z MSA, częściej u pacjentów z wariantem parkinsonowskim (MSA-P).5657
Na podstawie przeglądu opublikowanych danych dotyczących drżenia w MSA, w tym opisów przypadków oraz badań klinicznych, kliniczno-patologicznych, neurofizjologicznych i obrazowych, wykazano, że drżenie postaciowe jest najczęściej zgłaszanym typem drżenia w MSA.58
Badania pokazują również, że zaburzenia behawioralne są powszechne wśród pacjentów z MSA – do 70% pacjentów wykazuje różne formy i stopnie zmian behawioralnych w jednej lub kilku domenach. Częstymi formami są lęk (częstość występowania od 37% do 71,7%) oraz RBD (zaburzenia zachowania w fazie snu REM), których częstość występowania u pacjentów z MSA waha się od 68,8% do 90,2%.59
Implikacje dla zdrowia publicznego
MSA, mimo że jest chorobą rzadką, ma istotne implikacje dla zdrowia publicznego ze względu na szybki postęp choroby, znaczną niepełnosprawność i krótki czas przeżycia pacjentów.
Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
Ze względu na złożoność objawów i szybką progresję, pacjenci z MSA wymagają kompleksowej opieki medycznej. W zaawansowanych stadiach choroby wielu pacjentów wymaga intensywnej opieki, w tym:
- Pomocy przy poruszaniu się, a ostatecznie opieki całodobowej60
- Interwencji medycznych, takich jak gastrostomia61
- Leczenia objawowego dysfunkcji autonomicznej, parkinsonizmu i ataksji62
Badanie przeprowadzone w USA w 2021 roku dostarcza rzeczywistych danych na temat rozpowszechnienia i łącznej zapadalności na MSA, co ma pomóc w lepszym zrozumieniu potrzeb opieki medycznej i leczenia.63
Wyzwania w diagnozowaniu
Opóźniona diagnoza MSA pozostaje istotnym problemem, z średnim czasem od wystąpienia objawów do diagnozy wynoszącym około 3,8 lat.64 Biorąc pod uwagę średni czas przeżycia wynoszący 7-9 lat, wczesna diagnoza jest kluczowa dla jakości życia pacjentów i skutecznego zarządzania chorobą.65
Zaleca się, aby pacjenci z podejrzeniem MSA przeszli badanie pozostałości moczu po mikcji, pomiar ciśnienia krwi w pozycji leżącej i stojącej oraz rezonans magnetyczny mózgu z dodatkowymi obrazami ważonymi podatnością i dyfuzyjnością.66
Ze względu na rzadkość występowania MSA, charakterystyczne zmiany w badaniach obrazowych są czasami nierozpoznawane przez radiologów.67
Badania kliniczne i rozwój terapii
Obecnie nie ma leczenia modyfikującego przebieg choroby, które udowodniłoby skuteczność w zmianie progresji MSA, dlatego leczenie objawowe pozostaje głównym elementem opieki.68
Wzrost rynku MSA przypisuje się zwiększonym działaniom badawczo-rozwojowym mającym na celu opracowanie terapii modyfikujących przebieg choroby dla MSA.69 Segment diagnostyki opartej na obrazowaniu ma wykazywać najszybszy wzrost w okresie prognozy ze względu na postępy w modalności obrazowania, takich jak MRI i obrazowanie PET, które pomagają we wczesnej i dokładnej diagnozie MSA.70
Niektóre ośrodki medyczne, jak University of Michigan Atypical Parkinsonian Clinic, zostały utworzone w celu promowania aktualnej i kompleksowej opieki klinicznej oraz dostępu do badań dla pacjentów i rodzin z chorobami takimi jak MSA.71
Wsparcie dla pacjentów
Lokalne organizacje charytatywne, takie jak MSA Trust (Wielka Brytania) i MSA Coalition (USA), są użytecznymi źródłami informacji dla pacjentów na temat choroby oraz dostępnych lokalnie usług, takich jak specjalistyczna opieka pielęgniarska, opieka społeczna lub wsparcie finansowe dostosowane do ich potrzeb.72
Wsparcie społeczne poprzez lokalne, regionalne i krajowe stowarzyszenia może odgrywać integralną rolę w poprawie życia pacjentów, członków rodzin i opiekunów.73
Ze względu na progresywny i ostatecznie śmiertelny charakter choroby, zaleca się, aby pacjenci przygotowali oświadczenia woli wkrótce po zdiagnozowaniu choroby. Dokumenty te powinny wskazywać, jakiego rodzaju opieki medycznej pacjenci chcą pod koniec życia.74
Perspektywy badań epidemiologicznych
Istnieje potrzeba dalszych wysokiej jakości badań epidemiologicznych dotyczących MSA, które wykorzystywałyby standaryzowane metodologie. Obecnie badania są metodologicznie i statystycznie heterogeniczne, co ogranicza możliwości analizy zbiorczej.75
Jedynie trzy badania dotyczące zapadalności były wystarczająco podobne, aby zasługiwać na porównanie, dając łączny wskaźnik zapadalności 0,9 na 100 000 osobolat (95% CI 0,5, 1,3), podczas gdy dwa podobne badania dotyczące chorobowości dały łączny wskaźnik chorobowości 3,6 na 100 000 (95% CI 2,2, 5,0).76
Rozwój biomarkerów, które spełniają kryteria obiektywności, semi- lub ilościowości oraz nieskomplikowanej i ogólnoświatowej dostępności, jest niezbędny dla bardzo wczesnej i klinicznie jednoznacznej diagnozy MSA.77
Badania hiszpańskie wykazały, że liczby średniej rocznej zapadalności (0,49/100 000 osobolat) i chorobowości dostosowanej do wieku (2,43/100 000) są podobne do wcześniejszych badań o podobnej metodologii przeprowadzonych w populacjach europejskich.78 To badanie ma wiele zalet: rekrutacja przypadków była przeprowadzona poprzez poszukiwanie w rozległych źródłach informacji zdrowotnych i obejmuje długi okres.79
Dla pomyślnego rozwoju terapii modyfikujących przebieg choroby lub interwencji objawowych dla MSA, potrzebne są wczesne kryteria diagnostyczne i klinicznie jednoznaczna kategoryzacja.80
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.