Przedawkowanie
Mannitol

Przedawkowanie mannitolu – zagrożenia kliniczne

Mannitol jest substancją czynną stosowaną w różnych produktach leczniczych, w tym w preparatach przeznaczonych do testów diagnostycznych, leczenia zwiększonego ciśnienia śródczaszkowego czy jako składnik pomocniczy w różnych formulacjach farmaceutycznych. Przedawkowanie mannitolu stanowi istotny problem kliniczny ze względu na jego wpływ na gospodarkę wodno-elektrolitową i funkcję nerek.¹

Mechanizm toksycznego działania

Mannitol, będący osmotycznie czynnym środkiem, w przypadku przedawkowania może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Toksyczność mannitolu wynika głównie z jego działania osmotycznego, które przy nadmiernych dawkach powoduje zaburzenia równowagi płynowej i elektrolitowej w organizmie. Długotrwałe podawanie lub zbyt szybka infuzja dużych objętości roztworów hiperosmotycznych zawierających mannitol może skutkować przeciążeniem układu krążenia oraz rozwojem kwasicy.²

Szczególnie niebezpieczne jest szybkie podanie dużej ilości mannitolu, które może spowodować nadmierny wzrost objętości płynów w przestrzeni śródnaczyniowej, prowadząc do niewydolności serca i obrzęku płuc.³

Objawy kliniczne przedawkowania

Objawy przedawkowania mannitolu można podzielić na wczesne i późne, w zależności od nasilenia intoksykacji. Wczesne oznaki mogą obejmować ból głowy, nudności i dreszcze bez zmian temperatury ciała.⁴ W miarę pogłębiania się intoksykacji mogą występować objawy neurologiczne, takie jak splątanie, stan letargu, drgawki, osłupienie, a w ciężkich przypadkach śpiączka.⁵

Przedawkowanie mannitolu wpływa negatywnie na funkcję nerek i może prowadzić do ostrej niewydolności nerek.⁶ Dodatkowo, stosowanie większych niż zalecane dawek może spowodować nadmierną utratę elektrolitów, szczególnie sodu, potasu i chlorków.⁷

Nadmierne obniżenie stężenia sodu w osoczu może wywoływać hipotonię ortostatyczną, częstoskurcz i obniżenie ośrodkowego ciśnienia żylnego.⁸ Obniżenie poziomu potasu w osoczu prowadzi do zaburzeń przewodnictwa nerwowo-mięśniowego i może powodować objawy atonii przewodu pokarmowego.⁹

W preparacie Betahistyna Bluefish, gdzie mannitol występuje jako substancja pomocnicza, doniesienia o przedawkowaniu dotyczyły głównie substancji czynnej – betahistyny. W niektórych przypadkach obserwowano łagodne lub umiarkowane objawy przedawkowania po dawkach do 640 mg betahistyny (np. nudności, senność, bóle brzucha).¹⁰

Powikłania przedawkowania

Do poważnych powikłań przedawkowania mannitolu należą:¹¹

• Ostra niewydolność nerek
• Ciężkie zaburzenia równowagi elektrolitowej
• Hiperwolemię (zwiększenie objętości krwi krążącej)
• Zatrucie ośrodkowego układu nerwowego
• Niewydolność serca
• Obrzęk płuc

^12
13

Postępowanie w przedawkowaniu

W przypadku podejrzenia przedawkowania mannitolu, należy natychmiast przerwać jego podawanie.¹⁴ Leczenie ma charakter objawowy i podtrzymujący, z kontrolą równowagi wodno-elektrolitowej. Mannitol może być usuwany z organizmu za pomocą dializy, dlatego w ciężkich przypadkach przedawkowania pomocne może być zastosowanie hemodializy.¹⁵

Dla produktów zawierających inne substancje czynne, gdzie mannitol występuje jako składnik pomocniczy (np. Betahistyna Bluefish), postępowanie w przypadku przedawkowania obejmuje płukanie żołądka i leczenie objawowe, które powinno być wdrożone w ciągu godziny od przyjęcia preparatu.¹⁶

Należy podkreślić, że nie istnieje swoiste antidotum dla mannitolu, dlatego kluczowe znaczenie ma szybkie rozpoznanie objawów przedawkowania i wdrożenie odpowiedniego leczenia objawowego.¹⁷

Szczególne populacje pacjentów

Szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentów z istniejącymi wcześniej zaburzeniami nerek, serca lub gospodarki wodno-elektrolitowej, ponieważ są oni bardziej narażeni na poważne konsekwencje przedawkowania mannitolu. W przypadku preparatu Uro-Vaxom, gdzie mannitol występuje jako substancja pomocnicza, dotychczas nie opisano żadnego przypadku przedawkowania.¹⁸

Tabela objawów przedawkowania mannitolu

Monitorowanie pacjenta po przedawkowaniu

Po rozpoznaniu przedawkowania mannitolu, niezwykle ważne jest właściwe monitorowanie stanu pacjenta. Należy regularnie kontrolować parametry życiowe, stan neurologiczny oraz wyniki badań laboratoryjnych, szczególnie funkcję nerek i stężenie elektrolitów w surowicy. W przypadku ciężkiego przedawkowania konieczne może być monitorowanie w warunkach oddziału intensywnej terapii.¹⁹

W przypadku preparatów zawierających mannitol jako substancję pomocniczą, jak w leku Alyostal, gdzie ilość mannitolu nie przekracza 40 mg/ml, ryzyko przedawkowania samego mannitolu jest niewielkie.²⁰ Podobnie w przypadku tabletek Betahistyna Bluefish, gdzie zawartość mannitolu wynosi 20,6 mg, 41,2 mg lub 61,8 mg w zależności od dawki leku, przedawkowanie samego mannitolu jest mało prawdopodobne.²¹

Warto zaznaczyć, że w przypadku poważniejszych objawów przedawkowania produktów zawierających mannitol jako substancję pomocniczą (np. drgawki, powikłania płucne lub sercowe), objawy te mogą być związane bardziej z przedawkowaniem substancji czynnej, a nie mannitolu.²²