Działania niepożądane
Acytretyna

Działania niepożądane acytretyny

Acytretyna to retinoid stosowany w leczeniu ciężkich postaci łuszczycy i innych ciężkich zaburzeń rogowacenia skóry. Jako lek z grupy retinoidów, acytretyna wywołuje działania niepożądane u większości pacjentów. Objawy te są często związane z hiperwitaminozą A i zazwyczaj ustępują po zmniejszeniu dawki lub całkowitym odstawieniu leku. Warto zauważyć, że na początku terapii może dochodzić do czasowego pogorszenia objawów łuszczycy.¹²

Częstotliwość występowania działań niepożądanych

Działania niepożądane acytretyny zgłaszane w badaniach klinicznych i po wprowadzeniu produktu do obrotu klasyfikuje się według następujących kategorii częstości:³⁴

• Bardzo często (≥1/10)
• Często (≥1/100 do <1/10)
• Niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100)
• Rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000)
• Bardzo rzadko (<1/10 000)
• Częstość nieznana (częstość nie może być ustalona na podstawie dostępnych danych)

⁵⁶

Charakterystyka działań niepożądanych według układów

Najczęściej występującymi działaniami niepożądanymi są objawy hiperwitaminozy A, w tym suchość ust, którą można złagodzić stosowaniem tłustej maści.⁷⁸

Działania niepożądane ze strony układu nerwowego

W obszarze układu nerwowego występują następujące działania niepożądane:

• Często: ból głowy
• Niezbyt często: senność (Acitren), zawroty głowy (Neotigason)
• Rzadko: neuropatia obwodowa
• Bardzo rzadko: łagodne nadciśnienie śródczaszkowe (patrz informacje o specjalnych ostrzeżeniach)

⁹¹⁰

Działania niepożądane ze strony oczu

Acytretyna może prowadzić do następujących objawów związanych z narządem wzroku:

• Bardzo często: suchość lub zapalenie błon śluzowych (np. zapalenie spojówek, kseroftalmia) i związana z tym nietolerancja soczewek kontaktowych
• Niezbyt często: niewyraźne widzenie
• Bardzo rzadko: ślepota nocna, owrzodzenia rogówki (wrzodziejące zapalenie rogówki)

¹¹¹²

Działania niepożądane ze strony układu oddechowego

W zakresie układu oddechowego najczęściej występuje:

• Bardzo często: suchość i zapalenie błon śluzowych (np. krwawienie z nosa i zapalenie błony śluzowej nosa)
• Częstość nieznana: dysfonia (zaburzenia głosu)

¹³¹⁴

Działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego

Działania niepożądane w obrębie przewodu pokarmowego obejmują:

• Bardzo często: suchość ust, nasilone pragnienie
• Często: zapalenie żołądka, zaburzenia przewodu pokarmowego (np. ból brzucha, biegunka, nudności, wymioty)
• Niezbyt często: zapalenie dziąseł
• Częstość nieznana: zaburzenia smaku, krwawienie z odbytnicy

¹⁵¹⁶

Działania niepożądane skórne

Skórne działania niepożądane należą do najczęściej występujących i obejmują:

• Bardzo często: zapalenie czerwieni warg, świąd, łysienie, łuszczenie się skóry (na całym ciele, szczególnie na dłoniach i stopach)
• Często: łamliwość skóry, lepkość skóry, zapalenie skóry, nieprawidłowa struktura włosa, osłabienie paznokci, zanokcica, rumień
• Niezbyt często: nadżerki w kącikach ust, pęcherzowe zapalenie skóry, nadwrażliwość na światło
• Częstość nieznana: ziarniniak ropotwórczy, madaroza (wypadanie rzęs), obrzęk naczynioruchowy, pokrzywka, ścieńczenie skóry, złuszczające zapalenie skóry

¹⁷¹⁸

Działania niepożądane ze strony układu mięśniowo-szkieletowego

W zakresie układu mięśniowo-szkieletowego obserwuje się:

• Często: bóle mięśni i stawów
• Bardzo rzadko: ból kości, egzostoza/narośl kostna (leczenie podtrzymujące może powodować progresję hiperostozy kręgosłupa oraz wystąpienie nowych zmian hiperostotycznych i zwapnień pozaszkieletowych, jakie zaobserwowano podczas długotrwałego leczenia retynoidami)

¹⁹²⁰

Pozostałe działania niepożądane

Wśród pozostałych działań niepożądanych należy wymienić:

• Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych:
  • Niezbyt często: zapalenie wątroby
  • Bardzo rzadko: żółtaczka
• Zaburzenia ogólne:
  • Często: obrzęk obwodowy
• Badania diagnostyczne:
  • Bardzo często: nieprawidłowości w badaniach aktywności enzymów wątrobowych (przemijające, zwykle odwracalne zwiększenie aktywności aminotransferaz i fosfatazy zasadowej); zaburzenia stężenia lipidów (podczas leczenia dużymi dawkami acytretyny obserwowano odwracalne zwiększenie stężenia trójglicerydów i cholesterolu w surowicy)

