Niedokrwistość z niedoboru żelaza
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Niedokrwistość z niedoboru żelaza (IDA) jest powszechnym zaburzeniem hematologicznym, które znacząco wpływa na rokowanie w wielu chorobach przewlekłych, w tym ostrym zespole wieńcowym (ACS), niewydolności serca (HF), chorobach nowotworowych oraz COVID-19. Niedobór żelaza, niezależnie od obecności niedokrwistości, jest silnym predyktorem zdarzeń sercowo-naczyniowych, z HR 1,52 (95% CI 1,03-2,26; p=0,037) dla zawału mięśnia sercowego i śmiertelności sercowo-naczyniowej, nawet po korekcie o czynniki takie jak NT-proBNP, troponina i hemoglobina. W niewydolności serca istotnym markerem prognostycznym jest wysycenie transferyny (TSAT ≤20%), które koreluje z wyższą śmiertelnością i hospitalizacjami. Wartość odcięcia dla żelaza w surowicy wynosi 64 μg/dl. U pacjentów kardio-onkologicznych niedobór żelaza i niedokrwistość są niezależnymi predyktorami śmiertelności, a w COVID-19 marker cynkowej protoporfiryny (ZnPP) oraz stosunek ZnPP/L wykazują potencjał prognostyczny dla ciężkości choroby. Niskie MCHC wiąże się z gorszymi wynikami w ostrym zawale serca i zatorowości płucnej.
- Prognoza niedokrwistości z niedoboru żelaza
- Niedobór żelaza w ostrych zespołach wieńcowych
- Niedobór żelaza w niewydolności serca
- Niedobór żelaza w kardio-onkologii
- Niedobór żelaza w COVID-19
- Czynniki prognostyczne w niedokrwistości z niedoboru żelaza
- Czynniki ryzyka zmian żołądkowo-jelitowych w niedokrwistości z niedoboru żelaza
- Modele predykcyjne dla statusu żelaza
- Podsumowanie rokowania w niedokrwistości z niedoboru żelaza
Prognoza niedokrwistości z niedoboru żelaza
Niedokrwistość z niedoboru żelaza (IDA) stanowi jedno z najczęstszych zaburzeń hematologicznych na świecie i jest istotną przyczyną chorobowości. Niedobór żelaza, zarówno z towarzyszącą niedokrwistością, jak i bez niej, może być związany z gorszym rokowaniem w wielu jednostkach chorobowych.1 Znaczenie prognostyczne niedoboru żelaza zostało potwierdzone w licznych badaniach klinicznych, szczególnie w kontekście współistniejących chorób przewlekłych.
Niedobór żelaza w ostrych zespołach wieńcowych
Niedobór żelaza stanowi rozpowszechnioną chorobę współistniejącą u pacjentów z ostrym zespołem wieńcowym (ACS), która jest silnie związana z niekorzystnymi wynikami leczenia w perspektywie średnioterminowej. Badania wykazały, że niedobór żelaza jest silnym predyktorem zawału mięśnia sercowego bez skutku śmiertelnego oraz śmiertelności z przyczyn sercowo-naczyniowych, z współczynnikiem ryzyka (HR) wynoszącym 1,52 (95% przedział ufności (CI) 1,03-2,26; p = 0,037) po dostosowaniu do wieku, płci, nadciśnienia tętniczego, statusu palenia, cukrzycy, hiperlipidemii i wskaźnika masy ciała (BMI).234
Co istotne, zależność ta pozostała znacząca (HR 1,73 (95% CI 1,07-2,81; p = 0,026)) nawet po dodatkowym dostosowaniu do wskaźników funkcji serca i nasilenia niewydolności serca (N-końcowy peptyd natriuretyczny typu B, NT-proBNP), rozmiaru martwicy mięśnia sercowego (troponina) oraz niedokrwistości (hemoglobina). Analizy przeżycia dla śmiertelności z przyczyn sercowo-naczyniowych i zawału mięśnia sercowego dostarczyły dalszych dowodów na prognostyczne znaczenie niedoboru żelaza (HR 1,50 (95% CI 1,02-2,20)).56
Niedobór żelaza w niewydolności serca
