Właściwości farmakodynamiczne
Piracetam

Piracetam – charakterystyka substancji

Piracetam to substancja czynna należąca do grupy pirolidonów, będąca pierścieniową pochodną kwasu gamma-aminomasłowego (GABA). Jej nazwa chemiczna to 2-okso-1-pirolidynoacetamid. Piracetam jest klasyfikowany jako lek nootropowy (kod ATC: N06BX03) i jest wykorzystywany w farmakoterapii ze względu na swoje unikalne właściwości farmakodynamiczne.^{1 2}

Mechanizm działania

Mechanizm działania piracetamu charakteryzuje się niespecyficznością dla określonego rodzaju komórek czy tkanek. Z dostępnych danych wynika, że podstawowy mechanizm działania substancji nie jest swoisty ani dla określonego rodzaju komórek, ani dla określonego narządu.³

Wpływ na błony komórkowe

W modelach błon fosfolipidowych piracetam wiąże się fizycznie, proporcjonalnie do wielkości dawki, z grupą polarną, zapoczątkowując proces odtwarzania struktury błony przez tworzenie ruchomych kompleksów cząsteczek leku i fosfolipidów. To działanie prawdopodobnie poprawia stabilność błony, dzięki czemu białka błonowe lub przezbłonowe utrzymują lub odzyskują odpowiednią strukturę trójwymiarową pozwalającą im na pełnienie ich prawidłowych funkcji.⁴

Piracetam oddziałuje na komórki nerwowe i układ naczyniowy. W neuronach wykazuje różnorodne działanie na błony komórkowe, przede wszystkim modulując gęstość i czynność receptorów postsynaptycznych, co wzmaga różne procesy przekazywania sygnałów, co zostało potwierdzone w badaniach na zwierzętach.⁵

Właściwości reologiczne

Piracetam modyfikuje właściwości reologiczne krwi poprzez oddziaływanie na płytki krwi, krwinki czerwone i ścianki naczyń krwionośnych. Substancja zwiększa elastyczność erytrocytów oraz zmniejsza agregację płytek krwi, redukuje przyleganie erytrocytów do ścian naczyń krwionośnych i skurcz naczyń włosowatych.⁶

Działanie farmakodynamiczne

Wpływ na krwinki czerwone

U pacjentów z niedokrwistością sierpowatokrwinkową piracetam wykazuje korzystne działanie na zdolność błony komórkowej erytrocytów do odkształcania się (poprawia elastyczność), zmniejsza lepkość krwi i zapobiega zlepianiu się krwinek czerwonych.^{7 8}

Wpływ na płytki krwi

W badaniach bez ukrywania nazwy leku (otwartych) przeprowadzonych u zdrowych ochotników i osób, u których występowało zjawisko Raynauda, leczenie zwiększanymi dawkami piracetamu (dawka maksymalna 12 g) powodowało proporcjonalne do wielkości dawki hamowanie czynności płytek krwi w porównaniu ze stanem sprzed leczenia. Efekty te były mierzone przy pomocy testów agregacji pod wpływem ADP, kolagenu, adrenaliny i β-TG, bez znamiennego zmniejszenia liczby płytek. W tych badaniach stwierdzono również wydłużenie czasu krwawienia pod wpływem piracetamu.^{9 10}

Wpływ na naczynia krwionośne

W badaniach na zwierzętach piracetam hamował skurcz naczyń krwionośnych i neutralizował działanie różnych środków wywołujących skurcz naczyń. Nie stwierdzono przy tym, by miał działanie rozszerzające naczynia, wywoływał zjawisko podkradania wieńcowego, zaburzenia przepływu (niewielki przepływ lub zupełny brak przepływu po udrożnieniu naczynia) czy też obniżał ciśnienie tętnicze krwi.¹¹

U zdrowych ochotników piracetam zmniejszał przyleganie erytrocytów do śródbłonka naczyń krwionośnych oraz bezpośrednio pobudzał syntezę prostacykliny w niezmienionym śródbłonku.^{12 13}

