Zespół nerczycowy
Diagnostyka i diagnoza
Zespół nerczycowy charakteryzuje się masywnym białkomoczem (>3,5 g/dobę u dorosłych, >40 mg/m²/godz u dzieci), hipoalbuminemią (<3,0 g/dl), obrzękami (okołooczodołowymi i kończyn dolnych) oraz często hiperlipidemią. Diagnostyka obejmuje badanie ogólne moczu (białkomocz 3+ lub 4+ w dipstick, obecność wałeczków i lipidurii), ilościową ocenę białkomoczu (dobowa zbiórka moczu lub wskaźnik białko/kreatynina >200 mg/mmol), oraz badania krwi: stężenie albumin, profil lipidowy, parametry funkcji nerek (kreatynina, mocznik, eGFR) i morfologię. W diagnostyce różnicowej uwzględnia się choroby pierwotne (MCD, FSGS, nefropatia błoniasta) oraz wtórne (choroby autoimmunologiczne, infekcje, cukrzyca, nowotwory, leki). Badania immunologiczne, serologiczne i genetyczne (mutacje NPHS1, NPHS2) są wskazane w zależności od podejrzenia etiologii i wieku pacjenta.
Diagnostyka zespołu nerczycowego
Zespół nerczycowy (Nephrotic syndrome) jest zespołem objawów klinicznych charakteryzującym się masywnym białkomoczem, hipoalbuminemią, obrzękami oraz często hiperlipidemią. Diagnoza tego schorzenia wymaga kompleksowego podejścia obejmującego badanie fizykalne, testy laboratoryjne oraz w niektórych przypadkach biopsję nerki12.
Kryteria diagnostyczne zespołu nerczycowego
Rozpoznanie zespołu nerczycowego opiera się na stwierdzeniu następujących objawów i nieprawidłowości w badaniach34:
- Białkomocz nerczycowy: wydalanie białka w moczu >3,5 g/dobę u dorosłych lub >40 mg/m²/godz u dzieci
- Hipoalbuminemia: stężenie albumin w surowicy <3,0 g/dl (30 g/l)
- Obrzęki: najczęściej obrzęki wokół oczu (obrzęki okołooczodołowe) i obrzęki kończyn dolnych
- Hiperlipidemia: podwyższony poziom cholesterolu i trójglicerydów (często towarzyszący)
Badania laboratoryjne w zespole nerczycowym
Diagnostyka laboratoryjna zespołu nerczycowego obejmuje następujące badania67:
Badania moczu
Badanie ogólne moczu stanowi pierwszy krok w diagnostyce zespołu nerczycowego. Typowe nieprawidłowości to82:
- Białkomocz w badaniu paskowym (dipstick) – odczyt 3+ lub 4+ odpowiada stężeniu białka około 300 mg/dl lub wyższemu, co wskazuje na białkomocz nerczycowy
- Badanie osadu moczu – może wykazać wałeczki (hialinowe, ziarniste, tłuszczowe, woskowe lub nabłonkowe)
- Lipiduria – obecność lipidów w moczu (wygląd „krzyża maltańskiego” w świetle spolaryzowanym)
W celu ilościowego określenia białkomoczu wykonuje się111:
- Dobową zbiórkę moczu – ilość białka >3,5 g/dobę potwierdza białkomocz nerczycowy
- Wskaźnik białko/kreatynina w jednorazowej próbce moczu (najlepiej z pierwszej porannej próbki) – wartość >200 mg/mmol (2 g/g) odpowiada białkomoczowi nerczycowemu
Badania krwi
Podstawowe badania krwi w diagnostyce zespołu nerczycowego obejmują1415:
- Stężenie albumin w surowicy – typowo obniżone <3,0 g/dl (norma 3,5-4,5 g/dl)
- Profil lipidowy – zwykle podwyższone stężenie cholesterolu całkowitego i trójglicerydów
- Parametry funkcji nerek: stężenie kreatyniny, mocznika, szacowany wskaźnik filtracji kłębuszkowej (eGFR)
- Morfologia krwi obwodowej
W zależności od podejrzewanej przyczyny zespołu nerczycowego, zaleca się rozszerzoną diagnostykę laboratoryjną1718:
- Badania immunologiczne: stężenie składowych dopełniacza (C3, C4), przeciwciała przeciwjądrowe (ANA), przeciwciała przeciwko dwuniciowemu DNA (anty-dsDNA), ANCA
- Badania w kierunku chorób infekcyjnych: wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, HIV, ASOT
- Badania w kierunku cukrzycy: poziom glukozy we krwi, hemoglobina glikowana (HbA1c)
- Elektroforeza białek surowicy (SPEP) i moczu (UPEP)
- Przeciwciała przeciwko receptorowi fosfolipazy A2 (PLA2R) – przydatne w diagnostyce pierwotnej nefropatii błoniastej
Biopsja nerki
Biopsja nerki jest kluczowym narzędziem diagnostycznym, które pozwala na ustalenie przyczyny zespołu nerczycowego. Polega na pobraniu małego fragmentu tkanki nerkowej za pomocą igły wprowadzonej przez skórę pod kontrolą USG614.