W przypadku ostrej zdekompensowanej niewydolności serca (ADHF), niski poziom żelaza w surowicy okazał się niezależnym predyktorem złego rokowania, niezależnie od poziomu hemoglobiny czy ferrytyny. Zapewnia to nową koncepcję, że żelazo może odgrywać rolę w patofizjologii ADHF poprzez funkcje niezwiązane z hematopoezą. Niski poziom żelaza był niezależnym predyktorem niekorzystnych wyników nawet w analizie wieloczynnikowej, uwzględniającej hemoglobinę i średnią objętość krwinki (MCV).7
Wyniki te mogą sugerować, że znaczenie żelaza przesuwa się od przyczyny niedokrwistości w kierunku bardziej bezpośrednich efektów samego żelaza na tkanki niehematopoetyczne, takie jak mięsień sercowy i mięśnie szkieletowe. W badaniach wykazano, że wartość odcięcia dla żelaza w surowicy wynosiła 64 μg/dl na podstawie analizy krzywej ROC.8
Obecność niedoboru żelaza u pacjentów z niewydolnością serca wiązała się z gorszym stanem zdrowia, wyższą chorobowością i śmiertelnością. W niektórych badaniach negatywne wyniki były bezpośrednio związane z niskimi poziomami wysycenia transferyny (TSAT) niezależnie od ferrytyny. Utrzymywanie się niedoboru żelaza z TSAT ≤20% u pacjentów z niewydolnością serca zarówno na początku, jak i po 6 miesiącach, było silnie związane z wyższą śmiertelnością w porównaniu z pacjentami, którzy nigdy nie mieli niedoboru żelaza, przewyższając niedobór żelaza oparty na poziomach ferrytyny w surowicy.9
Dlatego TSAT może być stosowany jako marker prognostyczny u pacjentów z niewydolnością serca. Wyższy wskaźnik hospitalizacji zaobserwowano w niewydolności serca i przewlekłej chorobie nerek w korelacji z niedoborem żelaza.1011
Niedobór żelaza w kardio-onkologii
Niedobór żelaza (ID) i niedokrwistość są powszechne zarówno u pacjentów z niewydolnością serca, jak i u pacjentów z chorobą nowotworową, i są związane z gorszą jakością życia i przeżywalnością. Około połowa pacjentów kardio-onkologicznych ma niedokrwistość i niedobór żelaza, przy czym typ bezwzględny jest dwukrotnie częstszy niż funkcjonalny.12
Zarówno niedokrwistość, jak i niedobór żelaza niezależnie przewidywały śmiertelność z wszystkich przyczyn. Używając modelu regresji Coxa, stwierdzono, że płeć męska, lokalizacja nowotworu z wyjątkiem hematologicznego i innego typu nowotworu, wcześniejsza historia nowotworowa, podwyższony BNP (20 ng/L), TSAT ≤20%, ferrytyna <100 μg/L, stężenie żelaza w surowicy <12 μmol/L i niedokrwistość były istotnie związane ze zwiększonym ryzykiem zgonu ze wszystkich przyczyn.13
Wysoka częstość występowania niedoboru żelaza w przypadku nowotworów, takich jak nowotwory przewodu pokarmowego, moczowo-płciowe, ginekologiczne i płuc, może być wyjaśniona zwiększonym ryzykiem krwawienia. ID, funkcjonalny niedobór żelaza (FID) i niedokrwistość były bardziej wiarygodnymi predyktorami śmiertelności niż podwyższony BNP w badaniach. Ustalono, że prawie połowa pacjentów z ID (41%) miała niedokrwistość, a ponad połowa (59%) zmarła w okresie badania. Częstość występowania niedokrwistości i śmiertelność były wyższe wśród pacjentów z FID.14
Niedobór żelaza w COVID-19
U pacjentów z COVID-19 zaobserwowano związek między statusem żelaza a ryzykiem niekorzystnych wyników. Pacjenci z niskim statusem żelaza w surowicy i innymi wskaźnikami niedokrwistości z niedoboru żelaza są bardziej narażeni na ciężkie choroby w przebiegu COVID-19. Dlatego ważne jest zarządzanie niedokrwistością u pacjentów w stanie krytycznym, aby poprawić chorobowość i śmiertelność.15
