Zakrzepica żył głębokich
Epidemiologia
Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) jest powszechnym schorzeniem o częstości występowania około 1-2 przypadków na 1000 osób rocznie w populacji ogólnej, z roczną zapadalnością na poziomie 80/100 000 osób. ZŻG dotyczy głównie kończyn dolnych (88,5% przypadków), a ryzyko wzrasta znacząco z wiekiem, szczególnie po 45 roku życia, osiągając 56/1000 rocznie u osób w wieku 80 lat. W grupach wysokiego ryzyka, takich jak pacjenci hospitalizowani (20-70%), osoby na oddziałach intensywnej terapii (do 37,2%) oraz pacjenci onkologiczni (stanowiący 20% wszystkich przypadków), częstość występowania jest znacznie wyższa. Kobiety w ciąży mają 5-krotnie zwiększone ryzyko ZŻG, z częstością około 1,2 na 1000 porodów. Zakrzepica ma charakter nawrotowy – u 33% pacjentów dochodzi do nawrotu w ciągu 10 lat, a czynniki predykcyjne obejmują wiek, płeć męską, otyłość, aktywną chorobę nowotworową i choroby neurologiczne. ZŻG wiąże się z poważnymi powikłaniami, w tym zespołem pozakrzepowym (dotyczącym 50% pacjentów) oraz zatorowością płucną, która zwiększa śmiertelność nawet 10-krotnie.
- Epidemiologia zakrzepicy żył głębokich
- Różnice w zapadalności związane z wiekiem i płcią
- Różnice etniczne i geograficzne
- Zakrzepica żył głębokich związana z hospitalizacją
- Zakrzepica żył głębokich w wybranych grupach ryzyka
- Nawroty i powikłania zakrzepicy żył głębokich
- Nadzór i monitorowanie zakrzepicy żył głębokich
- Rutynowa ultrasonografia przesiewowa w grupach wysokiego ryzyka
- Badania przesiewowe w grupach szczególnego ryzyka
- Lokalizacja zakrzepicy żył głębokich
- Zmiana trendów w leczeniu zakrzepicy żył głębokich
- Wnioski i znaczenie dla zdrowia publicznego
Epidemiologia zakrzepicy żył głębokich
Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) jest częstym schorzeniem zakrzepowo-zatorowym o istotnym znaczeniu dla zdrowia publicznego. Częstość występowania ZŻG szacuje się na około 1-2 przypadki na 1000 osób rocznie w populacji ogólnej, przy czym około dwie trzecie przypadków żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (ŻChZZ) klinicznie manifestuje się jako ZŻG.12 W Stanach Zjednoczonych każdego roku na ZŻG zapada ponad 200 000 osób, z czego u 50 000 przypadków dochodzi do powikłania w postaci zatorowości płucnej.3 Roczną zapadalność na ZŻG szacuje się na około 80 przypadków na 100 000 osób, z częstością występowania ZŻG kończyn dolnych wynoszącą 1 przypadek na 1000 osób.3
Niektóre źródła wskazują, że liczba osób dotkniętych żylną chorobą zakrzepowo-zatorową (ŻChZZ), obejmującą ZŻG i zatorowość płucną, może sięgać nawet 900 000 przypadków rocznie w Stanach Zjednoczonych, co pokazuje skalę problemu.45 Bardziej dokładne dane epidemiologiczne wskazują, że średnia roczna częstość występowania ŻChZZ u osób pochodzenia europejskiego waha się od 104 do 183 przypadków na 100 000 osobolat.6 W populacjach zachodnich około 48% osób z ZŻG ma trombofilię, najczęściej mutację czynnika V Leiden i mutację G20210A genu protrombiny.7
Różnice w zapadalności związane z wiekiem i płcią