Wskazania do wykonania biopsji nerki różnią się u dzieci i dorosłych2114:
Wskazania do biopsji u dzieci
- Wrodzony zespół nerczycowy
- Wiek powyżej 8 lat w momencie zachorowania
- Oporność na leczenie steroidami
- Częste nawroty lub steroidozależność
- Istotne objawy zapalenia nerek (krwinkomocz, nadciśnienie)
- Obniżona funkcja nerek
Wskazania do biopsji u dorosłych
U dorosłych biopsja nerki zalecana jest w większości przypadków zespołu nerczycowego, szczególnie gdy2114:
- Przyczyna zespołu nerczycowego jest nieznana
- Istnieje podejrzenie choroby układowej (np. toczeń rumieniowaty układowy)
- Występują objawy wskazujące na inne choroby nerek
- Stwierdza się upośledzoną funkcję nerek
Biopsja nerki nie jest zwykle konieczna u dzieci z typowym zespołem nerczycowym, które dobrze odpowiadają na leczenie steroidami, gdyż w większości przypadków przyczyną jest zmiany minimalne (minimal change disease, MCD)1326.
Badania obrazowe
Badania obrazowe odgrywają uzupełniającą rolę w diagnostyce zespołu nerczycowego21:
- USG nerek – ocena wielkości i struktury nerek, wykluczenie wad anatomicznych lub obstrukcji
- Tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI) – rzadko stosowane w rutynowej diagnostyce, mogą być przydatne w niektórych przypadkach do oceny strukturalnych zmian w nerkach
Badania genetyczne
Badania genetyczne są szczególnie istotne w niektórych grupach pacjentów813:
- Niemowlęta i dzieci poniżej 1. roku życia z wrodzonym zespołem nerczycowym – badania w kierunku mutacji genów NPHS1 (nefryna) i NPHS2 (podocyna)
- Dzieci ze steroidoopornym zespołem nerczycowym – badania w kierunku mutacji genu NPHS2
- Pacjenci z rodzinnym występowaniem zespołu nerczycowego
Ocena powikłań zespołu nerczycowego
W ramach diagnostyki należy również ocenić obecność potencjalnych powikłań zespołu nerczycowego303:
- Badania w kierunku zakrzepicy (szczególnie zakrzepicy żyły nerkowej) – D-dimery, USG dopplerowskie
- Ocena stanu immunologicznego – ze względu na zwiększone ryzyko infekcji
- Ocena stanu odżywienia – utrata białek, witamin
- Poziom witaminy D i funkcja tarczycy – ze względu na utratę białek wiążących
Diagnostyka różnicowa zespołu nerczycowego
Diagnostyka różnicowa zespołu nerczycowego ma na celu ustalenie jego przyczyny. Zespół nerczycowy może być2124:
Pierwotny (idiopatyczny) zespół nerczycowy
Spowodowany chorobami ograniczonymi do nerek, w tym3132:
- Zmiany minimalne (MCD, minimal change disease) – najczęstsza przyczyna u dzieci (około 85% przypadków)
- Ogniskowe segmentalne stwardnienie kłębuszków nerkowych (FSGS, focal segmental glomerulosclerosis)
- Nefropatia błoniasta (MN, membranous nephropathy) – najczęstsza przyczyna u dorosłych
- Nefropatia błoniasto-rozplemowa (MPGN, membranoproliferative glomerulonephritis)
Wtórny zespół nerczycowy
Związany z chorobami ogólnoustrojowymi lub czynnikami zewnętrznymi931:
- Choroby autoimmunologiczne: toczeń rumieniowaty układowy, zapalenia naczyń
- Infekcje: wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, HIV, syfilis
- Choroby metaboliczne: cukrzyca (nefropatia cukrzycowa), amyloidoza
- Nowotwory: szpiczak mnogi, chłoniaki
- Leki: niesteroidowe leki przeciwzapalne, złoto, penicylamina, inhibitory ACE
Diagnostyka w zależności od wieku pacjenta
Strategia diagnostyczna różni się w zależności od wieku pacjenta1437:
- Niemowlęta (poniżej 1. roku życia) – częściej przyczyny genetyczne, wrodzony zespół nerczycowy, wskazane badania genetyczne i biopsja nerki
- Dzieci (1-8 lat) – najczęściej zmiany minimalne, zazwyczaj dobra odpowiedź na steroidy, biopsja nerki nie jest konieczna w przypadku typowego obrazu klinicznego i dobrej odpowiedzi na leczenie
- Dzieci starsze i młodzież (powyżej 8 lat) – zwiększone ryzyko FSGS, wskazana biopsja nerki
- Dorośli – różnorodne przyczyny, wskazana biopsja nerki do ustalenia rozpoznania i wyboru leczenia
Diagnostyka w praktyce klinicznej
