Rodzinna polipowatość gruczolakowata
Epidemiologia
Rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP) to dziedziczny zespół polipowatości o częstości występowania od 1:5000 do 1:18000 urodzeń, z równą predylekcją dla obu płci. Charakteryzuje się wczesnym pojawieniem się licznych gruczolaków jelita grubego (średni wiek 16 lat), które u 95% pacjentów rozwijają się do 35 roku życia, prowadząc bez leczenia do niemal 100% ryzyka raka jelita grubego (średni wiek zachorowania 39 lat). Atenuowana postać FAP (AFAP) cechuje się mniejszą liczbą polipów (~30) i późniejszym wiekiem wystąpienia raka (40-70 lat). Oczekiwana długość życia nieleczonych pacjentów wynosi około 42 lata, a główną przyczyną zgonów jest rak jelita grubego, z istotnym ryzykiem nowotworów pozaokrężniczych, takich jak guzy desmoidalne (9,9%), rak dwunastnicy (5,6%) i żołądka (2,8%). Diagnostyka opiera się na badaniu genetycznym mutacji genu APC oraz corocznych badaniach endoskopowych (sigmoidoskopia/kolonoskopia od 10-15 roku życia), a także nadzorze górnego odcinka przewodu pokarmowego i innych manifestacji pozaokrężniczych.
- Epidemiologia rodzinnej polipowatości gruczolakowatej
- Rozkład geograficzny i demograficzny
- Wiek zachorowania i ryzyko rozwoju raka
- Przeżywalność i rokowanie
- Nadzór i monitorowanie pacjentów z FAP
- Identyfikacja osób z grupy ryzyka
- Testowanie genetyczne
- Nadzór jelita grubego
- Nadzór górnego odcinka przewodu pokarmowego
- Nadzór nad innymi powikłaniami pozaokrężniczymi
- Znaczenie nadzoru i wczesnego wykrywania
- Dowody na skuteczność nadzoru
- Wyzwania związane z przestrzeganiem zaleceń
- Rola rejestrów polipowatości
- Nowe podejścia do nadzoru i leczenia
- Znaczenie nadzoru w FAP
Epidemiologia rodzinnej polipowatości gruczolakowatej
Rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP, ang. Familial Adenomatous Polyposis) jest drugą najczęstszą dziedziczną postacią zespołu polipowatości. Szacowana częstość występowania waha się między 1 na 5000 a 1 na 18000 urodzeń, dotykając w równym stopniu mężczyzn i kobiety1. W Unii Europejskiej częstość występowania szacuje się na 1/11300-1/376002. Choć dane dotyczące występowania FAP różnią się w zależności od badania, przyjmuje się, że choroba ta odpowiada za mniej niż 1% wszystkich przypadków raka jelita grubego32.
Co istotne, około 20-30% osób zdiagnozowanych z FAP nie posiada udokumentowanej historii rodzinnej choroby, a zamiast tego wykazuje mutacje de novo genu APC1. Częstość występowania atenuowanej postaci FAP (AFAP) i innych wariantów FAP pozostaje nieznana1.
Rozkład geograficzny i demograficzny
Rodzinna polipowatość gruczolakowata występuje na całym świecie i dotyczy wszystkich ras4. Jest to choroba równomiernie rozkładająca się między płciami – zarówno mężczyźni, jak i kobiety są nią dotknięci w równym stopniu54.
W różnych populacjach obserwuje się nieznaczne różnice w częstości występowania. W Stanach Zjednoczonych częstość występowania FAP szacuje się na około 10-20 na 100 000 osób5, podczas gdy w Europie wynosi ona około 3-10 na 100 000 osób5. W szczegółowym badaniu przeprowadzonym w Szwecji w 1975 roku, częstość występowania FAP określono na około 13 na 100 000 osób56.
