Ukąszenie skorpiona
Etiologia i przyczyny
Ukłucie skorpiona powoduje wstrzyknięcie jadu zawierającego neurotoksyny, kardiotoksyny, nefrotoksyny oraz inne bioaktywne substancje, które oddziałują głównie na układ nerwowy, sercowo-naczyniowy i oddechowy. Neurotoksyny, będące głównym składnikiem jadu, są termostabilne i niskocząsteczkowe, powodując uszkodzenia komórek nerwowych, mięśniowych i sercowych poprzez modulację kanałów jonowych, zwłaszcza sodowych i TRPV1. Jad może wywoływać przedłużoną depolaryzację błon komórkowych, prowadząc do nadpobudliwości nerwowo-mięśniowej, a także nagłe uwolnienie neuroprzekaźników z autonomicznego układu nerwowego, co skutkuje tachykardią, obrzękiem płuc, wstrząsem kardiogennym oraz w ciężkich przypadkach zawałem mięśnia sercowego i zapaleniem trzustki. Chlorotoksyna zawarta w jadzie blokuje transport jonów chlorkowych do mięśni, co może prowadzić do paraliżu. Szczególnie niebezpieczne są ukłucia u dzieci poniżej 6 lat, osób starszych oraz uczulonych, u których ryzyko ciężkich reakcji, w tym anafilaksji, jest zwiększone.
Mechanizm działania jadu skorpiona
Ukłucie skorpiona następuje za pomocą kolca znajdującego się w ogonie skorpiona. Podczas ukłucia kolec może uwalniać jad, który zawiera złożoną mieszaninę toksyn oddziałujących na układ nerwowy, określanych jako neurotoksyny.12 Jad skorpiona jest mieszaniną różnych substancji bioaktywnych, w tym neurotoksyn, kardiotoksyn, nefrotoksyn, toksyn hemolitycznych, fosfodiesteraz, fosfolipaz, hialuronidaz, glikozoaminoglikanów, histaminy, serotoniny, tryptofanu i substancji uwalniających cytokiny.3
Głównym składnikiem jadu odpowiedzialnym za działanie toksyczne są neurotoksyny, które występują w dwóch klasach. Oba typy neurotoksyn są termostabilne, mają niską masę cząsteczkową i są odpowiedzialne za uszkodzenia komórek nerwów, mięśni i serca poprzez zmianę przepuszczalności kanałów jonowych.4 Najsilniejszą toksyną powodującą ból jest peptyd BmP01, którego działanie wzmacniane jest przez lekko kwaśny odczyn jadu (pH 6,5), co pozwala na dostarczanie protonów, które wspólnie z BmP01 odblokowują kanał jonowy TRPV1 i wywołują ból.56
Mechanizm działania neurotoksycznego
Jad niektórych gatunków skorpionów może powodować przedłużoną depolaryzację poprzez niepełną inaktywację kanałów sodowych, co skutkuje powolnym napływem sodu do komórek. Taki napływ prowadzi do nadpobudliwości błony komórkowej i niekontrolowanego wyładowania aksonów poprzez hamowanie inaktywacji potencjału czynnościowego.78 Centruroides exilicauda (wcześniej znany jako Centruroides sculpturatus) zawiera neurotoksynę, która zwiększa przepuszczalność kanału sodowego, powodując aktywację kanału sodowego i depolaryzację błony komórkowej.9
Neurotoksyny znajdujące się w jadzie skorpiona powodują nagłe uwolnienie neuroprzekaźników z autonomicznego układu nerwowego, szczególnie z układu współczulnego. Systemy organizmu bezpośrednio dotknięte działaniem neurotoksyn to układy: sercowo-naczyniowy, oddechowy i nerwowo-mięśniowy.10
Inne mechanizmy toksyczności
W przypadku niektórych gatunków skorpionów, które wywołują objawy sercowo-płucne, może wystąpić tachykardia, obrzęk płuc, a co najważniejsze – wstrząs kardiogenny.78 W najcięższych przypadkach może dojść do zaburzeń oddychania, zatrzymania oddechu, obrzęku płuc, zawału mięśnia sercowego, zaburzeń rytmu serca i zapalenia trzustki.11
Jad skorpiona jest szkodliwy dla organizmu ludzkiego, ponieważ zawiera silne białko znane jako chlorotoksyna. Chlorotoksyna uniemożliwia jonom chlorkowym przenikanie do komórek mięśniowych, co może prowadzić do paraliżu.1213