Zakrzepica żył głębokich jest przede wszystkim chorobą osób starszych, a ryzyko jej wystąpienia znacznie wzrasta wraz z wiekiem.89 ZŻG rzadko występuje u dzieci i młodzieży przed późnym okresem dojrzewania.37 U dorosłych częstość występowania jest niska (około 1 na 10 000 rocznie) przed czwartą dekadą życia, ale gwałtownie wzrasta po 45 roku życia, osiągając nawet 56 przypadków na 1000 rocznie w wieku 80 lat.10 Według badań, ryzyko zachorowania wzrasta dwukrotnie na każde 10 lat życia.11
Jeśli chodzi o różnice między płciami, częstość występowania jest nieznacznie wyższa u mężczyzn niż u kobiet w starszym wieku (stosunek mężczyzn do kobiet wynosi 1,2:1).1210 Jednak kobiety w wieku 20-45 lat mają wyższą częstość występowania ZŻG niż mężczyźni w tej samej grupie wiekowej, co przypisuje się stosowaniu doustnych środków antykoncepcyjnych i ciąży.11 Jeśli wykluczymy specyficzne dla kobiet czynniki ryzyka (doustne środki antykoncepcyjne i ciążę), to częstość występowania ZŻG jest wyższa u mężczyzn we wszystkich grupach wiekowych.11
Różnice etniczne i geograficzne
Istotne są również różnice etniczne w występowaniu ZŻG. Z danych pochodzących ze Stanów Zjednoczonych wynika, że występuje zwiększona częstość ZŻG i zwiększone ryzyko powikłań u Afroamerykanów i osób rasy białej w porównaniu do populacji latynoskiej i azjatyckiej.3 Afroamerykanie mają około 25% wyższe ryzyko ŻChZZ w porównaniu do osób rasy białej.126 Natomiast Azjaci, rdzenni Amerykanie i populacje pochodzenia latynoskiego mają niższe ryzyko ŻChZZ.7 Populacje w Azji mają wskaźniki ŻChZZ na poziomie 15-20% tego, co obserwuje się w krajach zachodnich, choć z biegiem czasu odnotowuje się wzrost zapadalności.7 Jest to istotna różnica, którą należy uwzględniać w planowaniu zdrowia publicznego i profilaktyce ŻChZZ.13
Interesujące są również różnice w częstości występowania trombofilii u różnych populacji. Podczas gdy w populacjach Ameryki Północnej i Europy dominują mutacja czynnika V Leiden i protrombiny G20210A, w populacjach Chin, Japonii i Tajlandii przeważają niedobory białka S, białka C i antytrombiny.7
Zakrzepica żył głębokich związana z hospitalizacją
Hospitalizacja jest istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju ZŻG. Ponad jedna trzecia przypadków ŻChZZ diagnozowanych każdego roku jest związana z niedawną hospitalizacją, przy czym większość z nich nie występuje podczas pobytu w szpitalu, ale po wypisie.4 W sumie hospitalizacja i pobyt w domach opieki odpowiadają za prawie 60% przypadków ŻChZZ występujących w populacji.6
U pacjentów hospitalizowanych częstość występowania zakrzepicy żylnej jest znacznie wyższa i waha się od 20% do 70%.12 Szczególnie narażeni są pacjenci na oddziałach intensywnej terapii, gdzie częstość występowania ZŻG może sięgać 37,2%.14 Badania wykazały, że u pacjentów na oddziałach intensywnej terapii medycznej, którzy nie otrzymywali profilaktyki przeciwzakrzepowej, częstość występowania proksymalnej ZŻG wynosiła 10,1%, a ogólna częstość (wliczając również istniejące wcześniej przypadki) sięgała 15,8%.13
