Zaburzenia dysocjacyjne
Etiologia i przyczyny
Zaburzenia dysocjacyjne (ZD) charakteryzują się zakłóceniami integracji świadomości, pamięci, tożsamości i kontroli zachowania, będąc mechanizmem obronnym wobec traumatycznych doświadczeń, zwłaszcza w dzieciństwie. Etiologia ZD jest wieloczynnikowa, obejmując czynniki biologiczne, psychologiczne i środowiskowe. Kluczowym czynnikiem ryzyka jest chroniczna trauma rozwojowa, w tym długotrwałe wykorzystywanie fizyczne, seksualne lub emocjonalne, zaniedbanie oraz chaotyczne środowisko rodzinne. Badania wskazują, że około 90% pacjentów z ZD doświadczyło nadużyć w dzieciństwie, a nasilenie objawów koreluje z intensywnością i wczesnym wiekiem traumy. Ponadto, czynniki genetyczne i neurobiologiczne, takie jak podatność na hipnozę (odziedziczalność 50-60%) oraz zmiany w funkcjonowaniu hipokampa i płatów czołowych, odgrywają istotną rolę w patogenezie zaburzeń dysocjacyjnych.
- Etiologia zaburzeń dysocjacyjnych
- Trauma jako główna przyczyna
- Trauma w dzieciństwie
- Trauma w wieku dorosłym
- Czynniki genetyczne i biologiczne
- Modele neurobiologiczne
- Modele psychodynamiczne
- Model socjokulturowy
- Czynniki ryzyka rozwoju zaburzeń dysocjacyjnych
- Predyspozycje indywidualne
- Trauma i nadużycia w dzieciństwie
- Czynniki rodzinne i społeczne
- Style przywiązania
- Substancje i leki a zaburzenia dysocjacyjne
- Współistniejące zaburzenia psychiczne
- Neurobiologiczne podstawy dysocjacji
- Podsumowanie etiologii zaburzeń dysocjacyjnych
Etiologia zaburzeń dysocjacyjnych
Zaburzenia dysocjacyjne (ZD) to grupa zaburzeń psychicznych charakteryzujących się zakłóceniami w normalnej integracji świadomości, pamięci, tożsamości, emocji, percepcji, reprezentacji ciała, kontroli motorycznej i zachowania. Dysocjacja wiąże się z mimowolnym rozdzieleniem tych obszarów jako nieświadomy mechanizm obronny, gdzie osoba doświadcza oddzielenia jako środka ochrony przed stresem traumatycznym.1 Aby w pełni zrozumieć etiologię zaburzeń dysocjacyjnych, należy uwzględnić złożone interakcje między czynnikami biologicznymi, psychologicznymi i środowiskowymi.
Trauma jako główna przyczyna
Zaburzenia dysocjacyjne najczęściej rozwijają się jako sposób radzenia sobie z szokiem, cierpieniem lub bolesnymi wydarzeniami.1 Większość badaczy i klinicystów uznaje traumę jako główny czynnik etiologiczny w rozwoju zaburzeń dysocjacyjnych. Zaburzenia te najczęściej powstają u dzieci, które doświadczyły długotrwałego wykorzystywania fizycznego, seksualnego lub emocjonalnego. Rzadziej zaburzenia te rozwijają się u dzieci, które dorastały w domach, gdzie przeżywały przerażające sytuacje lub nigdy nie wiedziały, czego się spodziewać.12
Kiedy osoba doświadcza wydarzenia, które jest zbyt przytłaczające emocjonalnie, może czuć się tak, jakby wychodziła poza siebie i obserwowała to zdarzenie, jakby przytrafiało się ono komuś innemu. To psychiczne „uciekanie” może być mechanizmem pomagającym przetrwać szokujące, stresujące lub bolesne chwile.1 Według badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Europie, około 90% osób z zaburzeniami dysocjacyjnymi doświadczyło w dzieciństwie nadużyć i zaniedbań.3
Trauma w dzieciństwie
Większość specjalistów w dziedzinie zdrowia psychicznego uważa, że podstawową przyczyną zaburzeń dysocjacyjnych jest chroniczna trauma w dzieciństwie.4 Przykłady traumy obejmują powtarzające się wykorzystywanie fizyczne lub seksualne, nadużycia emocjonalne lub zaniedbanie. Nieprzewidywalne lub przerażające środowisko rodzinne również może spowodować, że dziecko odłącza się od rzeczywistości w okresach stresu.4