Ukłucia skorpionów są znaną, choć rzadką przyczyną zapalenia trzustki. Główny mechanizm patogenezy zapalenia trzustki to wyładowanie cholinergiczne wywołane przez jad skorpiona i silny wpływ na autonomiczny układ nerwowy.12 Według badań przeprowadzonych na pacjentach ukłutych przez żółtego skorpiona Leiurus quinquestriatus, 93% pacjentów doświadczyło wymiotów i bólu brzucha.14 Głównym mechanizmem patogennym działania toksyn skorpiona jest wyładowanie cholinergiczne, które powoduje wczesną aktywację enzymów w komórkach pęcherzykowych trzustki i późniejsze uwolnienie mediatorów zapalnych uszkadzających inne narządy.14
Gatunki skorpionów niebezpieczne dla człowieka
Na świecie istnieje około 1500-2500 gatunków skorpionów, ale tylko około 25-40 z nich produkuje jad wystarczająco toksyczny, aby być śmiertelnym dla ludzi.151617 Najbardziej niebezpieczne są gatunki z rodziny Buthidae, z których 50 jest znanych jako śmiertelne dla ludzi.18
Niebezpieczne gatunki w Ameryce Północnej
W Ameryce Północnej jedynym skorpionem niebezpiecznym dla ludzi jest skorpion korowcowy (Arizona bark scorpion – Centruroides sculpturatus, wcześniej znany jako Centruroides exilicauda).1920 Jest on mały, mierzy zaledwie kilka cali długości i jest jedynym skorpionem, który wywołuje zespół zatrucia jadem.19
W Stanach Zjednoczonych Centruroides exilicauda jest najczęstszym sprawcą zatrucia jadem, a Centruroides vittatus jest drugim najczęstszym.21 Ukłucia skorpiona korowcowego mogą być śmiertelnie niebezpieczne, szczególnie dla niemowląt, małych dzieci i osób starszych.17
Inne niebezpieczne gatunki na świecie
Gatunki skorpionów występujące w Azji, Afryce i Ameryce Południowej mogą wymagać pomocy medycznej ze względu na potencjalnie toksyczne działanie ich jadu.2221 Brazylijski żółty skorpion (Tityus serrulatus) jest znany jako szczególnie niebezpieczny, odpowiedzialny za większość śmiertelnych ukłuć skorpionów w Ameryce Południowej.23
Podczas gdy gatunki takie jak Centruroides i Parabuthus powodują problemy nerwowo-mięśniowe, to Buthus, Mesobuthus i Androctonus wywołują groźne dla życia skutki sercowo-naczyniowe.2221 Generalnie najbardziej śmiertelne skorpiony mają LD50 poniżej 1,5 mg/kg.24
Przyczyny ukłuć skorpionów
Przyczyny ukłuć skorpionów są przede wszystkim przypadkowe. Skorpiony są nieśmiałymi stworzeniami i kłują tylko wtedy, gdy są zagrożone, zapędzone w kąt lub niepokojone (np. gdy ktoś na nie siada lub nadepnie).24
Czynniki środowiskowe
Skorpiony zazwyczaj żyją w zaludnionych obszarach. Często tworzą swoje domy w szczelinach domów. Żyją również w innych małych przestrzeniach, takich jak pod kamieniami i w drewnie opałowym. Jeśli niespodziewanie spotkasz skorpiona, może on wstrzyknąć jad do twojego ciała, aby się bronić.25
Ukłucia skorpionów są częstym problemem zdrowia publicznego w wielu słabo rozwiniętych krajach tropikalnych i subtropikalnych, szczególnie w Sahelu w Afryce, południowych Indiach, na Bliskim Wschodzie, w Meksyku i Ameryce Południowej.24
Mechanizm samoobrony
Skorpiony używają swojego kolca do schwytania ofiary i do obrony. Wszystkie skorpiony używają kolca jako mechanizmu obronnego lub broni do unieruchomienia ofiary.18 Według badań, jad skorpiona nie służy zabijaniu, ale wywoływaniu bólu, aby drapieżniki zostawiły je w spokoju.6
Czynniki ryzyka
Osoby ciekawe są zagrożone z powodu zwiększonej interakcji ze skorpionem.24 Osoby najbardziej narażone na ukłucie skorpiona korowcowego to te, które mieszkają lub pracują w południowo-zachodnich obszarach USA. Mogą one chcieć podjąć dodatkowe środki ostrożności podczas pracy na zewnątrz.26
Grupy populacyjne narażone na ciężki przebieg ukłucia
Osoby bardzo stare i bardzo młode są najbardziej narażone na śmierć z powodu nieleczonych jadowitych ukłuć skorpionów.1227 Ukłucia skorpionów mogą być śmiertelne, zwłaszcza u osób w wieku 6 lat i młodszych.25
Dzieci i osoby starsze