U pacjentów chirurgicznych ryzyko jest szczególnie wysokie. Przed powszechnym stosowaniem profilaktycznej heparyny drobnocząsteczkowej, częstość bezobjawowej ZŻG u pacjentów chirurgicznych szacowano na 10%.15 Mimo stosowania profilaktyki, ZŻG rozwija się u około 10 na 1000 osób po całkowitej lub częściowej wymianie stawu kolanowego i u około 5 na 1000 po całkowitej lub częściowej wymianie stawu biodrowego.7
Zakrzepica żył głębokich w wybranych grupach ryzyka
Pacjenci z chorobą nowotworową stanowią grupę szczególnego ryzyka ZŻG. Aktywna choroba nowotworowa odpowiada za prawie 20% wszystkich przypadków ŻChZZ występujących w populacji.6 Podwyższone ryzyko ZŻG u pacjentów onkologicznych wynika z połączenia wielu czynników – komórki nowotworowe aktywują krzepnięcie, guzy mogą uciskać żyły powodując zastój, a pacjenci onkologiczni są narażeni na hospitalizację, zabiegi chirurgiczne i chemioterapię, co dodatkowo zwiększa ryzyko.10
Kobiety w ciąży i połogu mają znacznie zwiększone ryzyko ZŻG. W okresie ciąży i po porodzie ostra ŻChZZ występuje u około 1,2 na 1000 porodów.7 Kobiety są pięciokrotnie bardziej narażone na ŻChZZ podczas ciąży, porodu lub w okresie 3 miesięcy po porodzie.4 Pomimo względnej rzadkości, jest to wiodąca przyczyna zachorowalności i śmiertelności matek.7 Częstość występowania zakrzepicy żylnej w ciąży wynosi około 1 na 1000 ciąż.16
Podróżowanie, zwłaszcza długodystansowe, również zwiększa ryzyko ZŻG. Każdy rodzaj podróży ma potencjał zwiększenia ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, przy czym kluczowym czynnikiem jest czas trwania podróży. Podróż samolotem, samochodem, pociągiem lub autobusem trwająca 4 godziny lub dłużej zwiększa ryzyko około 2-krotnie przez kilka tygodni po podróży.10 Badania wskazują, że długodystansowe podróże lotnicze mogą zwiększyć ogólne ryzyko ŻChZZ u osoby o 2-4 razy, chociaż dane są niespójne.17
Nawroty i powikłania zakrzepicy żył głębokich
Zakrzepica żył głębokich często ma charakter nawrotowy. Około jedna trzecia (33%) osób z ŻChZZ doświadczy nawrotu w ciągu 10 lat.42 Wskaźnik nawrotów wynosi około 10% w pierwszym roku i 30% po 5-8 latach u pacjentów z niewyjaśnioną ZŻG (bez zidentyfikowanego czynnika wywołującego).11 Niezależnymi czynnikami predykcyjnymi nawrotu są: zaawansowany wiek, wysoki wskaźnik masy ciała, płeć męska, aktywna choroba nowotworowa i choroba neurologiczna z niedowładem kończyn.69
Wśród pacjentów z chorobą nowotworową ryzyko nawrotu ŻChZZ jest znacznie zwiększone w przypadku raka płuc, przewodu pokarmowego lub układu moczowo-płciowego (macica, nerki, jajniki, jądra, pęcherz moczowy, prostata) oraz w przypadku rozległej lub umiarkowanie rozległej choroby nowotworowej.9
ZŻG może prowadzić do poważnych długotrwałych powikłań. U jednej trzeciej do połowy pacjentów po ZŻG wystąpią długoterminowe powikłania w postaci zespołu pozakrzepowego, objawiającego się obrzękiem, bólem, przebarwieniami i łuszczeniem się skóry w zajętej kończynie.4 Około 50% pacjentów z ZŻG ma długotrwałe objawy zespołu pozakrzepowego.18 U 6% pacjentów z ZŻG dochodzi do rozwoju owrzodzeń żylnych (0,1% populacji ogólnej).18
Umieralność związana z zakrzepicą żył głębokich