Wiek zachorowania i ryzyko rozwoju raka
Średni wiek pojawienia się polipów u pacjentów z FAP wynosi 16 lat75. Do 35 roku życia, 95% osób z FAP (powyżej 100 gruczolaków) rozwija polipy7. Bez wykonania kolektomii (usunięcia jelita grubego), rozwój raka jelita grubego jest praktycznie nieunikniony7.
Średni wiek wystąpienia raka jelita grubego u nieleczonych osób wynosi 39 lat (zakres 34-43 lata)78. U nieleczonych pacjentów, ryzyko rozwoju raka jelita grubego wynosi praktycznie 100%26. Co alarmujące, około 7% nosicieli FAP rozwija raka jelita grubego już do 21 roku życia, a prawie każdy nosiciel do 35-40 roku życia9.
Atenuowana FAP (AFAP) charakteryzuje się mniejszą liczbą polipów i późniejszym wiekiem wystąpienia objawów. Rak jelita grubego w AFAP rozwija się zwykle później (wiek 40-70 lat, średnio 55 lat) i typowo z mniejszą liczbą polipów (zazwyczaj około 30)7.
Przeżywalność i rokowanie
Pacjenci z nieleczoną FAP mają medianę oczekiwanej długości życia wynoszącą 42 lata810. Jednak oczekiwana długość życia znacznie się wydłuża u osób poddanych kolektomii8.
Główną przyczyną zgonów jest rak jelita grubego, który rozwija się u wszystkich nieleczonych pacjentów. Drugą najczęstszą przyczyną zgonów są nowotwory pozaokrężnicze, w tym przede wszystkim guzy desmoidalne (9,9%), rak dwunastnicy (5,6%) i rak żołądka (2,8%)11.
Według badań, skumulowane prawdopodobieństwo rozwoju jakiegokolwiek nowotworu poza jelitem grubym, głównie guzów okołoampułkowych, wynosi 11% do 50 roku życia i 52% do 75 roku życia8. Ryzyko rozwoju raka dwunastnicy kumuluje się do około 4-10% do 60 roku życia12.
Nadzór i monitorowanie pacjentów z FAP
Pacjenci z rodzinną polipowatością gruczolakowatą (FAP) oraz osoby z ryzykiem jej wystąpienia powinni być objęci kompleksowym programem nadzoru na całe życie w celu wykrycia polipów i zapobiegania rozwojowi raka jelita grubego oraz innych nowotworów związanych z tym zespołem13.
Identyfikacja osób z grupy ryzyka
Osoby z grupy ryzyka FAP, które powinny być objęte nadzorem obejmują:
- Krewnych pierwszego stopnia osób z FAP14
- Osoby z więcej niż 10 gruczolakami jelita grubego lub gruczolakami jelita grubego w połączeniu z pozaokrężniczymi cechami związanymi z FAP (np. gruczolaki dwunastnicy/ampułki, guzy desmoidalne, rak brodawkowaty tarczycy, hamartomaty nabłonka barwnikowego siatkówki, torbiele naskórkowe lub kostniakomięsaki)14
Osoby z historią rodzinną FAP, u których nie zdiagnozowano jeszcze choroby, powinny zostać skierowane na poradnictwo genetyczne oraz zapisane do odpowiednich programów nadzoru klinicznego i genetycznego13.
Testowanie genetyczne
Badanie genetyczne w kierunku mutacji genu APC jest jedną z podstawowych strategii przesiewowych w przypadku FAP13. Pacjentom z klinicznymi kryteriami zespołu oraz osobom ze zidentyfikowanymi patogennymi mutacjami linii zarodkowej należy zapewnić odpowiednie środki nadzoru w celu zminimalizowania ogólnego ryzyka rozwoju nowotworów związanych z zespołem15.
Badanie genetyczne powinno być rozważone u osób z 10-20 gruczolakami w ciągu życia, szczególnie u pacjentów z silną historią rodzinną polipowatości. Większa liczba gruczolaków jest związana z większym prawdopodobieństwem wystąpienia FAP15.
