Leki w grupie
„leki cholinomimetyczne”

Leki cholinomimetyczne (cholinergiczne) to grupa substancji farmakologicznych, które naśladują działanie acetylocholiny – głównego neuroprzekaźnika układu przywspółczulnego. Ich działanie polega na stymulacji receptorów cholinergicznych (muskarynowych i/lub nikotynowych), co prowadzi do zwiększenia przekaźnictwa cholinergicznego w układzie nerwowym. W zależności od mechanizmu działania, leki te mogą bezpośrednio aktywować receptory cholinergiczne (agoniści bezpośredni) lub hamować rozkład acetylocholiny przez enzym acetylocholinesterazę (inhibitory acetylocholinesterazy).

Leki cholinomimetyczne dzielą się na dwie główne podgrupy: bezpośrednio działające (agoniści receptorów cholinergicznych) oraz pośrednio działające (inhibitory acetylocholinesterazy). Do bezpośrednio działających należą substancje takie jak pilokarpina, karbachol i betanechol. Natomiast do inhibitorów acetylocholinesterazy zaliczamy m.in. neostygminę, fizostygminę, donepezil, rywastygminę i galantaminę.

Najważniejsze leki cholinomimetyczne stosowane w Polsce to: pilokarpina (Pilocarpinum WZF), betanechol (Chardonnay), neostygmina (Polstigminum), donepezil (Aricept, Cogiton, Donepex), rywastygmina (Exelon, Nimvastid, Rivaldo) oraz galantamina (Reminyl). W zależności od substancji czynnej, leki te występują w różnych postaciach: tabletki, kapsułki, plastry, krople do oczu czy roztwory do iniekcji.

Główne zalety stosowania leków cholinomimetycznych obejmują skuteczność w leczeniu jaskry (poprzez obniżanie ciśnienia śródgałkowego), choroby Alzheimera (poprawiają funkcje poznawcze), miastenii (wzmacniają przekaźnictwo nerwowo-mięśniowe), atonia pęcherza moczowego (zwiększają napięcie mięśnia wypieracza) oraz zespołu suchego oka (zwiększają wydzielanie łez). Niektóre z tych leków są również stosowane jako antidotum w zatruciach lekami antycholinergicznymi.

Największe niebezpieczeństwa związane ze stosowaniem leków cholinomimetycznych wynikają z ich działania na układ przywspółczulny i obejmują objawy nazywane zespołem cholinergicznym. Do najczęstszych działań niepożądanych należą: bradykardia, niedociśnienie, nadmierna sekrecja gruczołów (ślinienie, pocenie, łzawienie), skurcz oskrzeli, nudności, wymioty, biegunka oraz kurczowe bóle brzucha. W przypadku przedawkowania może dojść do zaburzeń rytmu serca, drgawek, a nawet zatrzymania oddechu. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z astmą, chorobą wrzodową, bradykardią i blokami przewodzenia.

Inhibitory acetylocholinesterazy, stanowiące podgrupę leków cholinomimetycznych, dzielą się dodatkowo na odwracalne (np. neostygmina, donepezil) i nieodwracalne (np. związki fosforoorganiczne). Odwracalne inhibitory są powszechnie stosowane w medycynie, natomiast nieodwracalne znajdują zastosowanie głównie jako pestycydy, a niektóre z nich były wykorzystywane jako bojowe środki trujące. Inhibitory acetylocholinesterazy stanowią podstawę farmakoterapii choroby Alzheimera, gdzie poprawiają funkcje poznawcze poprzez zwiększenie stężenia acetylocholiny w ośrodkowym układzie nerwowym.