Przedawkowanie
Fluorouracyl

Przedawkowanie fluorouracylu – charakterystyka zagrożeń

Fluorouracyl (5-FU) jest cytostatykiem z grupy antymetabolitów, stosowanym zarówno parenteralnie w postaci roztworów do wstrzykiwań i infuzji, jak i miejscowo w postaci kremów czy roztworów na skórę. Przedawkowanie tej substancji może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, które różnią się w zależności od drogi podania i zastosowanej dawki.¹²

Objawy przedawkowania systemowego

Przedawkowanie fluorouracylu stosowanego ogólnoustrojowo (w postaci preparatów do wstrzykiwań lub infuzji, takich jak 5-Fluorouracil-Ebewe, Fluorouracil Accord czy Fluorouracil medac) może powodować zagrażające życiu objawy zatrucia. Duże dawki lub długotrwałe leczenie 5-FU prowadzą do nasilenia typowych działań niepożądanych tej substancji.³

Do najczęstszych objawów przedawkowania systemowego należą:⁴⁵

• Objawy ze strony układu pokarmowego: nudności, wymioty, biegunka, ciężkie zapalenie błon śluzowych, owrzodzenia i krwawienia z przewodu pokarmowego
• Zahamowanie czynności szpiku kostnego: małopłytkowość, leukopenia, agranulocytoza
• Objawy ostre: reakcje psychotyczne, senność, nasilenie działania leków uspokajających, nasilona toksyczność alkoholu

⁶

W przypadku przyjęcia doustnego preparatów fluorouracylu przeznaczonych do stosowania miejscowego (np. Efudix, Tolak), mogą wystąpić podobne objawy jak przy przedawkowaniu systemowym: nudności, wymioty, biegunka, zapalenie jamy ustnej oraz zaburzenia składu komórkowego krwi.⁷⁸

Przedawkowanie preparatów miejscowych

W przypadku produktów zawierających fluorouracyl, przeznaczonych do stosowania miejscowego (Actikerall, Efudix, Tolak, Verrucutan, Verrumal), ryzyko ogólnoustrojowego zatrucia przy stosowaniu zgodnie z zaleceniami jest bardzo niskie.⁹ Jednak aplikacja tych produktów w ilości znacznie większej niż zalecana prowadzi do zwiększenia częstości występowania oraz nasilenia reakcji w miejscu podania.¹⁰¹¹

W odniesieniu do preparatów miejscowych zawierających kombinację fluorouracylu z kwasem salicylowym (Actikerall, Verrucutan, Verrumal), warto podkreślić, że przy prawidłowym stosowaniu margines bezpieczeństwa jest bardzo duży. Na przykład, dla produktu Verrucutan na 25 cm² powierzchni skóry stosuje się 0,2 g produktu, co odpowiada dawce 1 mg fluorouracylu (około 0,017 mg/kg masy ciała u osoby ważącej 60 kg). Dla porównania, toksyczność ogólnoustrojowa występuje po podaniu dożylnym fluorouracylu w dawkach wynoszących 15 mg/kg masy ciała, co daje 1000-krotny margines bezpieczeństwa.¹²

Warto zauważyć, że przy stosowaniu miejscowym produktów zawierających również kwas salicylowy, istnieje teoretyczne ryzyko zatrucia tym składnikiem, szczególnie u dzieci. Wczesne objawy zatrucia salicylanami mogą wystąpić, jeśli stężenie salicylanów w surowicy przekroczy 30 mg/dl i obejmują: dzwonienie w uszach, szum w uszach z pogorszeniem słuchu, krwawienia z nosa, nudności, wymioty, drażliwość oraz uczucie wysuszenia błon śluzowych.¹³¹⁴

Populacje specjalne szczególnie zagrożone

W przypadku stosowania produktów miejscowych zawierających fluorouracyl i kwas salicylowy, szczególną uwagę należy zwrócić na dzieci, zwłaszcza małe. U małych dzieci stosunek powierzchni ciała do masy jest inny niż u dorosłych, co zwiększa ryzyko zatrucia kwasem salicylowym przy przekroczeniu zalecanej maksymalnej powierzchni leczenia lub zwiększeniu częstości aplikacji.¹⁵¹⁶

Postępowanie w przypadku przedawkowania

Leczenie przedawkowania fluorouracylu zależy od drogi podania i nasilenia objawów. W przypadku systemowego przedawkowania, konieczne jest natychmiastowe wdrożenie odpowiednich procedur terapeutycznych.¹⁷

Przedawkowanie systemowe – postępowanie

W przypadku przedawkowania fluorouracylu podanego ogólnoustrojowo, zalecane są następujące działania:¹⁸¹⁹

1. Natychmiastowe przerwanie podawania 5-fluorouracylu
2. Wdrożenie leczenia objawowego i podtrzymującego
3. Profilaktyczne podanie koncentratu granulocytów lub płytek krwi w infuzji
4. Zapewnienie odpowiedniego nawodnienia i diurezy
5. Przywrócenie równowagi elektrolitowej
6. W przypadku znaczącej mielosupresji – leczenie w warunkach szpitalnych, uzupełnianie niedoboru elementów morfotycznych krwi i antybiotykoterapia
7. W ciężkich przypadkach – umieszczenie pacjenta w sterylnym pomieszczeniu

²⁰

W przypadku wystąpienia objawów ostrych, takich jak reakcje psychotyczne czy senność, jeśli konieczne jest stosowanie leków uspokajających, można podać dożylnie diazepam w małych dawkach (np. rozpoczynając od dawki 5 mg), monitorując jednocześnie układ krążenia i oddechowy.²¹

Pacjenci, którzy zostali narażeni na przedawkowanie fluorouracylu, powinni być monitorowani hematologicznie przez okres co najmniej czterech tygodni. W przypadku wystąpienia jakichkolwiek nieprawidłowości, należy podjąć odpowiednie leczenie.²²²³

Przedawkowanie preparatów miejscowych – postępowanie

W przypadku doustnego przyjęcia produktu zawierającego fluorouracyl przeznaczonego do stosowania miejscowego (np. Efudix, Tolak), zaleca się:²⁴²⁵

1. Zastosowanie odpowiedniego postępowania mającego na celu ochronę przed zakażeniami układowymi
2. Codzienne oznaczanie leukocytozy
3. Stosowanie leczenia objawowego

W przypadku nadmiernego stosowania preparatów miejscowych zawierających zarówno fluorouracyl, jak i kwas salicylowy, należy przerwać stosowanie produktu i obserwować pacjenta pod kątem objawów zatrucia, zwłaszcza u dzieci.²⁶

Zestawienie objawów przedawkowania fluorouracylu

²⁷²⁸²⁹

Związek dawki z objawami przedawkowania

W przypadku preparatów ogólnoustrojowych (do wstrzykiwań i infuzji), duże dawki lub długotrwałe leczenie fluorouracylem mogą powodować zagrażające życiu objawy zatrucia.³⁰ Dawka toksyczna fluorouracylu podawanego dożylnie wynosi około 15 mg/kg masy ciała.³¹

W odniesieniu do preparatów miejscowych, przedawkowanie jest mało prawdopodobne przy stosowaniu zgodnie z zaleceniami. Nawet przy stosowaniu na 25 cm² powierzchni skóry dawka fluorouracylu jest około 1000 razy mniejsza od dawki powodującej toksyczność ogólnoustrojową.³²³³

W przypadku kwasu salicylowego zawartego w preparatach miejscowych z fluorouracylem, wczesne objawy zatrucia mogą wystąpić, jeśli stężenie salicylanów w surowicy przekroczy 30 mg/dl.³⁴