W praktyce klinicznej diagnostyka zespołu nerczycowego przebiega według następującego schematu4041:
Badanie podmiotowe i przedmiotowe
Kluczowe elementy wywiadu i badania fizykalnego obejmują4227:
- Wywiad dotyczący początku i progresji obrzęków (szczególnie obrzęki okołooczodołowe, obrzęki kończyn dolnych)
- Występowanie „pienistego moczu”
- Przybór masy ciała związany z retencją płynów
- Duszność wysiłkowa, zmęczenie
- Wywiad w kierunku chorób ogólnoustrojowych, infekcji, przyjmowanych leków
- Wywiad rodzinny w kierunku chorób nerek
- Ocena ciśnienia tętniczego
- Ocena obrzęków (lokalizacja, nasilenie)
- Badanie w kierunku wysięku opłucnowego, wodobrzusza
Postępowanie diagnostyczne
| Etap | Badania | Cel |
|---|---|---|
| I. Potwierdzenie zespołu nerczycowego |
– Badanie ogólne moczu z oceną białkomoczu – Dobowa zbiórka moczu lub wskaźnik białko/kreatynina – Poziom albumin w surowicy – Profil lipidowy |
Potwierdzenie kryteriów rozpoznania zespołu nerczycowego |
| II. Ocena funkcji nerek |
– Stężenie kreatyniny i mocznika w surowicy – Szacowany wskaźnik filtracji kłębuszkowej (eGFR) – Elektrolity |
Ocena stopnia uszkodzenia nerek |
| III. Poszukiwanie przyczyny wtórnej |
– Morfologia krwi – Markery stanu zapalnego (CRP, OB) – Badania w kierunku chorób autoimmunologicznych (ANA, anty-dsDNA, ANCA, poziom dopełniacza) – Badania w kierunku infekcji (HBV, HCV, HIV, ASOT) – Poziom glukozy, HbA1c – Elektroforeza białek surowicy i moczu |
Wykluczenie wtórnych przyczyn zespołu nerczycowego |
| IV. Badania obrazowe |
– USG nerek i dróg moczowych – W wybranych przypadkach: CT, MRI |
Ocena struktury nerek, wykluczenie nieprawidłowości anatomicznych |
| V. Badania inwazyjne | – Biopsja nerki (z oceną w mikroskopie świetlnym, immunofluorescencyjnym i elektronowym) | Określenie typu histopatologicznego i przyczyny zespołu nerczycowego |
| VI. Badania genetyczne | – Badania w kierunku mutacji genów (np. NPHS1, NPHS2) | Diagnostyka w przypadku podejrzenia genetycznych przyczyn zespołu nerczycowego |
Monitorowanie w zespole nerczycowym
Po ustaleniu rozpoznania konieczne jest regularne monitorowanie pacjentów z zespołem nerczycowym4445:
- Regularna kontrola białkomoczu (najlepiej codziennie badanie paskowe u dzieci)
- Monitorowanie masy ciała i obrzęków
- Okresowa kontrola funkcji nerek (kreatynina, eGFR)
- Kontrola stężenia albumin w surowicy
- Monitorowanie profilu lipidowego
- W przypadku leczenia steroidami – monitorowanie działań niepożądanych
- U pacjentów z nawracającym białkomoczem – wczesne wykrywanie nawrotów (test paskowy moczu 3+ lub 4+ przez 3 kolejne dni sugeruje nawrót)
Zespół nerczycowy – podejście wielodyscyplinarne
Diagnostyka zespołu nerczycowego wymaga współpracy wielu specjalistów3040:
- Ze względu na złożoność zespołu nerczycowego i potencjalne powikłania, pacjenci powinni znajdować się pod opieką specjalisty nefrologa
- U dzieci diagnostyka i leczenie powinny być prowadzone przez nefrologa dziecięcego
- W przypadku podejrzenia wtórnych przyczyn zespołu nerczycowego konieczna może być konsultacja innych specjalistów (reumatolog, endokrynolog, hematolog)
- W diagnostyce histopatologicznej niezbędna jest współpraca z patomoroflogiem doświadczonym w ocenie bioptatów nerkowych
- W przypadkach podejrzenia tła genetycznego ważna jest współpraca z genetykiem klinicznym
Wczesna i dokładna diagnostyka zespołu nerczycowego jest kluczowa dla ustalenia właściwego rozpoznania, wyboru odpowiedniego leczenia i zapobiegania powikłaniom. Pomimo rozwoju nowoczesnych metod diagnostycznych, podstawą rozpoznania pozostają badania określające białkomocz, poziom albumin w surowicy oraz obecność obrzęków, podczas gdy biopsja nerki pozostaje złotym standardem w ustalaniu przyczyny zespołu nerczycowego u większości pacjentów, szczególnie dorosłych334.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.