Właściwości farmakodynamiczne azytromycyny

Azytromycyna należy do grupy farmakoterapeutycznej określanej jako leki przeciwbakteryjne do stosowania ogólnego, podgrupy makrolidów, z kodem klasyfikacji anatomiczno-terapeutyczno-chemicznej ATC: J 01 FA 10.¹

Mechanizm działania

Azytromycyna klasyfikowana jako antybiotyk makrolidowy z podgrupy azalidów charakteryzuje się specyficzną budową cząsteczkową. Została skonstruowana poprzez wprowadzenie atomu azotu do pierścienia laktonowego erytromycyny A. Chemicznie jest określana jako 9-deoksy-9a-aza-9a-metylo-9a-homoerytromycyna A, a jej masa cząsteczkowa wynosi 749,0. Mechanizm działania przeciwbakteryjnego polega na specyficznym hamowaniu biosyntezy białek w komórkach bakteryjnych poprzez przyłączanie się do podjednostki 50S rybosomu bakteryjnego.²

Mechanizm powstawania oporności

Oporność bakterii na działanie azytromycyny może występować jako cecha wrodzona lub nabyta. Zidentyfikowano trzy główne mechanizmy odpowiedzialne za zjawisko oporności bakteryjnej:

• Modyfikacja miejsca docelowego działania antybiotyku
• Zmiany w systemach transportu antybiotyku przez błony komórkowe
• Enzymatyczna modyfikacja struktury antybiotyku

Istotnym zjawiskiem klinicznym jest całkowita oporność krzyżowa między erytromycyną, azytromycyną oraz innymi antybiotykami z grupy makrolidów i linkozamidów. Dotyczy to szczególnie następujących patogenów: Streptococcus pneumoniae, paciorkowców beta-hemolizujących grupy A, Enterococcus faecalis oraz Staphylococcus aureus, włączając szczepy oporne na metycylinę (MRSA).³

Wartości graniczne wrażliwości

Dla oceny wrażliwości drobnoustrojów na azytromycynę stosuje się standardowe wartości graniczne stężeń minimalnych inhibicyjnych (MIC) ustalone przez krajowe i międzynarodowe komitety. Poniżej przedstawiono graniczne wartości wrażliwości dla najczęstszych patogenów.⁴

Według NCCLS (National Committee on Clinical Laboratory Standards):

Według EUCAST (European Committee on Antimicrobial Susceptibility Testing):

Należy podkreślić, że częstość występowania oporności nabytej może wykazywać zmienność geograficzną oraz czasową, szczególnie w kontekście leczenia ciężkich zakażeń. W przypadkach wątpliwych zaleca się konsultację z ekspertem mikrobiologiem w celu uzyskania aktualnych, lokalnych danych dotyczących wzorców oporności.⁵

Spektrum działania przeciwbakteryjnego

Azytromycyna charakteryzuje się szerokim spektrum działania przeciwbakteryjnego, które obejmuje różnorodne patogeny. Poniżej przedstawiono szczegółową klasyfikację drobnoustrojów według ich wrażliwości na ten antybiotyk:⁶

Gatunki zwykle wrażliwe

Bakterie Gram-dodatnie tlenowe:

• Staphylococcus aureus wrażliwe na metycylinę – gronkowce złociste stanowiące częstą przyczynę zakażeń skóry i tkanek miękkich
• Streptococcus pneumoniae wrażliwe na penicylinę – pneumokoki odpowiedzialne za zakażenia dróg oddechowych
• Streptococcus pyogenes (grupa A) – paciorkowce będące czynnikiem etiologicznym anginy paciorkowcowej i innych zakażeń

Bakterie Gram-ujemne tlenowe:

• Haemophilus influenzae – pałeczka hemofilna odgrywająca istotną rolę w zakażeniach dróg oddechowych
• Haemophilus parainfluenzae – gatunek występujący w górnych drogach oddechowych
• Legionella pneumophila – czynnik etiologiczny legionellozy
• Moraxella catarrhalis – częsty patogen dróg oddechowych, szczególnie u dzieci
• Pasteurella multocida – bakteria związana z zakażeniami po ugryzieniach zwierząt
• Escherichia coli ETEC (enterotoksyczne szczepy E. coli) – powodują biegunkę podróżnych
• Escherichia coli EAEC (enteroagregacyjne szczepy E. coli) – związane z przetrwałą biegunką

Bakterie beztlenowe:

• Clostridium perfringens – laseczka zgorzeli gazowej
• Fusobacterium spp. – beztlenowe pałeczki Gram-ujemne
• Prevotella spp. – beztlenowce występujące w jamie ustnej
• Porphyromonas spp. – beztlenowce związane z zakażeniami przyzębia

Inne drobnoustroje:

• Borrelia burgdorferi – krętek wywołujący boreliozę
• Chlamydia trachomatis – patogen wewnątrzkomórkowy powodujący zakażenia układu moczowo-płciowego
• Chlamydia pneumoniae – czynnik etiologiczny atypowego zapalenia płuc
• Mycoplasma pneumoniae – patogen odpowiedzialny za atypowe zapalenie płuc

Gatunki, u których może wystąpić oporność nabyta

Bakterie Gram-dodatnie tlenowe:

• Streptococcus pneumoniae średnio wrażliwe i oporne na penicylinę – szczepy wykazujące obniżoną wrażliwość na leki beta-laktamowe często charakteryzują się również zmniejszoną wrażliwością na makrolidy

Drobnoustroje o oporności naturalnej

Bakterie Gram-dodatnie tlenowe:

• Enterococcus faecalis – enterokoki naturalnie oporne na makrolidy
• Staphylococcus spp. MRSA, MRSE* – szczepy gronkowców oporne na metycylinę zazwyczaj wykazują również oporność na makrolidy

Bakterie Gram-ujemne:

• Pseudomonas aeruginosa – pałeczka ropy błękitnej naturalne oporna na większość makrolidów
• Klebsiella spp. – naturalna oporność związana z nieprzepuszczalnością błony zewnętrznej
• Escherichia coli – naturalna oporność na makrolidy z wyjątkiem niektórych szczepów o specyficznych funkcjach patogennych

Bakterie beztlenowe:

• Grupa Bacteroides fragilis – beztlenowe pałeczki Gram-ujemne często oporne na makrolidy

* Ważna uwaga kliniczna: Gronkowce oporne na metycylinę (MRSA, MRSE) powszechnie wykazują oporność nabytą na makrolidy i zostały uwzględnione w kategorii naturalnie opornych, gdyż rzadko wykazują wrażliwość na azytromycynę.⁷

Zastosowanie w pediatrii

W oparciu o analizę wyników badań klinicznych przeprowadzonych w populacji pediatrycznej, nie zaleca się stosowania azytromycyny w leczeniu malarii. Przeciwwskazane jest zarówno stosowanie w monoterapii, jak i w schematach skojarzonych z lekami zawierającymi chlorochinę lub pochodne artemizyniny. Podstawą tej rekomendacji jest brak wykazania non-inferiority (nie mniejszej skuteczności) w porównaniu do standardowych leków przeciwmalarycznych zalecanych obecnie w leczeniu niepowikłanej malarii u dzieci.⁸