Rzeżączka
Leczenie
Rzeżączka, wywoływana przez Neisseria gonorrhoeae, stanowi poważne wyzwanie terapeutyczne ze względu na narastającą oporność na antybiotyki. Aktualne wytyczne CDC zalecają leczenie niepowikłanej rzeżączki u dorosłych i młodzieży ceftriaksonem w dawce 500 mg domięśniowo w pojedynczej dawce (u osób <150 kg), co zapewnia skuteczność około 99%. W przypadku współistniejącego zakażenia Chlamydia trachomatis rekomenduje się dodanie doksycykliny 100 mg doustnie 2 razy na dobę przez 7 dni. Alternatywnie, gdy podanie ceftriaksonu jest niemożliwe, stosuje się cefiksym 800 mg doustnie, choć jego skuteczność, zwłaszcza w rzeżączce gardła, jest ograniczona. U pacjentów z alergią na cefalosporyny zaleca się gentamycynę 240 mg IM plus azytromycynę 2 g doustnie w pojedynczej dawce. Leczenie powikłanych zakażeń, takich jak rozsiane zakażenie rzeżączkowe, zapalenie stawów, opon mózgowo-rdzeniowych czy wsierdzia, wymaga hospitalizacji i stosowania wyższych dawek ceftriaksonu (1-2 g IV/IM) z ewentualnym dodatkiem doksycykliny. U kobiet w ciąży preferowany jest schemat z ceftriaksonem 500 mg IM, a u noworodków profilaktycznie stosuje się ceftriakson 25-50 mg/kg IV/IM (max. 125 mg) oraz miejscowo maść erytromycynową 0,5% lub roztwór azotanu srebra 1% w celu zapobiegania zapaleniu spojówek.
- Leczenie rzeżączki – wprowadzenie
- Aktualne zalecenia terapeutyczne w leczeniu rzeżączki niepowikłanej
- Leczenie rzeżączki powikłanej
- Zapalenie stawów związane z rzeżączką
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i wsierdzia rzeżączkowe
- Zapalenie spojówek rzeżączkowe
- Leczenie rzeżączki u noworodków
- Kontrola po leczeniu i badanie kontrolne
- Leczenie partnerów seksualnych
- Zalecenia dotyczące abstynencji seksualnej
- Oporność na antybiotyki w leczeniu rzeżączki
- Podsumowanie zaleceń dotyczących leczenia rzeżączki
Leczenie rzeżączki – wprowadzenie
Rzeżączka (gonorrhoea) jest chorobą przenoszoną drogą płciową wywoływaną przez bakterię Neisseria gonorrhoeae. Leczenie tej infekcji wymaga zastosowania antybiotyków, przy czym dobór odpowiedniej terapii staje się coraz trudniejszy ze względu na rosnącą oporność bakterii na leki przeciwbakteryjne. Szybkie i skuteczne leczenie ma kluczowe znaczenie, ponieważ ogranicza transmisję choroby oraz zmniejsza ryzyko poważnych powikłań zdrowotnych, takich jak zapalenie narządów miednicy mniejszej, niepłodność czy ciąża pozamaciczna.12
W trakcie ostatnich dekad zalecenia dotyczące leczenia rzeżączki ulegały zmianom ze względu na pojawiające się szczepy N. gonorrhoeae oporne na antybiotyki. W 1986 roku w Stanach Zjednoczonych utworzono projekt nadzoru GISP (Gonococcal Isolate Surveillance Project), który monitoruje trendy w zakresie wrażliwości N. gonorrhoeae na leki przeciwbakteryjne. Dane epidemiologiczne dotyczące oporności na antybiotyki wpływają na decyzje dotyczące zaleceń w leczeniu rzeżączki.13
Aktualne zalecenia terapeutyczne w leczeniu rzeżączki niepowikłanej
Obecnie w leczeniu niepowikłanej rzeżączki (zakażenia cewki moczowej, szyjki macicy, odbytnicy i gardła) zaleca się monoterapię z zastosowaniem pojedynczej dawki ceftriaksonu. Zgodnie z wytycznymi CDC (Centers for Disease Control and Prevention) rekomendowana dawka to 500 mg ceftriaksonu podawanego domięśniowo w pojedynczej dawce u osób o masie ciała poniżej 150 kg.45 Taka dawka jest skuteczna w około 99% niepowikłanych zakażeń cewki moczowej, szyjki macicy i odbytnicy.6
Jeśli nie wykluczono współistniejącego zakażenia chlamydiami, należy zastosować dodatkowo leczenie doksycykliną w dawce 100 mg doustnie 2 razy na dobę przez 7 dni.4 Wcześniej zalecano stosowanie azytromycyny jako drugiego antybiotyku w terapii skojarzonej, jednak ze względu na rosnącą oporność N. gonorrhoeae na azytromycynę, CDC zmieniło zalecenia w 2020 roku, rekomendując doksycyklinę jako lek pierwszego wyboru w leczeniu zakażeń chlamydiami u niebędących w ciąży pacjentów.75
