Działania niepożądane
Fosforan

Działania niepożądane substancji fosforan

Fosforan to związek, który występuje w wielu preparatach medycznych, szczególnie tych przeznaczonych do żywienia pozajelitowego oraz roztworach do hemodializy i hemofiltracji. Pomimo istotnej roli fizjologicznej fosforanu w organizmie, jego stosowanie w produktach leczniczych może wiązać się z występowaniem szeregu działań niepożądanych. W niniejszym artykule przedstawiono szczegółowy przegląd działań niepożądanych związanych ze stosowaniem fosforanu, występujących przy podawaniu produktów takich jak Biphozyl, Lipoflex peri oraz Lipoflex special.¹

Zaburzenia metaboliczne i elektrolitowe

Jednym z najczęstszych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem fosforanu są zaburzenia gospodarki elektrolitowej. W przypadku stosowania roztworów zawierających fosforan, takich jak Biphozyl, mogą wystąpić nieprawidłowości w stężeniach różnych elektrolitów.²

Szczególnie istotnym działaniem niepożądanym jest hiperfosfatemia, która stanowi bezpośrednie następstwo podawania fosforanu i może prowadzić do niebezpiecznych konsekwencji klinicznych. W przypadku stosowania produktów Lipoflex, zawierających disodu fosforan dwuwodny, również należy monitorować gospodarkę fosforanową ze względu na ryzyko zaburzeń metabolicznych.^{3 4}

Kwasica metaboliczna jest poważnym działaniem niepożądanym, które może wystąpić podczas stosowania produktów zawierających fosforan. Zaburzenia gospodarki kwasowo-zasadowej mogą być konsekwencją zarówno dializoterapii, jak i nieprawidłowego metabolizmu fosforanu.⁵

Zaburzenia równowagi płynowej

Stosowanie roztworów zawierających fosforan może prowadzić do zaburzeń gospodarki wodnej organizmu. Szczególnie istotne są dwa przeciwstawne stany:⁶

• Hiperwolemia – nadmierne przewodnienie organizmu
• Hipowolemia – niedobór płynów w organizmie

⁷

Oba te stany są szczególnie niebezpieczne u pacjentów z upośledzoną funkcją nerek lub serca i wymagają starannego monitorowania podczas stosowania produktów zawierających fosforan.

Zaburzenia układu krążenia

W trakcie stosowania produktów zawierających fosforan mogą wystąpić zaburzenia ze strony układu sercowo-naczyniowego. Podczas stosowania Biphozyl może dojść do niedociśnienia tętniczego, co wymaga regularnej kontroli parametrów hemodynamicznych.⁸

W przypadku produktów Lipoflex peri oraz Lipoflex special, które zawierają sodu diwodorofosforan dwuwodny, mogą wystąpić zarówno nadciśnienie jak i niedociśnienie, a także uderzenia gorąca.^{9 10}

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Stosowanie produktów zawierających fosforan może prowadzić do wystąpienia działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego. Podczas stosowania roztworów takich jak Biphozyl mogą wystąpić nudności i wymioty.¹¹

W przypadku produktów Lipoflex peri i Lipoflex special, które zawierają fosforan sodu, nudności i wymioty występują niezbyt często. Należy jednak zaznaczyć, że objawy te mogą być również związane z samym żywieniem pozajelitowym lub chorobami podstawowymi pacjenta.^{12 13}

Dodatkowo może wystąpić utrata apetytu, która również kwalifikowana jest jako niezbyt częste działanie niepożądane.^{14 15}

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

Wśród działań niepożądanych związanych ze stosowaniem fosforanu występują również dolegliwości ze strony układu mięśniowo-szkieletowego. Podczas stosowania Biphozyl mogą wystąpić skurcze mięśni.¹⁶

W przypadku produktów Lipoflex peri i Lipoflex special, które zawierają fosforan sodu, rzadko zgłaszane są bóle pleców, kości, klatki piersiowej i okolicy lędźwiowej.^{17 18}

