Właściwości farmakodynamiczne
Risperidon Vipharm 3 mg

Właściwości farmakodynamiczne rysperydonu

Rysperydon (Risperidon Vipharm) należy do grupy farmakoterapeutycznej innych leków przeciwpsychotycznych, kod ATC: N05A X08. Charakteryzuje się złożonym mechanizmem działania i szerokim spektrum zastosowania klinicznego w różnych schorzeniach psychiatrycznych.¹

Mechanizm działania rysperydonu

Rysperydon wyróżnia się unikatowym profilem farmakodynamicznym jako wybiórczy antagonista monoaminergiczny. Jego działanie opiera się na silnym powinowactwie do receptorów serotoninergicznych 5-HT2 oraz dopaminergicznych D2. Dodatkowo wykazuje powinowactwo do receptorów alfa-1-adrenergicznych oraz, w mniejszym stopniu, do receptorów histaminergicznych H1 i receptorów α-2-adrenergicznych. Co istotne, rysperydon nie wykazuje powinowactwa do receptorów cholinergicznych.²

Pomimo silnego antagonizmu wobec receptorów D2, co odpowiada za korzystny wpływ na objawy wytwórcze schizofrenii, rysperydon w mniejszym stopniu niż klasyczne neuroleptyki ogranicza aktywność motoryczną i wywołuje katalepsję. Zrównoważone ośrodkowe działanie antagonistyczne na receptory serotoninergiczne i dopaminergiczne może przyczyniać się do zmniejszenia prawdopodobieństwa wystąpienia pozapiramidowych działań niepożądanych oraz rozszerzać działanie terapeutyczne na objawy negatywne i zaburzenia afektywne towarzyszące schizofrenii.³

Skuteczność kliniczna w schizofrenii

Skuteczność rysperydonu w krótkotrwałej terapii schizofrenii została potwierdzona w czterech badaniach klinicznych trwających od 4 do 8 tygodni, obejmujących ponad 2500 pacjentów spełniających kryteria DSM-IV dla schizofrenii. Wyniki tych badań wykazały wyraźną przewagę rysperydonu nad placebo w redukcji objawów schizofrenii mierzonych standaryzowanymi skalami oceny.⁴

W poszczególnych badaniach klinicznych zaobserwowano:⁵

• W 6-tygodniowym badaniu z kontrolą placebo, ze stopniowym zwiększaniem dawki do 10 mg/dobę (podawanej w dwóch dawkach podzielonych), rysperydon wykazał większą skuteczność niż placebo według oceny w skali Brief Psychiatric Rating Scale (BPRS).
• W 8-tygodniowym badaniu kontrolowanym placebo, porównującym cztery stałe dawki rysperydonu (2 mg, 6 mg, 10 mg i 16 mg na dobę, podawane dwa razy dziennie), wszystkie grupy leczenia aktywnego uzyskały lepsze wyniki w skali Positive and Negative Syndrome Scale (PANSS) w porównaniu z placebo.⁶
• W 8-tygodniowym badaniu porównującym pięć stałych dawek rysperydonu (1 mg, 4 mg, 8 mg, 12 mg i 16 mg na dobę, podawanych dwa razy dziennie), grupy otrzymujące dawki 4 mg, 8 mg i 16 mg na dobę uzyskały istotnie lepsze wyniki w skali PANSS w porównaniu z grupą otrzymującą 1 mg rysperydonu na dobę.⁷
• W 4-tygodniowym badaniu kontrolowanym placebo, porównującym dwie stałe dawki rysperydonu (4 mg i 8 mg na dobę, podawane raz dziennie), obie grupy leczenia aktywnego uzyskały lepsze wyniki w skali PANSS w porównaniu z placebo, w tym w zakresie całkowitego wyniku PANSS oraz miary odpowiedzi (zdefiniowanej jako >20% zmniejszenie całkowitego wyniku PANSS).^{20% zmniejszenia całkowitego wyniku PANSS).”>8}

Skuteczność długoterminową rysperydonu potwierdzono w badaniu, w którym pacjenci ambulatoryjni spełniający kryteria DSM-IV dla schizofrenii, klinicznie stabilni przez co najmniej 4 tygodnie na lekach przeciwpsychotycznych, zostali zrandomizowani do grup otrzymujących rysperydon (2-8 mg/dobę) lub haloperydol i obserwowani przez 1-2 lata pod kątem nawrotów. W tym badaniu pacjenci leczeni rysperydonem wykazali znacząco dłuższy okres do wystąpienia nawrotu w porównaniu z pacjentami otrzymującymi haloperydol.⁹

Skuteczność w epizodach maniakalnych w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym

Skuteczność rysperydonu w monoterapii ostrych epizodów manii związanych z zaburzeniem dwubiegunowym typu I została potwierdzona w trzech podwójnie zaślepionych badaniach kontrolowanych placebo, obejmujących około 820 pacjentów spełniających kryteria DSM-IV. W badaniach tych rysperydon w dawkach od 1 mg do 6 mg na dobę (dawka początkowa wynosiła 3 mg w dwóch badaniach i 2 mg w jednym) wykazał znaczącą przewagę nad placebo w zmniejszaniu nasilenia objawów maniakalnych mierzonych skalą Young Mania Rating Scale (YMRS) w 3. tygodniu leczenia.¹⁰