Wydaje się, że nasilenie zaburzenia dysocjacyjnego w wieku dorosłym jest bezpośrednio związane z nasileniem traumy doświadczonej w dzieciństwie.4 Badania wskazują, że wczesne i poważniejsze nadużycia w dzieciństwie wydają się różnicować zaburzenia dysocjacyjne od innych zaburzeń.5 Łagodniejsze formy zaburzeń dysocjacyjnych są czasami związane z traumatyzacją, która ma charakter ukryty, taką jak trwałe, poważnie dysfunkcyjne style komunikacji i relacji wśród członków rodziny, w tym subtelne formy zaniedbania emocjonalnego.5
Trauma w wieku dorosłym
Wydarzenia traumatyczne, które występują w wieku dorosłym, również mogą powodować zaburzenia dysocjacyjne.4 Takie wydarzenia mogą obejmować wojnę, tortury lub przeżycie klęski żywiołowej.4 Inne znaczące czynniki traumatyczne mogą obejmować:
- Wypadek lub katastrofę naturalną6
- Służbę wojskową lub udział w działaniach wojennych6
- Bycie ofiarą przestępstwa6
- Porwanie lub tortury7
- Inwazyjne procedury medyczne7
Czynniki genetyczne i biologiczne
Badania sugerują, że istnieją również czynniki genetyczne i biologiczne, które mogą odgrywać rolę w rozwoju zaburzeń dysocjacyjnych. Choć badania nad genetycznym podłożem wymagają dodatkowych badań, istnieją pewne przesłanki sugerujące, że odziedziczalność skłonności do dysocjacji wynosi od 50-60%.8 Jednakże sugeruje się, że kombinacja czynników genetycznych i środowiskowych może odgrywać większą rolę w rozwoju zaburzeń dysocjacyjnych niż same czynniki genetyczne.8
Zaburzenia dysocjacyjne wydają się występować częściej wśród bliskich krewnych biologicznych osób, które również mają to zaburzenie, niż w populacji ogólnej.9 Niektóre badania sugerują, że wysoka podatność na hipnozę – sama w sobie bezpatologiczna, genetycznie uwarunkowana zdolność – może być niezbędnym czynnikiem podatności na rozwój zaburzeń dysocjacyjnych.5
Modele neurobiologiczne
Naukowcy badali specyficzne struktury i funkcje mózgu związane z dysocjacją. Dotychczas odkryli, że podczas dysocjacji struktury w regionach pamięci głęboko w mózgu wykazują rytmiczną aktywność, ale wydają się odłączone od innych regionów odpowiedzialnych za myślenie i planowanie.6
Jeden z proponowanych poznawczych modeli zaburzeń dysocjacyjnych, szczególnie amnezji dysocjacyjnej, to deficyt odzyskiwania pamięci. Dokładniej, Kopelman (2000) teoretyzuje, że kombinacja stresu psychologicznego i różnych innych predyspozycji biopsychospołecznych wpływa na zdolność systemów wykonawczych płatów czołowych do odzyskiwania wspomnień autobiograficznych.8
Istnieją również dowody wskazujące na neurologiczny wpływ stresu rozwojowego.10 Według jednej z hipotez, trauma w pewnych sytuacjach zmienia mechanizmy neuronalne związane z pamięcią.11
Modele psychodynamiczne
Psychodynamiczna teoria zaburzeń dysocjacyjnych zakłada, że są one spowodowane wyparciem przez jednostkę myśli i uczuć związanych z nieprzyjemnym lub traumatycznym wydarzeniem.12 Blokując te myśli i uczucia, osoba podświadomie chroni się przed bolesnymi wspomnieniami.
Podczas gdy pojedynczy przypadek wyparcia może wyjaśniać amnezję dysocjacyjną, teoretycy psychodynamiczni uważają, że zaburzenie dysocjacyjne tożsamości (DID) wynika z powtarzającego się narażenia na traumatyczne doświadczenia, takie jak przemoc w dzieciństwie, zaniedbanie lub porzucenie.12 Według perspektywy psychodynamicznej, dzieci, które doświadczają powtarzających się traumatycznych wydarzeń, takich jak przemoc fizyczna lub zaniedbanie przez rodziców, nie mają wsparcia i zasobów, aby radzić sobie z tymi doświadczeniami.