Alternatywne schematy leczenia
W przypadku, gdy podanie ceftriaksonu nie jest możliwe lub wykonalne, można zastosować cefiksym 800 mg doustnie w pojedynczej dawce.89 Należy jednak pamiętać, że cefiksym nie zapewnia tak wysokiego i trwałego poziomu bakteriobójczego we krwi jak ceftriakson i wykazuje ograniczoną skuteczność w leczeniu rzeżączki gardła.10 Z tego powodu cefiksym nie jest już zalecany jako lek pierwszego rzutu w leczeniu rzeżączki w Stanach Zjednoczonych.1
U pacjentów z alergią na cefalosporyny można zastosować następujący schemat leczenia:411
- Gentamycyna 240 mg domięśniowo w pojedynczej dawce PLUS
- Azytromycyna 2 g doustnie w pojedynczej dawce
Monoterapia azytromycyną w dawce 2 g doustnie wykazała skuteczność na poziomie 99,2% w leczeniu niepowikłanej rzeżączki układu moczowo-płciowego. Jednakże monoterapia tym lekiem nie jest zalecana ze względu na łatwość, z jaką N. gonorrhoeae może rozwinąć oporność na makrolidy, wysoki odsetek szczepów o zmniejszonej wrażliwości na azytromycynę oraz udokumentowane przypadki niepowodzenia leczenia azytromycyną.8
Leczenie rzeżączki u kobiet w ciąży
U kobiet w ciąży z rzeżączką ważne jest, aby zakażenie zostało leczone przed urodzeniem dziecka, co zapobiega zakażeniu noworodka podczas porodu. W przypadku rzeżączki niepowikłanej u ciężarnych zaleca się stosowanie tego samego schematu leczenia co u pacjentów niebędących w ciąży – ceftriakson 500 mg domięśniowo w pojedynczej dawce.1012 Alternatywne schematy leczenia nie są zalecane w ciąży. W przypadku alergii na cefalosporyny lub innych przeciwwskazań, należy skonsultować się ze specjalistą chorób zakaźnych.12
Leczenie rzeżączki powikłanej
W przypadku zakażeń powikłanych, takich jak rozsiane zakażenie rzeżączkowe (DGI), zaleca się hospitalizację i konsultację ze specjalistą chorób zakaźnych w celu ustalenia początkowego schematu leczenia. Jest to szczególnie ważne u pacjentów, którzy mogą nie stosować się do zaleceń terapeutycznych, mają niepewne rozpoznanie, mają ropne wysięki stawowe lub inne powikłania.13
Zapalenie stawów związane z rzeżączką
W przypadku rzeżączkowego zapalenia stawów i zespołu zapalenia stawów-zapalenia skóry zaleca się następujący schemat leczenia:13
- Ceftriakson 1 g domięśniowo lub dożylnie co 24 godziny
- Jeśli nie wykluczono zakażenia chlamydiami, należy dodatkowo zastosować doksycyklinę 100 mg doustnie 2 razy na dobę przez 7 dni
Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i wsierdzia rzeżączkowe
W przypadku zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i wsierdzia rzeżączkowego zaleca się następujący schemat leczenia:1314
- Ceftriakson 1-2 g dożylnie co 12-24 godziny
- Jeśli nie wykluczono zakażenia chlamydiami, należy dodatkowo zastosować doksycyklinę 100 mg doustnie 2 razy na dobę przez 7 dni
Zapalenie spojówek rzeżączkowe
W przypadku rzeżączkowego zapalenia spojówek u młodzieży i dorosłych zaleca się:13
- Ceftriakson 1 g domięśniowo w pojedynczej dawce
Leczenie systemowe jest zalecane, ponieważ rogówka może być zajęta, a oko jest względnie słabo unaczynione. W przypadku ciężkiego zapalenia spojówek z zajęciem rogówki, pacjenci mogą być hospitalizowani w celu leczenia dożylnymi antybiotykami.15
Leczenie rzeżączki u noworodków
Noworodki, które rozwiną rzeżączkę po urodzeniu się z matki z zakażeniem, mogą być leczone antybiotykami. Wszystkie noworodki urodzone przez matki z nieleczoną rzeżączką powinny otrzymać profilaktycznie pojedynczą dawkę ceftriaksonu (25-50 mg/kg dożylnie lub domięśniowo, nie przekraczając 125 mg).1617
W celu profilaktyki rzeżączkowego zapalenia spojówek noworodków (ophthalmia neonatorum) wszystkie noworodki powinny otrzymać miejscowo jednorazowo maść z erytromycyną (0,5%) lub roztwór azotanu srebra (1%) do obu oczu.1618
