Świerzb
Etiologia i przyczyny
Świerzb (Scabies) to zakaźna dermatoza wywołana przez pasożyta Sarcoptes scabiei var. hominis, którego samica (ok. 0,4 mm) drąży nory w warstwie rogowej naskórka, składając 2-3 jaja dziennie przez około 2 miesiące. Cykl życiowy obejmuje stadia jaja, larwy, nimfy i dorosłego roztocza. Objawy kliniczne, takie jak intensywny świąd nasilający się nocą oraz charakterystyczna wysypka, wynikają z opóźnionej reakcji immunologicznej typu komórkowego (Th1) na pasożyty, ich jaja i wydaliny, pojawiającej się zwykle po 2-6 tygodniach od zakażenia. Świerzb przenosi się głównie przez długotrwały kontakt skóra-do-skóry, rzadziej przez skażone przedmioty, przy czym pasożyty mogą przetrwać poza organizmem do 24-36 godzin. Wyróżnia się postać klasyczną (10-15 pasożytów) oraz norweską (liczne, nawet miliony pasożytów), z tą drugą występującą u osób z immunosupresją i cechującą się cięższym przebiegiem oraz wysoką zakaźnością.
Etiologia Świerzbu (Scabies) – przyczyny, czynniki wywołujące
Świerzb (łac. Scabies) jest zakaźną chorobą skóry wywoływaną przez mikroskopijnego pasożyta – świerzbowca ludzkiego (Sarcoptes scabiei var. hominis).12 Ten ośmionogi roztocz (nie owad) jest obligatoryjnym pasożytem ludzkim, co oznacza, że może przetrwać i rozmnażać się tylko na ludzkim gospodarzu.34 Choroba charakteryzuje się intensywnym świądem i charakterystyczną wysypką, będącymi konsekwencją immunologicznej reakcji organizmu na obecność pasożyta.
Cykl życiowy świerzbowca
Patogeneza świerzbu rozpoczyna się, gdy zapłodniona samica świerzbowca (o długości około 0,4 mm) wnika do warstwy rogowej naskórka, gdzie drąży korytarze (nory świerzbowcowe) i składa jaja.56 Samica składa około 2-3 jaj dziennie przez okres około 2 miesięcy.7 Z jaj wylęgają się larwy, które następnie przedostają się na powierzchnię skóry, gdzie dojrzewają i rozprzestrzeniają się po ciele gospodarza lub przenoszą na nowego gospodarza poprzez bliski kontakt fizyczny.8 Pełny cykl życiowy świerzbowca obejmuje cztery stadia: jajo, larwa, nimfa i dorosły osobnik.9
W klasycznej postaci świerzbu liczba pasożytów u jednej osoby wynosi zazwyczaj od 10 do 15.10 Jest to stosunkowo niewielka liczba, ale wystarczająca do wywołania charakterystycznych objawów choroby.
Mechanizm patogenezy
Objawy świerzbu, w szczególności intensywny świąd i wysypka, nie są bezpośrednim skutkiem obecności świerzbowców, lecz wynikają z reakcji immunologicznej organizmu na pasożyty, ich jaja i wydaliny.1112 Jest to typ reakcji nadwrażliwości komórkowej (Th1-zależnej), która rozwija się z opóźnieniem po pierwotnym zakażeniu.13 Z tego powodu objawy kliniczne pojawiają się zazwyczaj po 2-6 tygodniach od momentu zarażenia, w czasie których pasożyty namnażają się w skórze.1415
Reakcja immunologiczna organizmu obejmuje uwalnianie komórek T, które atakują zainfekowane komórki, co prowadzi do powstania świądu i wysypki jako efektów ubocznych tej odpowiedzi.16 Ten mechanizm wyjaśnia, dlaczego objawy świerzbu utrzymują się nawet po skutecznym leczeniu przeciwpasożytniczym – reakcje alergiczne mogą trwać przez pewien czas po eliminacji świerzbowców.