²¹²²

Specjalne grupy pacjentów

Dzieci i młodzież

Ze względu na zgłaszane przypadki zmian kostnych u dzieci po długotrwałym leczeniu etretynatem (poprzednik acytretyny), można spodziewać się podobnych działań po zastosowaniu acytretyny. Wśród potencjalnych zagrożeń wymienia się przedwczesne zamknięcie nasad kości długich, hiperostozę szkieletu i pozakostne zwapnienie. Z tego powodu u dzieci leczonych acytretyną konieczne jest dokładne monitorowanie parametrów wzrostu i rozwoju kości.²³²⁴

Pacjenci z cukrzycą

U pacjentów z cukrzycą retynoidy, w tym acytretyna, mogą zarówno poprawić, jak i pogorszyć tolerancję glukozy. W związku z tym u tych pacjentów należy częściej kontrolować poziom glukozy we krwi, szczególnie na początku leczenia.²⁵²⁶

Tabela działań niepożądanych acytretyny

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Stosowanie acytretyny wiąże się z szeregiem potencjalnie niebezpiecznych działań niepożądanych, które wymagają szczególnej uwagi i monitorowania.

Niebezpieczeństwa ze strony układu nerwowego

Do poważnych zagrożeń neurologicznych należy łagodne nadciśnienie śródczaszkowe, które choć występuje bardzo rzadko, może prowadzić do trwałych następstw neurologicznych, jeśli nie zostanie szybko rozpoznane. Objawy takie jak silne bóle głowy, nudności, wymioty oraz zaburzenia widzenia wymagają natychmiastowego odstawienia leku i konsultacji neurologicznej.²⁷²⁸

Neuropatia obwodowa, choć rzadka, może prowadzić do trwałych zaburzeń czucia i wymagać przerwania leczenia.²⁹³⁰

Niebezpieczeństwa ze strony narządu wzroku

Szczególnie niebezpiecznym, choć bardzo rzadkim powikłaniem, jest ślepota nocna, która może utrzymywać się po zakończeniu leczenia. Pacjenci, u których wystąpi ten objaw, nie powinni prowadzić pojazdów w nocy. Jeszcze rzadziej mogą wystąpić owrzodzenia rogówki, które stanowią zagrożenie dla widzenia i wymagają pilnej konsultacji okulistycznej.³¹³²

Niebezpieczeństwa ze strony wątroby

Acytretyna może powodować hepatotoksyczność, co przejawia się podwyższeniem aktywności enzymów wątrobowych. Chociaż w większości przypadków zmiany te są odwracalne, to sporadycznie może rozwinąć się zapalenie wątroby, a w skrajnie rzadkich przypadkach żółtaczka. U pacjentów z wcześniejszymi chorobami wątroby ryzyko to jest wyższe, dlatego wymagane jest ścisłe monitorowanie funkcji wątroby.³³³⁴

Niebezpieczeństwa ze strony gospodarki lipidowej

Leczenie acytretyną, zwłaszcza w dużych dawkach i długoterminowo, może prowadzić do zaburzeń lipidowych (hipertrójglicerydemii i hipercholesterolemii). W przypadku utrzymywania się tych zaburzeń zwiększa się ryzyko rozwoju miażdżycy i jej powikłań, takich jak choroba niedokrwienna serca.³⁵³⁶

Niebezpieczeństwa ze strony układu kostnego

Długotrwałe leczenie acytretyną, szczególnie u dzieci, może prowadzić do patologicznych zmian kostnych. Mogą one obejmować przedwczesne zamknięcie nasad kości długich, hiperostozę szkieletu i zwapnienia pozakostne. Zmiany te mogą zaburzyć wzrost i rozwój kości u dzieci i młodzieży.³⁷³⁸

Niebezpieczeństwa związane z nadwrażliwością

Acytretyna może wywoływać reakcje nadwrażliwości typu I oraz ciężkie reakcje skórne, takie jak obrzęk naczynioruchowy i pokrzywka. Reakcje te mogą mieć gwałtowny przebieg i zagrażać życiu, zwłaszcza u pacjentów z predyspozycją do reakcji alergicznych.³⁹⁴⁰

Niebezpieczeństwa u pacjentów z cukrzycą

U pacjentów z cukrzycą leczenie acytretyną może zarówno poprawić, jak i pogorszyć tolerancję glukozy. Pogorszenie kontroli glikemii może prowadzić do nasilenia powikłań cukrzycy. Z tego powodu pacjenci z cukrzycą przyjmujący acytretynę wymagają regularnego monitorowania stężenia glukozy, zwłaszcza w początkowym okresie leczenia.⁴¹⁴²

Niebezpieczeństwa związane z naświetlaniem na światło

Acytretyna może powodować nadwrażliwość na światło, co zwiększa ryzyko oparzeń słonecznych. Pacjentom należy zalecić unikanie intensywnej ekspozycji na światło słoneczne oraz stosowanie odpowiedniej fotoprotekcji. Szczególnie niebezpieczne może być łączenie acytretyny z terapiami fotodynamicznymi, takimi jak PUVA, gdyż może to zwiększać ryzyko reakcji fototoksycznych i nowotworów skóry.⁴³⁴⁴