U niewielkiej liczby pacjentów z klinicznym obrazem FAP nie można zidentyfikować mutacji genetycznej. W takich przypadkach ich krewni pierwszego stopnia nie mogą być badani genetycznie i będą wymagać dożywotniego nadzoru klinicznego15.
Nadzór jelita grubego
Według wytycznych National Comprehensive Cancer Network (NCCN), pacjenci z potwierdzoną mutacją genu APC powinni być poddawani corocznej sigmoidoskopii lub kolonoskopii od 10-15 roku życia1. Ze względu na wysoką penetrację raka jelita grubego, NCCN zaleca coroczne badania nadzorcze u osób z FAP i krewnych z grupy ryzyka16.
W przypadku klasycznej FAP:
- Badania przesiewowe elastyczną sigmoidoskopią powinny rozpocząć się około 10 roku życia17
- Jeśli podczas sigmoidoskopii zostanie zidentyfikowany gruczolak, należy wykonać kolonoskopię17
- Kolonoskopię należy wykonywać co roku, jeśli kolektomia jest opóźniona o ponad rok po znalezieniu polipów17
- Jeśli znaleziono mutację genetyczną, należy wykonywać elastyczną sigmoidoskopię lub kolonoskopię co roku17
W przypadku atenuowanej FAP (AFAP):
- Przesiewowa kolonoskopia powinna rozpocząć się w późnych latach nastoletnich do połowy dwudziestych lat życia i być wykonywana co 1-2 lata17
- U pacjentów odkładających operację z powodu możliwego do opanowania obciążenia polipami, można zwiększyć odstęp między kolonoskopiami nadzorczymi do 3 lat, począwszy od 35 roku życia18
Badania nadzorcze po operacji różnią się w zależności od rodzaju przeprowadzonego zabiegu. Pacjenci, którzy przeszli kolektomię z zespoleniem krętniczo-odbytniczym (IRA), powinni być poddawani endoskopii w celu oceny odbytnicy co 6-12 miesięcy, w zależności od liczby polipów19.
Nadzór górnego odcinka przewodu pokarmowego
Badania przesiewowe w kierunku pozaokrężniczych manifestacji FAP są niezbędne i obejmują następujące działania1:
- Górna endoskopia w celu zbadania żołądka i dwunastnicy w wieku 20-25 lat. Badania przesiewowe mogą rozpocząć się wcześniej, jeśli pacjent przejdzie kolektomię przed tym wiekiem. Endoskopia powinna odpowiednio uwidocznić brodawkę Vatera1
- Ezofagogastroduodenoskopia (EGD) powinna być zalecana osobom z FAP w wieku 25 lat lub przed kolektomią, a następnie powtarzana co 1-3 lata13
Częstotliwość EGD zależy od stopnia nasilenia gruczolaka dwunastnicy, co można określić za pomocą kryteriów klasyfikacji Spigelmana13. Odstępy między badaniami nadzorczymi można dostosować lub rozpocząć leczenie u pacjentów z FAP i gruczolakowatością dwunastnicy zgodnie ze stopniem Spigelmana13.
Gruczolaki dwunastnicy mają tendencję do występowania około 15 lat po pojawieniu się gruczolaków okrężnicy20. Gruczolaki dwunastnicy stwierdzono u 30-92% pacjentów z FAP, przy czym ryzyko wystąpienia w ciągu życia zbliża się do 100%20.