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Stosowanie produktów zawierających fosforan może wiązać się z wystąpieniem zaburzeń funkcji wątroby. W przypadku produktów Lipoflex peri i Lipoflex special, które zawierają fosforan sodu, z nieznaną częstością może wystąpić cholestaza.^{19 20}

Reakcje w miejscu podania i inne zaburzenia ogólnoustrojowe

Podczas stosowania produktów zawierających fosforan mogą wystąpić reakcje związane z miejscem podania oraz ogólnoustrojowe działania niepożądane. W przypadku produktu Lipoflex peri często występuje podrażnienie żyły, zapalenie żył lub zakrzepowe zapalenie żył.²¹

Rzadziej mogą wystąpić takie objawy jak podwyższona temperatura ciała, uczucie zimna, dreszcze.^{22 23}

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Podawanie produktów zawierających fosforan może prowadzić do zaburzeń hematologicznych. W przypadku produktów Lipoflex peri i Lipoflex special, które zawierają fosforan sodu, rzadko może wystąpić nadkrzepliwość, a z nieznaną częstością leukopenia i małopłytkowość.^{24 25}

Zespół przeciążenia tłuszczem

Bardzo rzadko podczas stosowania produktów Lipoflex może wystąpić zespół przeciążenia tłuszczem. Choć nie jest to bezpośrednio związane z samym fosforanem, a raczej z emulsją tłuszczową zawartą w tych preparatach, warto o tym wspomnieć ze względu na możliwe interakcje metaboliczne.^{26 27}

Zespół ten charakteryzuje się hiperlipidemią, gorączką, naciekami tłuszczowymi, hepatomegalią z żółtaczką lub bez, splenomegalią, anemią, leukopenią, małopłytkowością, zaburzeniami krzepnięcia krwi, hemolizą i retykulocytozą, nieprawidłowymi wynikami badań czynności wątroby oraz śpiączką. Objawy te są zwykle odwracalne po przerwaniu infuzji emulsji tłuszczowej.^{28 29}

Tabela działań niepożądanych związanych z fosforanem

Postępowanie w przypadku działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych związanych z podawaniem fosforanu, należy podjąć odpowiednie kroki w celu zapewnienia bezpieczeństwa pacjenta.^{30 31}

Kluczowe elementy postępowania obejmują:

• Przerwanie infuzji – w przypadku poważnych działań niepożądanych należy natychmiast przerwać podawanie produktu zawierającego fosforan
• Monitorowanie pacjenta – po ponownym rozpoczęciu infuzji należy dokładnie obserwować pacjenta, szczególnie na początku podawania
• Regularne badania laboratoryjne – kontrola parametrów biochemicznych, w tym stężenia fosforanów, wapnia i innych elektrolitów
• Leczenie objawowe – w zależności od rodzaju i nasilenia działań niepożądanych

^{32 33}

Postępowanie w przypadku hiperfosfatemii

Hiperfosfatemia jest jednym z najpoważniejszych działań niepożądanych związanych z podawaniem fosforanu. W przypadku jej wystąpienia należy:

• Przerwać podawanie produktów zawierających fosforan
• Rozważyć zastosowanie leków wiążących fosforany w przewodzie pokarmowym
• W ciężkich przypadkach – zastosować dializę w celu usunięcia nadmiaru fosforanów
• Monitorować stężenie wapnia ze względu na ryzyko hipokalcemii wtórnej

Postępowanie w przypadku zespołu przeciążenia tłuszczem

W przypadku wystąpienia objawów zespołu przeciążenia tłuszczem należy natychmiast przerwać infuzję produktu. Objawy te są zwykle odwracalne i ustępują po przerwaniu infuzji emulsji tłuszczowej.^{34 35}

Raportowanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.³⁶

Dane kontaktowe:

• Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa
• Tel.: + 48 22 49 21 301
• Faks: + 48 22 49 21 309
• Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl

³⁷

Działania niepożądane można również zgłaszać podmiotowi odpowiedzialnemu za konkretny produkt leczniczy.³⁸