ŻChZZ jest wiodącą przyczyną możliwych do uniknięcia zgonów szpitalnych w Stanach Zjednoczonych.4 Śmiertelność wewnątrzszpitalna z powodu ŻChZZ wynosi 12%, a wzrasta do 21% w populacji geriatrycznej.12 30-dniowa śmiertelność przekracza 3% u pacjentów z ZŻG, którzy nie są leczeni przeciwkrzepliwie, a ryzyko to wzrasta 10-krotnie u pacjentów, u których rozwija się zatorowość płucna.19
Ogólna przeżywalność po ŻChZZ jest gorsza niż oczekiwano, a przeżywalność po zatorowości płucnej jest znacznie gorsza niż po samej ZŻG.9 To podkreśla znaczenie wczesnej diagnozy i leczenia ZŻG, aby zapobiec zatorowości płucnej, która może prowadzić do śmierci.20
Nadzór i monitorowanie zakrzepicy żył głębokich
Pomimo znacznego obciążenia zdrowia publicznego związanego z ZŻG, w wielu krajach nie istnieje systematyczny system gromadzenia danych na temat zachorowalności i umieralności związanej z ZŻG.2122 Rzeczywista częstość występowania ZŻG związanej z podróżami jest trudna do określenia, ponieważ nie ma krajowego nadzoru nad ŻChZZ i brak jest konsensusu co do definicji ŻChZZ związanej z podróżowaniem, szczególnie w odniesieniu do czasu trwania podróży i okresu obserwacji po podróży.17
Eksperci zalecają: (1) poprawę wykorzystania w praktyce klinicznej istniejących, skutecznych środków zapobiegawczych, co ma kluczowe znaczenie dla zmniejszenia obciążenia chorobami związanymi z ŻChZZ; (2) systematyczny nadzór nad ZŻG i zatorowością płucną w celu zapewnienia reprezentatywnych danych na temat częstości występowania i rocznej zapadalności na ZŻG i zatorowość płucną; (3) śledzenie i dokumentowanie zmian w zapadalności na ZŻG i zatorowość płucną poprzez systematyczny nadzór, co będzie ważne dla poprawy działań profilaktycznych.21
Rutynowa ultrasonografia przesiewowa w grupach wysokiego ryzyka
Badania wykazały, że rutynowy nadzór ultrasonograficzny ułatwia wykrywanie ZŻG u pacjentów po urazach i zmniejsza późniejszą częstość występowania zatorowości płucnej, chociaż wyniki były niespójne.23 Rutynowa ultrasonografia przesiewowa w grupie wysokiego ryzyka w cytowanym badaniu (N = 1989) była związana ze zwiększoną częstością występowania dystalnej ZŻG w szpitalu (RR, 15,48; 95% CI, 7,62-31,48) i proksymalnej ZŻG w szpitalu (RR, 2,37; 95% CI, 1,04-5,39).23
Badania z obserwacji (cztery badania, N = 10 642) sugerowały wyższe szanse wykrycia ZŻG przy zastosowaniu rutynowego nadzoru ultrasonograficznego (OR, 4,87; 95% CI, 3,13-7,57).23 Skuteczność kliniczna rutynowego nadzoru ultrasonograficznego w profilaktyce pozaurazowej ŻChZZ jest nadal przedmiotem dyskusji. Niektóre wytyczne zalecają rutynowy nadzór ultrasonograficzny w celu wykrycia bezobjawowej ZŻG u pacjentów po urazach z wysokim ryzykiem ŻChZZ, ale nie są zgodne co do związanego z tym ryzyka lub wpływu rutynowego nadzoru ultrasonograficznego na wskaźniki zatorowości płucnej.23
Badania ultrasonograficzne przesiewowe u pacjentów krytycznie chorych wykrywają wiele przypadków ZŻG, które w przeciwnym razie pozostałyby niezauważone. Jednak wpływ nadzoru na wykrywanie ZŻG na śmiertelność wśród pacjentów krytycznie chorych pozostaje niejasny.24 Poprzez wcześniejsze zidentyfikowanie cichej ZŻG, nadzór może zmniejszyć częstość występowania zatorowości płucnej, a w konsekwencji zmniejszyć zachorowalność i śmiertelność u pacjentów krytycznie chorych.24