Richard Kluft, ekspert w dziedzinie zaburzenia dysocjacyjnego tożsamości, zaproponował teorię 4 czynników wyjaśniającą genezę DID:
- Osoby mają wrodzoną zdolność do dysocjacji, co odzwierciedla się w łatwości poddawania się hipnozie (wysoka ocena podatności na hipnozę).13
- Traumatyczne doświadczenia we wczesnym dzieciństwie mogą zakłócać rozwój osobowości, prowadząc do większej potencjalnej podzielności w obszarach psychicznych lub emocjonalnych.13
- Osoby mogą nie mieć szansy na spontaniczne wyzdrowienie z powodu ciągłej deprywacji emocjonalnej i/lub społecznej.13
- Ostateczna prezentacja jest kształtowana przez czynniki psychiczne, emocjonalne i zewnętrzne, w tym wpływy społeczne.13
Model socjokulturowy
Model socjokulturowy zaburzeń dysocjacyjnych został głównie rozwinięty przez Lilienfelda i współpracowników (1999), którzy twierdzą, że wpływ mediów masowych i ich publikacji na temat zaburzeń dysocjacyjnych dostarcza modelu dla jednostek, aby nie tylko dowiedziały się o zaburzeniach dysocjacyjnych, ale także zaangażowały się w podobne zachowania dysocjacyjne.12
Tzw. model społeczno-poznawczy zaburzenia dysocjacyjnego tożsamości wykraczał poza uznanie wpływu czynników społeczno-poznawczych na rozwój i fenomenologię DID. Sugerował on, że media, wysoki poziom wiedzy społecznej o DID, wpływowi i sugestywni terapeuci, a także podatność pacjentów, zniekształcenia poznawcze i skłonność do fantazjowania prowadziły pacjentów do (błędnego) przekonania, że mają tożsamości dysocjacyjne.14
Czynniki ryzyka rozwoju zaburzeń dysocjacyjnych
Istnieje kilka czynników, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju zaburzeń dysocjacyjnych. Niektóre z nich obejmują:
Predyspozycje indywidualne
Osoby o wysokiej podatności na hipnozę mogą być bardziej narażone na rozwój zaburzeń dysocjacyjnych.5 Ponadto, wysoka skłonność do fantazjowania może również zwiększać ryzyko.15
Niektóre badania sugerują, że mężczyźni są bardziej narażeni na doświadczanie dysocjacji z powodu wczesnej traumy niż kobiety.16
Trauma i nadużycia w dzieciństwie
Osoby, które doświadczyły długotrwałego wykorzystywania seksualnego, emocjonalnego lub fizycznego w dzieciństwie, mają największe ryzyko rozwoju zaburzeń dysocjacyjnych.17 Szczególnie ryzyko wzrasta, gdy nadużycia:
- Rozpoczynają się we wczesnym wieku (przed ukończeniem 5-6 lat)18
- Są poważne i powtarzane przez długi okres19
- Są bolesne i wywołują strach19
- Są dokonywane przez osobę, do której dziecko jest przywiązane19
Czynniki rodzinne i społeczne
Czynniki rodzinne i społeczne mogą również wpływać na rozwój zaburzeń dysocjacyjnych:
- Brak dorosłego, z którym dziecko ma dobrą relację i który jest w stanie zapewnić komfort i pomóc w przetwarzaniu i radzeniu sobie z traumą19
- Rodzice lub opiekunowie dziecka sami doświadczają dysocjacji19
- Sprawca nadużyć zaprzecza, że zdarzenia miały miejsce lub twierdzi, że dziecko to sobie wyobraziło19
- Chaotyczne życie rodzinne20
- Niski status społeczno-ekonomiczny21
Style przywiązania
Niektóre dane i teorie sugerują, że zdezorganizowany styl przywiązania może również stanowić podłoże rozwoju zaburzeń dysocjacyjnych.5 Relacje między przemocą w dzieciństwie, zdezorganizowanym przywiązaniem i brakiem wsparcia społecznego są uważane za powszechne czynniki ryzyka prowadzące do zaburzenia dysocjacyjnego tożsamości.10
Substancje i leki a zaburzenia dysocjacyjne
Niektórzy badacze sugerują, że używanie konopi indyjskich może czasami być przyczyną zaburzenia depersonalizacji/derealizacji (DPDR).22 Spożywanie alkoholu lub używanie narkotyków może również powodować utratę poczucia tożsamości lub rzeczywistości.23