Kontrola po leczeniu i badanie kontrolne
W przypadku niepowikłanej rzeżączki cewki moczowej, szyjki macicy lub odbytnicy leczonej zalecanym schematem pierwszego rzutu lub alternatywnym schematem, rutynowy test potwierdzający wyleczenie nie jest konieczny.19 Jednakże pacjenci z rzeżączką gardła leczeni schematem alternatywnym powinni być poddani testowi potwierdzającemu wyleczenie 7-14 dni po leczeniu za pomocą testu amplifikacji kwasów nukleinowych (NAAT) lub posiewu.14
CDC zaleca również ponowne badanie w kierunku rzeżączki trzy miesiące po leczeniu.17 Ma to na celu upewnienie się, że pacjenci nie zostali ponownie zakażeni bakteriami, co może się zdarzyć, jeśli partnerzy seksualni nie są leczeni lub nowi partnerzy seksualni mają te bakterie.1720
Podejrzenie niepowodzenia leczenia
Pacjenci z podejrzeniem niepowodzenia leczenia powinni być najpierw ponownie rutynowo leczeni początkowym schematem (ceftriakson 500 mg domięśniowo), z dodaniem doksycykliny w przypadku współistniejącego zakażenia chlamydiami, ponieważ ponowne zakażenia są bardziej prawdopodobne niż rzeczywiste niepowodzenia leczenia.8
Jednakże w sytuacjach, gdy prawdopodobieństwo niepowodzenia leczenia jest większe niż ponownego zakażenia, odpowiednie próbki kliniczne powinny zostać pobrane do posiewu i badania wrażliwości na antybiotyki przed ponownym leczeniem.8 Niepowodzenie leczenia definiuje się jako brak zgłoszonych kontaktów seksualnych w okresie po leczeniu ORAZ obecność Gram-ujemnych wewnątrzkomórkowych diplokoków w mikroskopii w próbkach pobranych co najmniej 72 godziny po zakończeniu leczenia.12
Leczenie partnerów seksualnych
Partnerzy seksualni osoby z rzeżączką z ostatnich 60 dni również powinni zostać zbadani i leczeni, nawet jeśli nie mają objawów.1721 Jeśli pacjent jest leczony z powodu rzeżączki, a jego partnerzy seksualni nie są leczeni, może dojść do ponownego zakażenia przez kontakt seksualny.17
W przypadkach, gdy partner pacjenta z rzeżączką prawdopodobnie nie zgłosi się na badanie i leczenie, można rozważyć tzw. ekspedycyjne leczenie partnera (Expedited Partner Therapy, EPT).921 EPT polega na przekazaniu partnerowi pacjenta recepty lub leków bez uprzedniego badania partnera przez personel medyczny. W takim przypadku partner może być leczony pojedynczą dawką 800 mg cefiksymu doustnie, jeśli u pacjenta wykluczono zakażenie chlamydiami.9
Zalecenia dotyczące abstynencji seksualnej
Po leczeniu rzeżączki pacjenci nadal mogą przenosić zakażenie na innych przez okres do siedmiu dni. Dlatego zaleca się unikanie aktywności seksualnej przez co najmniej siedem dni od momentu leczenia.17 Należy również poczekać siedem dni po leczeniu partnera przed jakimkolwiek kontaktem seksualnym.17
CDC zaleca obecnie, aby osoby, które zostały zdiagnozowane i leczone z powodu rzeżączki, unikały kontaktów seksualnych z innymi przez co najmniej tydzień po ostatnim dniu leczenia, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się bakterii.22
Oporność na antybiotyki w leczeniu rzeżączki
N. gonorrhoeae wykazuje zdolność do rozwijania oporności na antybiotyki, co komplikuje leczenie rzeżączki. W historii leczenia rzeżączki bakterie stopniowo rozwinęły oporność na każdy z antybiotyków, które wcześniej były zalecane jako schematy leczenia pierwszego rzutu, w tym penicyliny, tetracykliny i fluorochinolony.122
Oporność na cefiksym osiągnęła poziom, który spowodował, że nie jest on już zalecany jako lek pierwszego rzutu w Stanach Zjednoczonych.23 Wrażliwość szczepów rzeżączkowych na ceftriakson zmniejszyła się globalnie, a oporność na azytromycynę jest już powszechna w wielu regionach.24
Zjawisko oporności na wiele leków przeciwbakteryjnych jest określane mianem „super rzeżączki”. Rzeżączka jest obecnie wyleczalna, ale staje się coraz bardziej oporna na antybiotyki.25 Niektóre szczepy rzeżączki stały się oporne na niemal wszystkie dostępne antybiotyki, co stanowi poważne wyzwanie dla zdrowia publicznego.24