Nadzór nad innymi powikłaniami pozaokrężniczymi
Oprócz badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego i górnego odcinka przewodu pokarmowego, pacjenci z FAP powinni być monitorowani pod kątem innych manifestacji pozaokrężniczych1:
- Coroczne badanie palpacyjne jamy brzusznej w celu oceny guzów desmoidalnych. U pacjentów, którzy przeszli kolektomię i mają rodzinną historię guzów desmoidalnych, po kolektomii można stosować obrazowanie jamy brzusznej za pomocą tomografii komputerowej (TK) lub rezonansu magnetycznego (MRI)1
- Coroczne badania tarczycy i ultrasonografia przeprowadzane od późnych lat nastoletnich w ramach badań przesiewowych w kierunku raka tarczycy1
- Dzieci rodziców z FAP mogą być badane w kierunku hepatoblastoma od urodzenia do 5 roku życia, chociaż istnieją kontrowersje dotyczące tego nadzoru, ponieważ bezwzględne ryzyko hepatoblastoma jest małe i nie ma dowodów na korzyści z nadzoru21
Brak wystarczających danych do zalecenia nadzoru nad guzami ośrodkowego układu nerwowego, hepatoblastoma i nowotworami trzustki1.
Znaczenie nadzoru i wczesnego wykrywania
Regularne badania przesiewowe i nadzór są kluczowe dla zarządzania FAP i zapobiegania rozwojowi raka22. Kombinacja nadzoru endoskopowego i operacji w FAP spowodowała znaczący spadek zachorowalności na raka jelita grubego i śmiertelności22.
Dowody na skuteczność nadzoru
Przegląd systematyczny 30 badań nierandomizowanych obejmujących 8016 pacjentów porównał częstość występowania raka jelita grubego i śmiertelność u badanych i objawowych pacjentów z FAP. Wszystkie badania wykazały poprawę zarówno długoterminowego przeżycia, jak i częstości występowania raka jelita grubego22.
Europejskie bazy danych wykazały rozwój gruczolaków jelita grubego między 12 a 17 rokiem życia, co doprowadziło do europejskich i brytyjskich wytycznych zalecających rozpoczęcie nadzoru endoskopowego dolnego odcinka przewodu pokarmowego między 12 a 14 rokiem życia22.
Liczne badania wykazały, że nadzór kolonoskopowy od wczesnego dzieciństwa z odpowiednio dobraną czasowo kolektomią zmniejsza częstość występowania raka jelita grubego i śmiertelność21.
Wyzwania związane z przestrzeganiem zaleceń
Mimo dostępności standardowych wytycznych klinicznych, zaobserwowano ogólnie niski poziom przestrzegania zaleceń dotyczących nadzoru wśród osób z FAP16. W jednym z badań wskaźniki przestrzegania zaleceń dotyczących początkowej i pooperacyjnej kolonoskopii wynosiły odpowiednio 38% i 27%16.
Najwyższy poziom przestrzegania zaleceń stwierdzono w odniesieniu do przedoperacyjnej kolonoskopii i górnej endoskopii (78%), podczas gdy wskaźnik przestrzegania zaleceń dotyczących ultrasonografii tarczycy wynosił jedynie 14%16.
Przestrzeganie wytycznych ESGE (Europejskie Towarzystwo Endoskopii Przewodu Pokarmowego) dotyczących nadzoru dwunastnicy u pacjentów z FAP było poniżej optymalnego w badanej kohorcie pacjentów23.
Rola rejestrów polipowatości
Rejestry polipowatości istnieją w celu zrozumienia genetycznej choroby rodzinnej polipowatości gruczolakowatej. Rejestry te świadczą usługi dla lekarzy w zakresie identyfikacji, nadzoru i zarządzania rodzinami i osobami z wysokim ryzykiem raka jelita grubego z powodu FAP24.
Rejestry polipowatości były wykorzystywane w licznych badaniach akademickich do oceny zachorowalności i umieralności na raka jelita grubego związanego z FAP, a wykorzystanie danych z rejestrów spowodowało poprawę leczenia i zmniejszenie śmiertelności z powodu raka jelita grubego związanego z polipowatością24.