Drogi transmisji
Świerzb jest chorobą wysoce zakaźną, która rozprzestrzenia się głównie poprzez bezpośredni, przedłużony kontakt skóra-do-skóry z osobą zarażoną.1718 Ten rodzaj transmisji wymaga zazwyczaj dłuższego kontaktu fizycznego, wykraczającego poza zwykły uścisk dłoni czy szybki uścisk – stąd często dochodzi do zakażenia między:
- Partnerami seksualnymi1920
- Domownikami, zwłaszcza śpiącymi w tym samym łóżku21
- Rodzicami i małymi dziećmi22
Rzadziej transmisja może nastąpić pośrednio poprzez przedmioty skażone pasożytami, takie jak odzież, pościel czy ręczniki.23 Świerzbowce mogą przeżyć poza organizmem ludzkim przez 24-36 godzin, co teoretycznie umożliwia transmisję przez przedmioty.2425 Ten sposób zakażenia jest jednak znacznie mniej powszechny w przypadku klasycznej postaci świerzbu, natomiast stanowi istotne ryzyko w przypadku świerzbu norweskiego (patrz niżej).26
Odmiany kliniczne świerzbu
Wyróżnia się kilka odmian klinicznych świerzbu, z których najważniejsze to:
Świerzb klasyczny
Jest to najczęstsza postać choroby, charakteryzująca się obecnością niewielkiej liczby pasożytów (10-15) i typowymi objawami w postaci intensywnego świądu (nasilającego się w nocy) oraz zmian skórnych zlokalizowanych głównie w przestrzeniach międzypalcowych rąk, na nadgarstkach, łokciach, w okolicy pępka, narządów płciowych i pośladków.27
Świerzb norweski (świerzb pokrywający)
Nazywany również świerzbem pokrywającym (ang. crusted scabies), jest cięższą i bardziej zakaźną postacią choroby.28 W tej odmianie u pacjenta występują tysiące, a nawet miliony świerzbowców, w porównaniu do 10-15 w klasycznej postaci.29 Świerzb norweski charakteryzuje się obecnością grubych, łuszczących się strupów i zmian hiperkeratotycznych na skórze.30
Ta postać występuje głównie u osób z upośledzoną odpowiedzią immunologiczną, np.:31
- Pacjentów zakażonych HIV
- Osób z chorobami nowotworowymi układu krwiotwórczego
- Pacjentów stosujących przewlekle kortykosteroidy lub inne leki immunosupresyjne
- Osób z ciężką niepełnosprawnością fizyczną lub niepełnosprawnością intelektualną
Ze względu na ogromną liczbę pasożytów, świerzb norweski jest wysoce zakaźny i stanowi poważne źródło zakażenia dla osób z otoczenia chorego, w tym dla personelu medycznego.3233
Inne odmiany kliniczne
Oprócz dwóch głównych postaci, wyróżnia się również:3435
- Świerzb guzkowy – prawdopodobnie spowodowany miejscową reakcją nadwrażliwości na martwe roztocza lub wtórną przewlekłą infekcją
- Świerzb pęcherzowy – uważa się, że jest skutkiem wtórnego zakażenia zmian świerzbowych przez Staphylococcus aureus lub odpowiedzi autoimmunologicznej
- Świerzb ukryty (scabies incognito) – postać o nietypowym obrazie klinicznym, często prowadząca do opóźnienia diagnozy
Czynniki ryzyka
Świerzb może dotknąć każdego, niezależnie od wieku, płci, rasy czy poziomu higieny.363738 Wbrew powszechnym przekonaniom, choroba ta nie jest bezpośrednio związana z niskim poziomem higieny osobistej, choć czynniki społeczno-ekonomiczne mogą zwiększać ryzyko zakażenia.39
Głównym czynnikiem ryzyka jest bliski kontakt skórny z osobą zarażoną.40 Pewne środowiska i warunki zwiększają prawdopodobieństwo transmisji świerzbu:414243
- Przeludnione warunki mieszkaniowe
- Domy opieki i ośrodki długoterminowej opieki zdrowotnej
- Placówki opieki nad dziećmi
- Więzienia i areszty
- Aktywność seksualna z wieloma partnerami
Świerzb a zwierzęta
Ważne jest rozróżnienie między świerzbem ludzkim a świerzbem zwierzęcym (nużycą). Świerzb u ludzi jest wywołany przez podgatunek Sarcoptes scabiei var. hominis, który jest specyficzny dla człowieka.4445 Zwierzęta mogą być zarażone innymi podgatunkami roztocza, które są specyficzne dla danego gatunku zwierzęcia.
Co do zasady, świerzbowce zwierzęce mogą czasowo infekować ludzi, ale zazwyczaj nie są w stanie ukończyć cyklu życiowego i utworzyć trwałego zakażenia u człowieka.46 W rzadkich przypadkach przeniesienia nużycy zwierzęcej na człowieka, objawy kliniczne różnią się od typowego obrazu świerzbu ludzkiego.47
Powikłania świerzbu
Nieleczony świerzb może prowadzić do szeregu powikłań, z których najczęstsze to wtórne zakażenia bakteryjne skóry spowodowane drapaniem.48 Szczególnie niebezpieczne są zakażenia paciorkowcowe, które mogą prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.