Badania pokazują, że osoby, które przyjmują psychodeliki, takie jak psylocybina i LSD, zgłaszają krótkotrwałą utratę poczucia własnego „ja”.23 Ponadto, niektóre narkotyki mogą wywoływać ostre objawy dysocjacyjne, takie jak marihuana, MDMA (ecstasy) i kokaina.24
Narkotyki lub alkohol mogą wyzwalać lub intensyfikować istniejące objawy zaburzeń dysocjacyjnych.24 Wielu ludzi z zaburzeniami dysocjacyjnymi używa narkotyków lub alkoholu, aby uniknąć objawów lub radzić sobie z nimi.24 Niestety, objawy mają tendencję do powrotu z jeszcze większą siłą po ustąpieniu skutków ubocznych substancji, a wiele uzależniających substancji wywołuje objawy dysocjacyjne.24
Współistniejące zaburzenia psychiczne
Niektóre osoby z zaburzeniem dysocjacyjnym mogą również mieć inne zaburzenia psychiczne, takie jak lęk lub depresja. Jest to nazywane stanem współwystępującym. W niektórych przypadkach może to utrudniać codzienne funkcjonowanie z zaburzeniem dysocjacyjnym.22
Dysocjacja jest związana z lękiem. Możesz doświadczać lęku lub paniki z powodu dezorientujących uczuć dysocjacji. Dysocjacja jest również objawem niektórych zaburzeń lękowych, w tym ostrego zaburzenia stresowego i zaburzenia stresu pourazowego (PTSD). Osoby, które doświadczyły traumy, mogą dysocjować, aby uniknąć powrotu do tego doświadczenia w swoim umyśle.25
Dysocjacja może występować również w przypadku określonych zaburzeń psychicznych. Oprócz schizofrenii i PTSD, dysocjacja jest również związana z:
- Ostrym zaburzeniem stresowym
- Zaburzeniem osobowości typu borderline
- Zaburzeniami afektywnymi
- Zaburzeniem obsesyjno-kompulsywnym
- Depresją
- Zaburzeniami odżywiania
Jeśli masz częste epizody dysocjacji, jesteś również bardziej narażony na przewlekłą depresję. Większość osób z zaburzeniem dysocjacyjnym tożsamości cierpi również na depresję.23
Neurobiologiczne podstawy dysocjacji
Badania wskazują, że osoby z dysocjacją związaną z traumą doświadczają obniżonej wydajności w zakresie różnych funkcji pamięciowych.26 Neuroobrazowanie wykazało, że mózgi osób traumatyzowanych z objawami dysocjacyjnymi wykazują wyraźne różnice w procesach pamięci i uwagi.26
Odrętwienie emocjonalne jest bardzo powszechne w zaburzeniach dysocjacyjnych, a także w innych zaburzeniach związanych z traumą, takich jak zaburzenie stresu pourazowego (PTSD).26 Badania pokazują, że doświadczenie nadmiernego pobudzenia, które następuje po traumie, jest najsilniejszym predyktorem pourazowego odrętwienia emocjonalnego i dysocjacji.26
Podsumowanie etiologii zaburzeń dysocjacyjnych
Zrozumienie etiologii zaburzeń dysocjacyjnych wymaga integracji ekspozycji na traumę, mechanizmów radzenia sobie, czynników poznawczych, neurobiologicznych, systemowych i rozwojowych.5 Chociaż istnieją pewne dowody na genetyczny komponent zaburzeń dysocjacyjnych, uważa się, że kombinacja genów i środowiska odgrywa większą rolę.27
Poznawcze wyjaśnienie zakłada deficyt odzyskiwania pamięci, szczególnie związany z amnezją dysocjacyjną, oraz zróżnicowaną aktywację hipokampa między subpersonalnościami w zaburzeniu dysocjacyjnym tożsamości.27 Media masowe również są rzekomo przyczyną wzrostu zaburzeń dysocjacyjnych ze względu na uwagę, jaką poświęcają tym zaburzeniom w swoich publikacjach i filmach, takich jak „Sybil”.27
Ostatecznie, wyparte myśli i uczucia są uważane za przyczynę zaburzeń dysocjacyjnych w teorii psychodynamicznej.27 Zaburzenia dysocjacyjne są wieloczynnikowe w swojej etiologii. Podczas gdy psychospołeczne etiologie zaburzeń dysocjacyjnych obejmują traumatyzację rozwojową i następstwa społeczno-poznawcze, czynniki biologiczne obejmują wywołane traumą odpowiedzi neurobiologiczne.28
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.