Dodatkowe wyniki z tych badań wykazały, że:¹¹

• Odsetek pacjentów, którzy po 3 tygodniach osiągnęli zmniejszenie o ≥50% łącznego wyniku YMRS w stosunku do wartości początkowej, był znacząco większy w grupie rysperydonu niż w grupie placebo.
• Jedno z trzech badań obejmowało grupę otrzymującą haloperydol i 9-tygodniową, podwójnie zaślepioną fazę podtrzymującą. Skuteczność rysperydonu utrzymywała się przez cały 9-tygodniowy okres terapii podtrzymującej, a zmiana w skali YMRS w stosunku do wartości początkowej była w 12. tygodniu porównywalna dla rysperydonu i haloperydolu.¹²

Skuteczność rysperydonu w terapii skojarzonej ze środkami stabilizującymi nastrój

Skuteczność rysperydonu w terapii skojarzonej ze środkami stabilizującymi nastrój w leczeniu ostrej manii zbadano w dwóch 3-tygodniowych badaniach klinicznych z podwójnie ślepą próbą, obejmujących około 300 pacjentów spełniających kryteria DSM-IV dla zaburzeń dwubiegunowych typu I.¹³

• W pierwszym badaniu rysperydon w dawce od 1 mg do 6 mg na dobę (dawka początkowa 2 mg/dobę) w skojarzeniu z litem lub walproinianem okazał się skuteczniejszy w redukcji objawów manii niż monoterapia litem lub walproinianem, co oceniano na podstawie zmiany całkowitego wyniku w skali YMRS w 3. tygodniu w stosunku do wartości początkowej.¹⁴
• W drugim badaniu rysperydon w dawce od 1 mg do 6 mg na dobę (dawka początkowa 2 mg/dobę) podawany w skojarzeniu z litem, walproinianem lub karbamazepiną początkowo nie wykazał większej skuteczności niż monoterapia tymi lekami w obniżaniu wyniku w skali YMRS. Jednakże po wykluczeniu z analizy grupy karbamazepinowej (w analizie post-hoc), kombinacja rysperydonu z litem lub walproinianem okazała się skuteczniejsza w redukcji objawów manii niż monoterapia tymi lekami.¹⁵

Niepowodzenie w drugim badaniu w grupie z karbamazepiną można wyjaśnić indukcją klirensu rysperydonu i 9-hydroksyrysperydonu przez karbamazepinę, co prowadziło do zmniejszenia stężeń tych związków poniżej poziomów terapeutycznych.¹⁶

Skuteczność w leczeniu uporczywej agresji u pacjentów z otępieniem

Skuteczność rysperydonu w leczeniu Behawioralnych i Psychologicznych Objawów Demencji (BPSD) została wykazana w trzech podwójnie zaślepionych, kontrolowanych placebo badaniach przeprowadzonych z udziałem 1150 osób starszych z otępieniem o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego. Objawy te obejmują zaburzenia zachowania, takie jak agresja, pobudzenie, psychoza, nadmierna aktywność i zaburzenia afektywne.¹⁷

W przeprowadzonych badaniach zastosowano różne schematy dawkowania:¹⁸

• W jednym badaniu zastosowano stałe dawki rysperydonu: 0,5 mg, 1 mg i 2 mg na dobę.
• W dwóch badaniach zastosowano elastyczne dawkowanie: od 0,5 mg do 4 mg na dobę w pierwszym badaniu oraz od 0,5 mg do 2 mg na dobę w drugim.

Wykazano statystycznie istotną i klinicznie znaczącą skuteczność rysperydonu w leczeniu agresji oraz mniej wyraźną, ale również istotną skuteczność w leczeniu pobudzenia i psychozy u pacjentów w podeszłym wieku z otępieniem. Do oceny skuteczności wykorzystano standaryzowane skale: Behavioural Pathology In Alzheimer’s Disease Rating Scale (BEHAVE-AD) oraz Cohen-Mansfield Agitation Inventory (CMAI).¹⁹

Co istotne, działanie terapeutyczne rysperydonu było niezależne od:²⁰

• Wyniku w skali Mini-Mental State Examination (MMSE), a więc od stopnia zaawansowania otępienia
• Uspokajających właściwości rysperydonu
• Obecności lub braku psychozy
• Typu otępienia – związanego z chorobą Alzheimera, naczyniowego lub mieszanego

Skuteczność u dzieci i młodzieży z zaburzeniami zachowania

Skuteczność rysperydonu w krótkotrwałym leczeniu zachowań destrukcyjnych wykazano w dwóch podwójnie zaślepionych, kontrolowanych placebo badaniach przeprowadzonych z udziałem 240 pacjentów w wieku od 5 do 12 lat, z diagnozą zaburzeń zachowania (disruptive behaviour disorders – DBD) według kryteriów DSM-IV oraz graniczną funkcją intelektualną lub łagodnym do umiarkowanego zaburzeniem zdolności uczenia się i/lub upośledzeniem psychicznym.²¹

W obu tych badaniach rysperydon w dawkach od 0,02 do 0,06 mg/kg masy ciała na dobę okazał się znacznie skuteczniejszy od placebo w zakresie osiągania pierwotnego punktu końcowego, którym była zmiana wyniku w podskali Conduct Problem skali Nisonger-Child Behaviour Rating Form (N-CBRF) względem wartości początkowej w 6. tygodniu leczenia.²²