Zapalenie najądrza
Patofizjologia i mechanizm
Zapalenie najądrza (epididymitis) to zapalny stan najądrza, najczęściej o etiologii bakteryjnej, zróżnicowanej w zależności od wieku pacjenta. U mężczyzn <35 roku życia dominują zakażenia przenoszone drogą płciową, głównie Chlamydia trachomatis i Neisseria gonorrhoeae, natomiast u starszych (>35 lat) przeważają infekcje dróg moczowych wywołane bakteriami jelitowymi (Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Proteus spp., Pseudomonas aeruginosa), często w kontekście przeszkody podpęcherzowej, np. przerostu gruczołu krokowego. Patogeneza opiera się na wstecznym przepływie zakażonego moczu lub patogenów przez układ moczowo-płciowy do najądrza, co może być indukowane przez czynniki mechaniczne (np. manewr Valsalvy, intensywny wysiłek). W niektórych przypadkach zapalenie ma charakter aseptyczny, wywołany np. przez wsteczny przepływ sterylnego moczu, leki (amiodaron), urazy lub choroby autoimmunologiczne (sarkoidoza, zespół Behçeta). Występują także odmienne mechanizmy u pacjentów z wadami odbytu czy urazem rdzenia kręgowego.
Patogeneza Zapalenia Najądrza
Zapalenie najądrza (epididymitis) to stan zapalny najądrza, małej, spiralnie zwiniętej struktury zlokalizowanej na tylnej powierzchni jądra, odpowiedzialnej za magazynowanie i transport plemników. Patogeneza tego schorzenia jest złożona i obejmuje różne mechanizmy zapalne i infekcyjne.12
Zakażenia bakteryjne jako główna przyczyna
Większość przypadków zapalenia najądrza ma podłoże infekcyjne, najczęściej bakteryjne. Bakterie mogą dotrzeć do najądrza różnymi drogami, przy czym najczęstszy jest wsteczny przepływ patogenów przez układ moczowo-płciowy.12
- Zakażenia przenoszone drogą płciową (STI) – u młodych, aktywnych seksualnie mężczyzn (poniżej 35 roku życia) dominującą przyczyną zapalenia najądrza są choroby przenoszone drogą płciową, zwłaszcza zakażenia Chlamydia trachomatis i Neisseria gonorrhoeae. Infekcja początkowo rozwija się w cewce moczowej, a następnie bakterie migrują wstecznie przez nasieniowód do najądrza.12
- Infekcje dróg moczowych – u mężczyzn powyżej 35 roku życia, zapalenie najądrza najczęściej wynika z wstecznego przepływu zakażonego moczu do najądrza. Podstawowymi patogenami są bakterie jelitowe, w tym Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Proteus spp. i Pseudomonas aeruginosa. Często występuje to w kontekście przeszkody podpęcherzowej, zwykle związanej z przerostem gruczołu krokowego.12
Mechanizm wstecznego przepływu
Główny mechanizm patogenetyczny zapalenia najądrza związany jest z wstecznym przepływem patogenów lub moczu do najądrza.1
- Wsteczny przepływ zakażonego moczu – u starszych mężczyzn z objawami utrudnienia odpływu moczu (np. z powodu łagodnego przerostu prostaty), może dochodzić do wstecznego przepływu zakażonego moczu przez przewód wytryskowy do nasieniowodu i najądrza.12
- Normalnie ukośne ułożenie przewodów wytryskowych przez gęstą tkankę prostaty zapobiega refluksowi, jednak w przypadku przeszkody podpęcherzowej, ten mechanizm ochronny może być upośledzony.1
- Refleks może być również indukowany przez manewry Valsalvy lub intensywny wysiłek fizyczny. Można to zaobserwować u sportowców, takich jak ciężarowcy. Zapalenie najądrza często rozwija się podczas intensywnego wysiłku w połączeniu z pełnym pęcherzem.12
Zapalenie z przyczyn nieinfekcyjnych
Zapalenie najądrza może również wystąpić bez obecności infekcji bakteryjnej:1
- Wsteczny przepływ sterylnego moczu – chemiczne podrażnienie najądrza może wystąpić, gdy sterylny mocz cofa się do najądrza, co może być spowodowane np. dźwiganiem ciężarów.12
- Leki – niektóre leki, zwłaszcza amiodaron, mogą kumulować się w najądrzu powodując stan zapalny. Występowanie zapalenia najądrza wydaje się być związane z dawką leku.12
- Urazy – obrażenia okolicy pachwinowej mogą powodować zapalenie najądrza.1
- Choroby układowe – rzadko zapalenie najądrza może być związane z chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak sarkoidoza czy zespół Behçeta.12
Patogeneza w różnych grupach wiekowych
Etiologia zapalenia najądrza różni się znacząco w zależności od wieku pacjenta:1