Badania przesiewowe w grupach szczególnego ryzyka
Szczególnego nadzoru wymagają pacjenci z COVID-19. W wieloośrodkowym badaniu protokół nadzoru z systematyczną ultrasonografią kończyn dolnych u pacjentów przyjętych na oddziały internistyczne z zapaleniem płuc w przebiegu COVID-19 wykazał ogólną częstość występowania ZŻG na poziomie 13,7%, przy czym 6,2% przypadków dotyczyło proksymalnych, a 7,5% dystalnych okolic żylnych.25 Dane te sugerują znaczącą częstość występowania ZŻG kończyn dolnych u pacjentów z zapaleniem płuc w przebiegu COVID-19 w warunkach nieintensywnej terapii, mimo stosowania antykoagulacji.25
Innym przykładem jest nadzór ultrasonograficzny u pacjentów neurochirurgicznych. Retrospektywna analiza 7298 badań ultrasonograficznych przeprowadzonych u 2593 pacjentów w ciągu 4 lat w uniwersyteckim szpitalu neurochirurgicznym wykazała 7,4% częstość występowania proksymalnej ZŻG kończyn dolnych i 9,7% całkowitą częstość, włączając dystalną ZŻG.26 Protokół szpitalny dwutygodniowych badań przesiewowych ultrasonograficznych i podwójnej profilaktyki u pacjentów neurochirurgicznych zaowocował częstością występowania proksymalnej ZŻG zgodną z wykazaną w poprzednich badaniach standardowej podwójnej profilaktyki.26
Lokalizacja zakrzepicy żył głębokich
Zakrzepica żył głębokich najczęściej występuje w kończynach dolnych, ale nierzadko dotyka również żyły głębokie kończyn górnych i szyi.18 W przypadku kończyn dolnych, ZŻG najczęściej dotyka żyły biodrowe, podkolanowe i udowe.27
ZŻG kończyn dolnych stanowi około 88,5% wszystkich przypadków, z 32,1% wskaźnikiem hospitalizacji, podczas gdy ZŻG kończyn górnych stanowi 11,7% przypadków, z 37,0% wskaźnikiem hospitalizacji.28 ZŻG kończyn górnych występuje w około 4-10% wszystkich przypadków, z częstością 0,4-1,0 osób na 10 000 rocznie.7
Niewielki odsetek ZŻG kończyn górnych jest spowodowany zespołem Pageta-Schroettera, zwanym również zakrzepicą wysiłkową, która występuje u 1-2 osób na 100 000 rocznie, zwykle u wysportowanych mężczyzn w wieku około 30 lat lub u osób wykonujących znaczne ilości pracy ręcznej ponad głową.7
ZŻG podkolanowa (poniżej kolana) stanowi około połowę wszystkich zdiagnozowanych ZŻG w USA. Szacuje się, że każdego roku w Stanach Zjednoczonych diagnozuje się około 300 000 przypadków ZŻG podkolanowej.29 Większość przypadków ZŻG podkolanowej ustępuje samoistnie bez antykoagulacji, jednak badanie ultrasonograficzne nadzorujące nie jest powszechnie zalecane i prawdopodobnie jest niedostatecznie wykorzystywane.29
Zmiana trendów w leczeniu zakrzepicy żył głębokich
W ostatnich latach obserwuje się znaczącą zmianę w leczeniu ZŻG, z przejściem od hospitalizacji do leczenia ambulatoryjnego. Według badania przeprowadzonego w latach 2016-2023 w Stanach Zjednoczonych, wśród 190 144 463 wizyt na oddziałach ratunkowych, 368 044 (0,2%) przypadków dotyczyło ZŻG. Spośród przypadków ZŻG, 119 986 pacjentów (32,6%) zostało przyjętych do szpitala, przy stabilnym wskaźniku w okresie badania.28
