Właściwości farmakodynamiczne
Ipratropium

Właściwości farmakodynamiczne ipratropium – wprowadzenie

Bromek ipratropium jest substancją czynną o działaniu przeciwcholinergicznym (parasympatykolitycznym), należącą do grupy czwartorzędowych pochodnych amoniowych. W klasyfikacji ATC substancja ta oznaczona jest kodem R03BB01 i zaliczana do innych leków stosowanych w chorobach obturacyjnych dróg oddechowych podawanych wziewnie, o mechanizmie działania przeciwcholinergicznym.¹

Mechanizm działania ipratropium

Ipratropium jako antagonista acetylocholiny, neuroprzekaźnika uwalnianego z nerwu błędnego, hamuje odruchy przewodzone drogą nerwu błędnego. Działanie to zostało potwierdzone w badaniach nieklinicznych. Leki przeciwcholinergiczne, do których należy ipratropium, zapobiegają zwiększeniu wewnątrzkomórkowego stężenia jonów wapnia Ca++.²

Mechanizm działania ipratropium polega na blokowaniu efektu acetylocholiny na receptory muskarynowe w mięśniach gładkich oskrzeli. Ten efekt osiągany jest za pośrednictwem układu drugiego przekaźnika, który składa się z trójfosforanu inozytolu (IP3) oraz diacyloglicerolu (DAG).³⁴

Działanie ipratropium ma charakter przede wszystkim miejscowy, a nie ogólnoustrojowy. Rozszerzenie oskrzeli występujące po inhalacji bromku ipratropiowego jest wywołane lokalnym działaniem leku na receptory muskarynowe w drogach oddechowych.⁵⁶⁷

Wpływ ipratropium na fizjologię dróg oddechowych

Istotną cechą farmakodynamiczną bromku ipratropiowego jest brak negatywnego wpływu na kluczowe funkcje układu oddechowego. Badania niekliniczne i kliniczne nie wykazały ujemnego oddziaływania tej substancji na wydzielanie śluzu w drogach oddechowych, oczyszczanie rzęskowe czy wymianę gazową.⁸⁹

Działanie farmakodynamiczne ipratropium w różnych postaciach leku

Działanie ipratropium po podaniu donosowym

W preparatach donosowych ipratropium jest często stosowany w skojarzeniu z innymi substancjami czynnymi, np. ksylometazoliną. Podanie donosowe ipratropium powoduje zmniejszenie ilości wydzieliny z nosa poprzez konkurencyjne hamowanie receptorów cholinergicznych w nabłonku nosa. Działanie to zwykle rozpoczyna się w ciągu 15 minut i utrzymuje się średnio przez 6 godzin.¹⁰¹¹

Działanie ipratropium w roztworach do nebulizacji

W przypadku preparatów do nebulizacji, ipratropium jest często stosowany w skojarzeniu z lekami beta-adrenergicznymi, takimi jak salbutamol czy fenoterol, w celu uzyskania synergistycznego efektu rozszerzającego oskrzela.¹²¹³

Działanie ipratropium w połączeniu z innymi substancjami

Ipratropium w połączeniu z fenoterolom

Połączenie ipratropium z fenoterolom, jak w przypadku produktu Berodual, zapewnia komplementarne działanie rozszerzające oskrzela. Fenoterol, będący substancją sympatykomimetyczną działającą wybiórczo na receptory beta2, uzupełnia przeciwcholinergiczne działanie ipratropium. Dwie substancje czynne mają komplementarne działanie spazmolityczne na mięśniówkę oskrzeli, co umożliwia szerokie zastosowanie terapeutyczne w schorzeniach oskrzelowo-płucnych, którym towarzyszy zwężenie dróg oddechowych.¹⁴

Działanie komplementarne obu substancji jest na tyle wyrażone, że dla uzyskania pożądanego efektu potrzeba jedynie niewielkiej ilości składnika o działaniu beta-adrenergicznym, co z kolei ułatwia dawkowanie indywidualne przy minimalnych działaniach niepożądanych.¹⁵

Ipratropium w połączeniu z salbutamolem

Podobnie jak w przypadku kombinacji z fenoterolom, połączenie ipratropium z salbutamolem (np. w produkcie Ipratropium/Salbutamol Cipla) zapewnia jednoczesne działanie na receptory muskarynowe (ipratropium) oraz beta2-adrenergiczne (salbutamol) w płucach. Takie połączenie zapewnia silniejsze działanie rozszerzające oskrzela niż po zastosowaniu każdej z substancji oddzielnie.¹⁶

Ipratropium w połączeniu z ksylometazoliną

W preparatach donosowych, takich jak Otrivin Ipra MAX czy Xedine Ipra MAX, ipratropium jest łączony z ksylometazoliną. Podczas gdy ipratropium działa cholinolitycznie, zmniejszając ilość wydzieliny z nosa, ksylometazolina jako sympatykomimetyk działa na receptory α-adrenergiczne, powodując zwężenie naczyń krwionośnych. Działanie ksylometazoliny pojawia się po 5-10 minutach i utrzymuje się przez 6-8 godzin, natomiast działanie ipratropium występuje zwykle w ciągu 15 minut i także utrzymuje się średnio przez 6 godzin.¹⁷¹⁸

Skuteczność kliniczna ipratropium

Skuteczność kliniczna ipratropium, szczególnie w połączeniu z innymi substancjami czynnymi, została potwierdzona w różnych badaniach klinicznych. W przypadku kombinacji ipratropium z fenoterolom (Berodual) wykazano większą skuteczność tej kombinacji w porównaniu ze skutecznością pojedynczych substancji czynnych u pacjentów z astmą oskrzelową i POChP.¹⁹

Badania dotyczące reakcji na dawki skumulowane wykazały, że kombinacja ipratropium i fenoterolu u pacjentów z astmą oskrzelową i POChP jest równie skuteczna jak fenoterol w podwójnej dawce podawany bez ipratropium. Dodatkowo, w jednym z badań wykazano, że kombinacja obu substancji była lepiej tolerowana.²⁰

W ostrym zwężeniu oskrzeli połączenie ipratropium z fenoterolom wykazuje skuteczność w krótkim czasie po podaniu i dlatego jest również odpowiednie do stosowania w ostrych napadach skurczu oskrzeli.²¹

Należy zaznaczyć, że bromek ipratropium w skojarzeniu z salbutamolem nie był badany na populacji dzieci i młodzieży.²²