- U chłopców poniżej 14 roku życia – przyczyna jest w dużej mierze nieznana, ale może być związana z anomaliami anatomicznymi powodującymi refluks zakażonego lub sterylnego moczu do przewodów wytryskowych. Badania sugerują, że w tej grupie wiekowej zapalenie najądrza jest głównie poinfekcyjną reakcją zapalną na patogeny takie jak Mycoplasma pneumoniae, enterowirusy czy adenowirusy.12
- U mężczyzn w wieku 14-35 lat – dominują zakażenia przenoszone drogą płciową, zwłaszcza Chlamydia trachomatis i Neisseria gonorrhoeae.1
- U mężczyzn powyżej 35 roku życia – najczęstszą przyczyną jest zakażenie dróg moczowych bakteriami jelitowymi, często w kontekście przeszkody podpęcherzowej.12
Szczególne mechanizmy patogenetyczne
Różnice w odpowiedzi immunologicznej w obrębie najądrza
Badania wykazały, że istnieją różnice w ekspresji komórek odpornościowych, genów immunoregulacyjnych i cząsteczek wykrywających patogeny wzdłuż najądrza:12
- Środowisko tolerogenne istnieje w głowie najądrza (caput epididymidis), co może być związane z potrzebą ochrony neoantygenów plemników wychodzących z jądra.1
- Odpowiedzi zapalne są najbardziej intensywne w kierunku ogona najądrza (cauda epididymidis), co jest zgodne z potrzebą reagowania na wstępujące infekcje.12
- Zróżnicowana ekspresja genów immunoregulacyjnych, w tym IDO i aktywiny A, oraz mechanizmów wykrywania patogenów, takich jak receptory Toll-podobne (TLR), wzdłuż przewodu najądrza prowadzi do środowiska, w którym odpowiedzi tolerogenne są bardziej preferowane w regionach proksymalnych do jądra, podczas gdy swoista immunologicznie odpowiedź i reakcje zapalne są najbardziej intensywne w ogonie najądrza.1
Infekcje wirusowe i nietypowe
Oprócz typowych zakażeń bakteryjnych, zapalenie najądrza może być spowodowane przez inne patogeny:1
- Wirus świnki (mumps virus) – ma predyspozycję do infekowania jądra, co może prowadzić do zapalenia jądra i najądrza. Ciężkie przypadki świnki mogą powodować zmniejszenie płodności lub nawet prowadzić do niepłodności.12
- Mycobacterium tuberculosis – rzadko zapalenie najądrza może być spowodowane przez gruźlicę. Jest to istotne u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka.12
- Inne patogeny – mniej powszechnie związane z zapaleniem najądrza obejmują Ureaplasma urealyticum, Proteus mirabilis, Klebsiella pneumoniae i Pseudomonas aeruginosa.1
Powikłania i skutki długoterminowe
Zapalenie najądrza może prowadzić do różnych powikłań i długoterminowych konsekwencji:12
- Niedrożność przewodów – długoterminowe problemy wynikające z zapalenia najądrza u pacjentów są bardzo prawdopodobnie związane z nieodwracalnym rozwojem niedrożności przewodów i przebudową tkanki włóknistej, która występuje pomimo leczenia antybiotykami i eliminacji bakterii.12
- Włóknienie okołokanalikowe może się rozwinąć, powodując niedrożność przewodów.1
- Niepłodność – w rzadkich przypadkach zapalenie najądrza może powodować niepłodność. Nawet gdy zidentyfikowano przyczynowy organizm infekcyjny i zastosowano odpowiednie leczenie przeciwdrobnoustrojowe, rokowanie dotyczące zachowania płodności u pacjentów z infekcyjnym zapaleniem najądrza jest niepewne.12
- Martwica tkanki jądra – może wystąpić, gdy jądro nie otrzymuje wystarczającego przepływu krwi. Martwica jądra to rzadka manifestacja zapalenia najądrza w izbie przyjęć, z szacowaną częstością występowania 12% wszystkich przypadków zapalenia najądrza.12
Mechanizm martwicy jądrowej w zapaleniu najądrza
Martwica jądra jest spowodowana niedrożnością żylną z jąder. Mechanizm tej parainfekcyjnej zakrzepicy nie jest do końca jasny. Sugerowane mechanizmy przyczyniające się do tej martwicy jąder mogą obejmować:1
- Ucisk żylny przez obrzęk najądrza
- Obrzęk powrózka nasiennego w przypadku zapalenia powrózka nasiennego
- Obrzęk w zewnętrznym pierścieniu pachwinowym
- Toksyny bakteryjne mogą uszkadzać komórki śródbłonka prowadząc do zakrzepicy naczyniowej1
Zapalenie najądrza w specyficznych populacjach
Zapalenie najądrza może mieć szczególne mechanizmy patogenetyczne w określonych populacjach pacjentów:1