Nowe podejścia do nadzoru i leczenia
Postępy w technologii endoskopowej w ostatniej dekadzie dostarczyły bardziej szczegółowych i szeroko zakrojonych informacji na temat zakresu chorób współistniejących związanych z FAP13. Dalsze badania wyjaśnią potencjał tych nowych technologii endoskopowych w usprawnieniu strategii nadzoru dla FAP13.
Spersonalizowane protokoły nadzoru
Strategie nadzoru i leczenia powinny być określane na podstawie osobistej historii każdego pacjenta13. Zarządzanie ryzykiem u osoby z patogennym wariantem w dwóch lub więcej genach, które predysponują do raka, powinno być również zindywidualizowane21.
Jeśli pacjent odkłada operację w przypadku AFAP z powodu możliwego do opanowania obciążenia polipami, może zwiększyć odstęp między kolonoskopiami nadzorczymi do co 3 lata, począwszy od 35 roku życia18.
Prowadzone są badania mające na celu dostarczenie dowodów na spersonalizowany nadzór endoskopowy dla pacjentów z FAP, którzy przeszli (prokto)kolektomię z wytworzeniem IRA/ISA lub IPAA, w celu zapobiegania rozwojowi zaawansowanej neoplazji poprzez endoskopowe usuwanie zmian, zanim przejdą one do stanu zaawansowanej neoplazji25.
Nowe technologie endoskopowe
Oprócz kolonoskopii, techniki obrazowania, takie jak wirtualna kolonoskopia (kolonografia TK) lub MRI, mogą być stosowane jako uzupełnienie badań przesiewowych w kierunku polipów u pacjentów z FAP. Te nieinwazyjne metody dostarczają szczegółowych obrazów okrężnicy i innych narządów związanych z FAP i mogą być szczególnie przydatne w przypadkach, gdy kolonoskopia jest przeciwwskazana lub źle tolerowana26.
Postępy w rozdzielczości endoskopowej i technologiach wzmacniania optycznego pozwalają endoskopistom na ocenę łagodnych i złośliwych polipów. Z tego powodu w ostatnich dziesięcioleciach techniki resekcji endoskopowej stały się pierwszą linią leczenia u pacjentów z polipami w górnym odcinku przewodu pokarmowego, dzięki czemu polipy, a nawet wczesne nowotwory mogą być skutecznie leczone12.
Chemoprewencja i nowe terapie
W 2001 roku FDA zatwierdziła stosowanie inhibitorów COX-II w chemoprewencji u pacjentów z FAP ze względu na kilka randomizowanych badań klinicznych wykazujących znaczącą redukcję guzów27. Nadal nie jest jasne, czy redukcja polipów we wczesnym stadium choroby zapewnia ochronę przed transformacją złośliwą w późniejszym życiu27.
Leki chemoprewencyjne działają w celu zmniejszenia lub opóźnienia ryzyka raka poprzez celowanie w ścieżki, które prowadzą do rozwoju raka28. Profil szkód i korzyści leków przeciwzapalnych takich jak NLPZ wymaga szczególnej uwagi, ze względu na ostrzeżenie FDA o zwiększonej częstości krwawień z przewodu pokarmowego przy stosowaniu NLPZ, a także o niekorzystnych skutkach sercowo-naczyniowych w postaci zawałów serca i udarów27.
Ścieżka mTOR wraz z dwoma nowymi celami leczenia, REC-4881 i kwasem obetycholowym, które są badane w trwającym badaniu klinicznym, są obiecującymi celami na przyszłość28. Wstępne dane z badania klinicznego REC-4881 wykazały obiecującą skuteczność w zmniejszaniu obciążenia polipami o 43% u pacjentów z FAP29.
FAP dotyka około 50 000 osób w USA i pięciu największych krajach UE. Pomimo postępów w endoskopii i profilaktyce chirurgicznej większość z nich stoi przed perspektywą wielu operacji, obniżonej jakości życia i dożywotniego nadzoru29. W krajobrazie zdominowanym przez chirurgię i nadzór, REC-4881 może być pierwszą prawdziwą opcją systemową dla FAP29.