Apiksaban był najczęściej przepisywanym antykoagulantem (40,3%), następnie rywaroksaban (28,3%), enoksaparyna (7,9%), warfaryna (3,6%) i dabigatran (0,3%). Stosowanie apiksabanu wzrosło z 12,4% w 2016 r. do 56,2% w 2023 r.28 Te dane pokazują stabilne wskaźniki zapadalności, zmniejszone wskaźniki hospitalizacji w porównaniu z danymi historycznymi i znaczącą zmianę w kierunku stosowania bezpośrednich doustnych antykoagulantów, szczególnie apiksabanu, do leczenia ambulatoryjnego.28
Obserwowana częstość przyjęć do szpitala dla pacjentów z izolowaną ZŻG kończyn (32,6%) jest znacznie niższa niż w danych historycznych, gdzie wskaźniki przyjęć wynosiły nawet 52% na początku 2000 roku. Zmniejszenie liczby hospitalizacji można prawdopodobnie przypisać kilku czynnikom, w tym lepszej koordynacji opieki domowej i powszechnemu przyjęciu bezpośrednich doustnych antykoagulantów, które ułatwiają leczenie ambulatoryjne niepowikłanej ZŻG.28
| Populacja | Częstość występowania ZŻG | Uwagi |
|---|---|---|
| Populacja ogólna | 1-2 przypadki na 1000 osób rocznie | Częstość wzrasta z wiekiem, szczególnie po 45 roku życia |
| Pacjenci hospitalizowani | 20-70% | Znacznie wyższe ryzyko niż w populacji ogólnej |
| Pacjenci na OIOM | Do 37,2% | Grupa szczególnie wysokiego ryzyka |
| Pacjenci chirurgiczni | 10% (przed rutynową profilaktyką) | 5-10 na 1000 po zabiegach ortopedycznych mimo profilaktyki |
| Kobiety w ciąży | 1,2 na 1000 porodów | 5-krotnie wyższe ryzyko w porównaniu do kobiet niebędących w ciąży |
| Pacjenci onkologiczni | Odpowiadają za 20% wszystkich przypadków ZŻG | Wyższe ryzyko nawrotu |
| Osoby po przebytej ZŻG | 30% nawrotu w ciągu 10 lat | 10% nawrotu w pierwszym roku |
| Pacjenci z COVID-19 | 13,7% (przy regularnym monitorowaniu) | 6,2% proksymalna, 7,5% dystalna ZŻG |
Wnioski i znaczenie dla zdrowia publicznego
Zakrzepica żył głębokich stanowi istotny problem zdrowia publicznego o wysokiej częstości występowania, szczególnie w grupach ryzyka. Dane epidemiologiczne wskazują na potrzebę poprawy profilaktyki, wczesnego wykrywania i leczenia ZŻG, aby zmniejszyć związaną z nią zachorowalność i śmiertelność.215
Szacuje się, że nawet 70% przypadków ŻChZZ związanych z opieką zdrowotną można zapobiec poprzez stosowanie takich środków jak leki przeciwkrzepliwe lub pończochy uciskowe.4 Kluczowe jest zidentyfikowanie pacjentów z grup wysokiego ryzyka i wdrożenie odpowiednich strategii profilaktycznych.10
Zapadalność na ŻChZZ nie zmieniła się w ciągu ostatnich dwóch do trzech dekad, mimo że zwiększyła się częstość występowania raka, poważnych operacji, urazów i otyłości oraz powszechna dostępność lepszych metod diagnostycznych z tomografią komputerową i obrazowaniem metodą rezonansu magnetycznego, prowadzących do zwiększonego wykrywania przypadkowej ŻChZZ u pacjentów z rakiem.11 To podkreśla potrzebę dalszych badań i skuteczniejszych strategii profilaktycznych.
Istnieje również potrzeba poprawy systemów nadzoru i monitorowania ZŻG na poziomie krajowym i międzynarodowym, aby lepiej zrozumieć epidemiologię tej choroby i ocenić skuteczność interwencji profilaktycznych i terapeutycznych.2122 Poprawa wykorzystania w praktyce klinicznej istniejących, sprawdzonych środków zapobiegawczych ma kluczowe znaczenie dla zmniejszenia obciążenia chorobami związanymi z ŻChZZ.21
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.