- Pacjenci z wadami odbytu (ARM) – zapalenie najądrza reprezentuje unikalny problem, ponieważ w przeciwieństwie do populacji ogólnej, często identyfikuje się podstawowy problem układu moczowego. Patofizjologia dysfunkcji oddawania moczu może prowadzić do dyssynergii zewnętrznego zwieracza cewki moczowej podczas oddawania moczu, powodując podwyższone ciśnienie cewki moczowej i następnie wsteczny refluks cewkowo-nasiennikowodowy z zapaleniem i bólem.1
- Pacjenci z urazem rdzenia kręgowego – pacjenci ze skurczem mięśniowym mają zmniejszone ryzyko zapalenia najądrza. Skurcz mięśniowy obejmuje skurcz mięśnia wypieracza, zewnętrznego zwieracza cewki moczowej i skurcz mięśni kończyn dolnych. Mechanizm ochronny skurczu przed zapaleniem najądrza można wyjaśnić faktem, że pacjenci z wiotkim pęcherzem mają bezobjawowe, przedłużone zakażenie układu moczowego.1
Specyficzne przypadki zapalenia najądrza
Przewlekłe zapalenie najądrza
Etiologia przewlekłego zapalenia najądrza obejmuje:1
- Nieadekwatne leczenie ostrego zapalenia najądrza
- Nawracające zapalenie najądrza
- Związek z reakcją ziarniniakową (najczęściej Mycobacterium tuberculosis)
- Skojarzenie z przewlekłym procesem chorobowym, takim jak zespół Behçeta
- Stan zapalny bez infekcji – niektórzy pacjenci rozwijają przewlekłe zapalenie najądrza, które jest stanem zapalnym nawet bez obecności infekcji. Przewlekłe zapalenie najądrza jest trudne w leczeniu, a antybiotyki nie powinny być stosowane, ponieważ nie ma infekcji.12
Jatrogenne i związane z zabiegami przyczyny zapalenia najądrza
Zapalenie najądrza może być również spowodowane przez czynniki jatrogenne i interwencje medyczne:1
- Instrumentacja i cewniki moczowe – są częstymi czynnikami ryzyka ostrego zapalenia najądrza
- Zapalenie najądrza może rozwinąć się po operacji lub badaniu diagnostycznym, które obejmuje pęcherz moczowy lub cewkę moczową. Może również wystąpić po wprowadzeniu cewnika w celu zebrania moczu.1
- Czynniki ryzyka zapalenia najądrza obejmują: niedawną operację, wcześniejsze problemy strukturalne w drogach moczowych, regularne stosowanie cewnika w cewce moczowej.1
Leczenie i konsekwencje
Postępowanie terapeutyczne
Leczenie zapalenia najądrza obejmuje leczenie podstawowej infekcji i łagodzenie objawów:1
- Antybiotyki – typowe leczenie obejmuje antybiotyki, takie jak doksycyklina i ceftriakson, podawane przez 4 do 6 tygodni w przypadku pacjentów z przewlekłym zapaleniem najądrza. Lekarz prawdopodobnie będzie leczył pacjenta antybiotykami podawanymi dożylnie, w zastrzyku lub doustnie (przez 10 dni lub dłużej). Często leczenie zależy od identyfikacji zakażających bakterii; wielu lekarzy decyduje się na leczenie co najmniej dwoma różnymi antybiotykami, ponieważ pacjenci czasami są zakażeni więcej niż jednym organizmem.1
- Operacja – jest inną opcją, jeśli żadne inne leczenie nie przyniosło efektów. Polega na usunięciu całości lub części najądrza. Interwencje chirurgiczne mogą być również konieczne w celu skorygowania wszelkich anomalii fizycznych, które mogą powodować zapalenie najądrza. W niektórych przypadkach konieczne może być drenowanie ropni.12
Długoterminowe konsekwencje i zapobieganie
Długoterminowe problemy wynikające z zapalenia najądrza u pacjentów są bardzo prawdopodobnie związane z nieodwracalnym rozwojem niedrożności przewodów i przebudową tkanki włóknistej, która występuje pomimo leczenia antybiotykami i eliminacji bakterii.12
- Niepłodność i niedobór hormonów mogą być trwałym uszkodzeniem spowodowanym przedłużającym się zapaleniem najądrza i zapaleniem jąder.1
- Szczególnie niebezpiecznym powikłaniem zapalenia najądrza i zapalenia jąder jest miejscowe gromadzenie się ropy, znane jako tworzenie się ropnia.1
- Istotność terapii wspomagających, które zapobiegają transformacji architektury tkanki i zachowują płodność.1
Jeśli zapalenie najądrza jest odpowiednio leczone antybiotykami, powinno zostać wyleczone, a pacjent będzie miał doskonałe rokowanie.1 Jednak należy zawsze jak najszybciej skonsultować się z lekarzem w przypadku zapalenia jąder i najądrza, aby uniknąć nieodwracalnych uszkodzeń.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.