W rejonach tropikalnych, zakażenia skóry związane ze świerzbem są częstym czynnikiem ryzyka rozwoju chorób nerek, a potencjalnie także chorób reumatycznych serca.49 Badania wykazały, że ogniska świerzbu stanowią istotny czynnik ryzyka rozwoju chorób nerek w postaci ostrego poinfekcyjnego kłębuszkowego zapalenia nerek.50 Dowody ostrego uszkodzenia nerek można znaleźć u nawet 10% dzieci z inwazją świerzbu w środowiskach o ograniczonych zasobach, a u wielu z nich uszkodzenie to utrzymuje się przez lata po zakażeniu, przyczyniając się do trwałego uszkodzenia nerek.51
Epidemiologia świerzbu
Świerzb występuje na całym świecie i jest jedną z najczęstszych chorób dermatologicznych.5253 Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) na świerzb choruje ponad 200 milionów osób na całym świecie.54 Choroba stanowi znaczny odsetek przypadków chorób skóry w krajach rozwijających się.55
Występowanie świerzbu wykazuje cykliczne wahania, osiągając szczyt co 15-25 lat, z przyczyn, które nie są w pełni poznane.56 Obecnie świerzb jest szeroko rozpowszechniony w Ameryce Północnej i Europie, bez oznak zmniejszania się epidemii.57
Świerzb częściej występuje wśród dzieci i młodych dorosłych, a jego występowanie jest silnie związane z przeludnieniem i ubóstwem.5859 W krajach rozwiniętych, takich jak Wielka Brytania czy USA, ogniska zakażeń często występują w domach opieki, szpitalach, więzieniach i czasami w szkołach.60
Oporność na leczenie
Poważnym problemem w kontroli świerzbu jest rosnąca oporność na leki przeciwpasożytnicze. Niepowodzenia leczenia zgłaszano w przypadku lindanu, krotamitonu i benzoesanu benzylu, a pojawiają się doniesienia o rozwijającej się oporności na permetrynę.61 Szczególnie trudny w leczeniu jest świerzb norweski, gdzie niepowodzenie leczenia może wynikać z oporności świerzbowców na iwermektynę.62
Kontrola populacyjna świerzbu i jego powikłań została zidentyfikowana przez wiele krajów jako priorytet zdrowia publicznego.63 W 2019 roku WHO opublikowała raport z nieformalnych konsultacji dotyczących ram kontroli świerzbu, który określa kluczowe badania operacyjne niezbędne do opracowania wytycznych dotyczących strategii kontroli i nadzoru we wszystkich kontekstach.64
Podsumowanie przyczyn świerzbu
Świerzb (scabies) jest przewlekłą, zakaźną dermatozą wywołaną przez mikroskopijnego pasożyta Sarcoptes scabiei var. hominis. Główną przyczyną choroby jest inwazja samicy świerzbowca, która drąży tunele w warstwie rogowej naskórka, gdzie składa jaja. Objawy kliniczne, przede wszystkim intensywny świąd i charakterystyczna wysypka, są wynikiem reakcji immunologicznej organizmu na obecność pasożyta, jego jaja i wydaliny.6566
Choroba szerzy się głównie przez bezpośredni, przedłużony kontakt skórny z osobą zarażoną, rzadziej przez przedmioty skażone pasożytami. Świerzb może dotknąć każdego, niezależnie od wieku, płci czy poziomu higieny, jednak pewne środowiska (takie jak ośrodki opieki długoterminowej, placówki opieki nad dziećmi czy więzienia) zwiększają ryzyko transmisji. Choroba występuje w dwóch głównych postaciach klinicznych: klasycznej i norweskiej, przy czym ta druga jest znacznie bardziej zakaźna i trudniejsza w leczeniu.6768
Nieleczony świerzb może prowadzić do poważnych powikłań, w tym wtórnych zakażeń bakteryjnych i chorób nerek. Mimo że świerzb jest uleczalny, stanowi istotny problem zdrowia publicznego na całym świecie, a rosnąca oporność na leki przeciwpasożytnicze dodatkowo komplikuje jego kontrolę i eliminację.69
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.