Nowe leki i schematy leczenia
Ze względu na rosnącą oporność bakterii na dostępne antybiotyki, trwają prace nad nowymi lekami i schematami leczenia rzeżączki. Badane są różne kombinacje istniejących antybiotyków oraz nowe związki o działaniu przeciwbakteryjnym.2627
Jednym z obiecujących nowych leków jest gepotidacyna, należąca do nowej klasy antybiotyków – triazaacenaftylenów. Działa ona poprzez blokowanie dwóch kluczowych enzymów, których rzeżączka potrzebuje do namnażania się i przetrwania. Co istotne, lek ten jest skuteczny przeciwko szczepom bakterii rzeżączki, które są oporne na istniejące antybiotyki.28
Inne badane leki to nowe inhibitory syntezy białek, takie jak pleuromutylina BC-3781 i inhibitor zawierający bor AN3365, inhibitory LpxC, swoiste dla gatunku inhibitory FabI, takie jak MUT056399, oraz nowe inhibitory bakteryjnych topoizomeraz, takie jak VT12-008911 i AZD0914.29
Podsumowanie zaleceń dotyczących leczenia rzeżączki
Aktualne zalecenia dotyczące leczenia rzeżączki niepowikłanej u dorosłych i młodzieży obejmują:45
- Ceftriakson 500 mg domięśniowo w pojedynczej dawce u osób o masie ciała poniżej 150 kg
- Jeśli nie wykluczono zakażenia chlamydiami, należy dodatkowo zastosować doksycyklinę 100 mg doustnie 2 razy na dobę przez 7 dni
W przypadku alergii na cefalosporyny można zastosować:4
- Gentamycynę 240 mg domięśniowo w pojedynczej dawce PLUS
- Azytromycynę 2 g doustnie w pojedynczej dawce
Jeśli podanie ceftriaksonu nie jest możliwe, można zastosować cefiksym 800 mg doustnie w pojedynczej dawce.8
Po leczeniu pacjenci powinni unikać aktywności seksualnej przez co najmniej 7 dni. Partnerzy seksualni osoby z rzeżączką z ostatnich 60 dni również powinni zostać zbadani i leczeni.17
Ze względu na rosnącą oporność N. gonorrhoeae na antybiotyki, zalecane jest regularnie aktualizowane leczenie zgodne z wytycznymi oraz nadzór nad lokalnymi wzorcami oporności na antybiotyki.30 Badania nad nowymi antybiotykami i schematami leczenia są niezbędne, aby skutecznie walczyć z rosnącą opornością rzeżączki na dostępne leki.24
| Rodzaj zakażenia | Zalecane leczenie | Alternatywne leczenie | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Niepowikłana rzeżączka cewki moczowej, szyjki macicy, odbytnicy | Ceftriakson 500 mg IM w pojedynczej dawce | Cefiksym 800 mg PO w pojedynczej dawce | Plus doksycyklina 100 mg PO 2 razy/dzień przez 7 dni, jeśli nie wykluczono zakażenia chlamydiami |
| Niepowikłana rzeżączka gardła | Ceftriakson 500 mg IM w pojedynczej dawce | Brak skutecznych alternatyw | Konieczny test potwierdzający wyleczenie po 7-14 dniach |
| Alergia na cefalosporyny | Gentamycyna 240 mg IM w pojedynczej dawce PLUS Azytromycyna 2 g PO w pojedynczej dawce | Konsultacja ze specjalistą chorób zakaźnych | Konieczne badanie wrażliwości na antybiotyki |
| Zapalenie spojówek rzeżączkowe | Ceftriakson 1 g IM w pojedynczej dawce | Brak | Może wymagać hospitalizacji |
| Rzeżączkowe zapalenie stawów | Ceftriakson 1 g IM lub IV co 24 godziny | Brak | Plus doksycyklina, jeśli nie wykluczono zakażenia chlamydiami |
| Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i wsierdzia rzeżączkowe | Ceftriakson 1-2 g IV co 12-24 godziny | Brak | Konieczna hospitalizacja i konsultacja ze specjalistą chorób zakaźnych |
| Rzeżączka u kobiet w ciąży | Ceftriakson 500 mg IM w pojedynczej dawce | Konsultacja ze specjalistą chorób zakaźnych | Alternatywne schematy leczenia nie są zalecane w ciąży |
| Rzeżączka u noworodków | Ceftriakson 25-50 mg/kg IV/IM (max. 125 mg) | Brak | Profilaktyka zapalenia spojówek: erytromycyna 0,5% maść lub azotan srebra 1% roztwór |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.