Małe dzieci i osoby starsze są najbardziej narażone na ciężkie powikłania.2 Dzieci, osoby starsze i osoby uczulone na jad są najbardziej zagrożone ukłuciem skorpiona, które łatwiej rozprzestrzenia jad we krwi dzieci.28
Ciężkie zatrucie jadem występuje w mniej niż 5% ukłuć i jest częstsze u dzieci.11 Młode dzieci i osoby starsze są najbardziej narażone na potencjalnie zagrażające życiu reakcje na ukłucie.26
Osoby z alergią
Dla większości ludzi, chociaż ukłucie skorpiona rzadko zabija, może powodować ciężką reakcję alergiczną znaną jako anafilaksja, która zagraża życiu i może prowadzić do śmierci.28 W rzadkich przypadkach i wśród osób, które doświadczyły wcześniejszego ukłucia skorpiona, kolejne ukłucia mogą prowadzić do anafilaksji.15
Ukłucia skorpionów rzadko powodują reakcje alergiczne, chociaż w większości przypadków objawy po ukłuciu skorpiona są spowodowane neurotoksynami w jadzie, prowadzącymi do objawów drętwienia i mrowienia w całym ciele.29 Około jeden procent osób może doświadczyć ciężkich reakcji alergicznych, takich jak anafilaksja.29
Epidemiologia ukłuć skorpionów
Ukłucia skorpionów odpowiadają za około 3000 zgonów rocznie na całym świecie.23 Jednak w większości przypadków ukłucie skorpiona powoduje ból, ale jest stosunkowo nieszkodliwe dla zdrowego dorosłego.21
Współczynniki śmiertelności
W Stanach Zjednoczonych od ponad 50 lat nie zgłoszono żadnego zgonu z powodu ukłucia skorpiona.25 W Arizonie od 1968 roku nie zgłoszono żadnego zgonu z powodu zatrucia jadem skorpiona.30
Ukłucia skorpionów są bardziej niebezpieczne w częściach świata, gdzie dostęp do opieki medycznej jest ograniczony. Śmierć z powodu ukłuć skorpionów stanowi problem zdrowia publicznego w niektórych częściach Ameryki Południowej, Meksyku, Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i Indii.15
Częstość występowania objawów ogólnoustrojowych
Chociaż mniej niż 10% ukłuć skorpionów powoduje objawy ogólnoustrojowe, te, które to robią, mogą być poważne.730 Nie wszystkie zatrucia jadem powodują powikłania ogólnoustrojowe; tylko niewielka część ukłuć ma taki wpływ na ofiarę.16
W Meksyku i Stanach Zjednoczonych każdego roku dochodzi do wielu ukłuć skorpionów; jednak tylko nieliczne powodują efekty ogólnoustrojowe. Gdy pojawiają się ciężkie objawy, zwykle są spowodowane przez gatunki Centruroides.22
Rozkład geograficzny
Ukłucia skorpionów są głównym problemem zdrowia publicznego w wielu słabo rozwiniętych krajach tropikalnych i subtropikalnych, szczególnie w Sahelu w Afryce, południowych Indiach, na Bliskim Wschodzie, w Meksyku i Ameryce Południowej.24
Osoby najbardziej narażone na ukłucie skorpiona korowcowego to te, które mieszkają lub pracują w południowo-zachodnich obszarach USA.26 Skorpiony są powszechne w regionach pustynnych Stanów Zjednoczonych, szczególnie w miastach takich jak Las Vegas.31
| Gatunek skorpiona | Główne obszary występowania | Rodzaj toksyczności | Główne objawy |
|---|---|---|---|
| Centruroides exilicauda (korowcowy) | Południowo-zachodnie USA | Neurotoksyczność | Dysfunkcja nerwowo-mięśniowa, zaburzenia czynności nerwów czaszkowych |
| Centruroides vittatus | USA | Neurotoksyczność | Problemy nerwowo-mięśniowe |
| Tityus serrulatus (brazylijski żółty skorpion) | Ameryka Południowa | Złożona toksyczność | Odpowiedzialny za większość śmiertelnych ukłuć w Ameryce Południowej |
| Parabuthus | Afryka | Neurotoksyczność | Problemy nerwowo-mięśniowe |
| Buthus, Mesobuthus, Androctonus | Azja, Afryka, Bliski Wschód | Kardiotoksyczność | Zagrażające życiu efekty sercowo-naczyniowe |
| Leiurus quinquestriatus (żółty skorpion) | Afryka Północna, Bliski Wschód | Złożona toksyczność | Związany z zapaleniem trzustki i objawami żołądkowo-jelitowymi |
| Tityus trinitatis | Trynidad | Złożona toksyczność | Związany z zapaleniem trzustki |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.