Wpływ na czynniki krzepnięcia krwi

U zdrowych ochotników, w porównaniu ze stanem sprzed leczenia, piracetam w dawkach do 9,6 g zmniejszał stężenie fibrynogenu i czynników von Willebranda (VIII: C; VIII R: AG; VIII R: vW) w osoczu o 30-40% oraz wydłużał czas krwawienia.¹⁴

U osób z samoistnym oraz wtórnym zjawiskiem Raynauda, w porównaniu ze stanem sprzed leczenia, piracetam w dawce 8 g/dobę przez 6 miesięcy zmniejszał stężenie fibrynogenu i czynników von Willebranda (VIII: C; VIII R: AG; VIII R: vW (RCF)) w osoczu o 30-40% oraz zmniejszał lepkość osocza i wydłużał czas krwawienia.¹⁵

W innym badaniu z udziałem zdrowych ochotników nie stwierdzono statystycznie istotnych różnic między piracetamem (w dawkach do 12 g dwa razy na dobę) i placebo pod względem wpływu na hemostazę i czas krwawienia.¹⁶

Szczegółowa analiza wpływu na układ nerwowy

Piracetam oddziałuje na komórki nerwowe, poprawia neuroprzekaźnictwo cholinergiczne i glutaminergiczne oraz zwiększa odporność komórek nerwowych na hipoksję. U ludzi przyjmujących piracetam stwierdzono poprawę czynności związanych z procesami poznawczymi, takimi jak uczenie się, pamięć, koncentracja. W przeprowadzonych badaniach przyjmowanie piracetamu nie powodowało sedacji.¹⁷

Wielokierunkowy mechanizm neurofarmakologiczny

Przypuszcza się, że piracetam działa na wiele układów przekaźnikowych w ośrodkowym układzie nerwowym. Zwiększa aktywność układu GABA-ergicznego, co może mieć znaczenie w leczeniu padaczki, natomiast działanie ochronne wobec stresu przypisuje się modulowaniu układu aminokwasów pobudzających.¹⁸

Stwierdzono również, że korzystne działanie w „teście unikania” spowodowane jest działaniem na układ cholinergiczny, a nasilenie aktywności poznawczej należałoby powiązać z ułatwieniem uwalniania dopaminy.¹⁹

Normalizacja metabolizmu fosfolipidów

Poza działaniem na układy neuroprzekaźników stwierdzono, że piracetam normalizuje metabolizm fosfolipidów w mózgu i zwiększa płynność błon komórkowych, zwłaszcza u ludzi w podeszłym wieku.²⁰

Zestawienie wpływów na parametry hematologiczne

^{21 22}

Podsumowanie profilu farmakodynamicznego

Piracetam charakteryzuje się złożonym mechanizmem działania, który obejmuje:

• Oddziaływanie na błony komórkowe poprzez wiązanie z polarną grupą fosfolipidów i tworzenie mobilnych kompleksów, co poprawia stabilność błon²³
• Korzystny wpływ na elastyczność erytrocytów, szczególnie u chorych z niedokrwistością sierpowatokrwinkową²⁴
• Hamowanie aktywności płytek krwi przy zachowaniu ich liczby²⁵
• Zmniejszenie przylegania erytrocytów do śródbłonka naczyń oraz stymulacja syntezy prostacykliny²⁶
• Wpływ na parametry krzepnięcia krwi poprzez obniżenie stężenia fibrynogenu i czynników von Willebranda²⁷
• Wpływ neurofarmakologiczny na różne układy przekaźnikowe OUN (GABA-ergiczny, cholinergiczny, dopaminergiczny)²⁸
• Normalizacja metabolizmu fosfolipidów w mózgu i zwiększenie płynności błon komórkowych, szczególnie u osób starszych²⁹

Złożony profil farmakodynamiczny piracetamu przekłada się na jego zastosowanie kliniczne w różnych schorzeniach neurologicznych i naczyniowych, przy czym szczególnie istotne jest jego działanie na poziomie komórkowym poprzez stabilizację błon komórkowych oraz wpływ na parametry reologiczne krwi.³⁰