Znaczenie nadzoru w FAP
Rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP) jest dziedzicznym zaburzeniem, które bez interwencji prowadzi do niemal 100% ryzyka rozwoju raka jelita grubego. Wczesne rozpoznanie i odpowiedni nadzór są kluczowe dla zmniejszenia zachorowalności i śmiertelności związanej z tą chorobą30.
Zalety programów nadzoru
Pacjenci, którzy uczestniczą w programach badań przesiewowych i leczenia, doświadczają znaczącego zmniejszenia ryzyka raka jelita grubego2. U pacjentów z FAP, którzy zostali poddani wczesnemu nadzorowi i profilaktycznej operacji, osiąga się prawie normalną prognozę31.
Połączenie nadzoru endoskopowego i rozpoznania czynników wymagających skierowania na terapię lub operację stanowi niezbędną część wielodyscyplinarnego zarządzania pacjentami z FAP22.
Badania wykazały, że wczesne wykrycie FAP i terminowa interwencja chirurgiczna mogą prowadzić do 99% redukcji zachorowalności na raka jelita grubego wśród dotkniętych osób32. Protokoły badań przesiewowych znacznie poprawiły wskaźniki przeżycia, przy czym 5-letni wskaźnik przeżycia dla pacjentów z FAP we wczesnym stadium przekracza 95%32.
Wyzwania w nadzorowaniu FAP
Pomimo korzyści płynących z nadzoru, istnieją wyzwania związane z przestrzeganiem zaleceń. W jednym z badań zaobserwowano ogólnie słabe przestrzeganie zaleceń nadzorczych wśród osób z FAP, mimo dostępności standardowych wytycznych klinicznych16.
W krajach o niskim i średnim dochodzie istnieje pilna potrzeba wdrożenia strategii badań przesiewowych w celu wczesnego wykrywania chorób33. W Etiopii brak standardowych placówek diagnostycznych powoduje opóźnienia w diagnostyce raka, co prowadzi do zwiększonej śmiertelności z powodu zaawansowanej lokalnie choroby33.
Opracowanie polityki badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego będzie obejmować wiele czynników, w tym siłę roboczą, sprzęt medyczny i efektywność kosztową, które różnią się w krajach o niskim i średnim dochodzie, a także zwiększenie świadomości zdrowotnej i edukację ogółu społeczeństwa w celu omawiania raka w społeczności i wczesnego wykrywania poprzez rozpoznawanie oznak i objawów33.
Przyszłość nadzoru FAP
Wiele badań przyczyniło się do rozwoju zrozumienia przejścia od normalnego nabłonka jelita grubego do wczesnych stanów przedrakowych i ostatecznie do raka jelita grubego34. FAP jest idealnym systemem do badania wczesnych zdarzeń podczas powstawania raka jelita grubego z wielu powodów34.
Osoby z FAP mają niemal 100% ryzyko rozwoju inwazyjnych gruczolakoraków w ciągu życia i dlatego często mają usuwane całe jelito grube jako leczenie profilaktyczne, gdy liczba rozwijających się polipów staje się niemożliwa do opanowania za pomocą nadzoru endoskopowego34.
Najnowsze badania dostarczają bogaty wielomodałowy zestaw danych, który rozjaśnia kroki związane z powstawaniem stanów przedrakowych i przejściem do złośliwości w bezprecedensowej rozdzielczości i powinien służyć jako cenny zasób dla społeczności34.
Postępy w badaniach nad dysregulacją szlaku kwasu arachidonowego są szczególnie interesujące, ponieważ jest on zaangażowany w stan zapalny i może być hamowany przez aspirynę lub inne niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), co stanowi metodę leczenia dla osób z FAP w celu spowolnienia progresji polipów i zmniejszenia powstawania raka jelita grubego34.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.