W badaniach dotyczących COVID-19 zaobserwowano, że cynkowa protoporfiryna (ZnPP) była jedynym markerem związanym z niedokrwistością na podstawie hemoglobiny. Wzrost ZnPP może wskazywać, że podstawowa przyczyna niedokrwistości u pacjentów z COVID-19 nie jest spowodowana tylko zapaleniem, ale także pochodzeniem żywieniowym. Dodatkowo, stosunek ZnPP/L może być ważnym markerem prognostycznym dla ciężkości COVID-19.16
Wśród wszystkich markerów, tylko D-dimer i stosunek ZnPP/L były niezależnie związane z ciężkością COVID-19 w analizie regresji logistycznej. ZnPP może służyć jako biomarker do diagnostyki przyczyn niedokrwistości w warunkach szpitalnych, ale może mieć potencjał do przewidywania ciężkości COVID-19, gdy jest używany w połączeniu z liczbą limfocytów, ze względu na silniejszą moc dyskryminacyjną niż stosunek neutrofilów do limfocytów (N/L).17
Czynniki prognostyczne w niedokrwistości z niedoboru żelaza
Według badań, niskie poziomy MCHC (średnie stężenie hemoglobiny krwinkowej) zostały powiązane z gorszymi wynikami u osób hospitalizowanych z powodu ostrego zawału serca lub ostrej zatorowości płucnej. Niskie poziomy MCHC mogą pomóc przewidzieć wynik niektórych przypadków zawału serca lub zatorowości płucnej.18
Predyktory odpowiedzi na leczenie
W większości przypadków IDA poziomy hemoglobiny normalizują się dzięki terapii uzupełniającej żelazo (IRT), jednak IDA nawraca u mniejszości pacjentów w trakcie długoterminowej obserwacji. Zalecane jest, aby długoterminowa terapia uzupełniająca żelazo mogła być odpowiednią strategią, gdy przyczyna nawracającej IDA jest nieznana lub nieodwracalna.19
Po odbudowie poziomu hemoglobiny i zapasów żelaza za pomocą IRT, zaleca się okresowe monitorowanie morfologii krwi (być może co 6 miesięcy początkowo) w celu wykrycia nawracającej IDA.20
Czynniki ryzyka zmian żołądkowo-jelitowych w niedokrwistości z niedoboru żelaza
Niedokrwistość z niedoboru żelaza (IDA) może być objawem poważnych chorób podstawowych. Niedobór żelaza wskazuje na utajoną lub jawną zmianę krwawiącą, gdy występuje u mężczyzn lub kobiet po menopauzie.21
Czynniki ryzyka znalezienia zmian żołądkowo-jelitowych powodujących IDA były następujące:
- Płeć męska (p = 0,004)
- Zaawansowany wiek (≥ 50 lat) (p = 0,010)
- Utrata masy ciała (ponad 20% całkowitej masy ciała utraconej w ciągu ostatnich 6 miesięcy) (p = 0,020)
- Przewlekła biegunka (p = 0,006)
- Zmiana nawyków jelitowych (p = 0,043)
- Tkliwość nadbrzusza (p = 0,037)
- Podwyższony poziom antygenu karcynoembrionalnego (CEA) (zakres normalny: 0-7 ng/ml) (p = 0,039)
- Poziom hemoglobiny ≤ 10 g/dl (p = 0,054)22
W analizie wieloczynnikowej zaawansowany wiek (p = 0,017), płeć męska (p ≤ 0,01) i utrata masy ciała (p = 0,012) okazały się związane ze zmianami żołądkowo-jelitowymi u wszystkich pacjentów. Może to być odpowiednie podejście kliniczne, aby rozważyć te czynniki ryzyka przy podejmowaniu decyzji o ocenie endoskopowej przewodu pokarmowego w niedokrwistości z niedoboru żelaza.23
Obecność zaawansowanego wieku (≥ 50 lat), płci męskiej, biegunki, utraty wagi, zmiany nawyków jelitowych, tkliwości nadbrzusza, dodatniego serologicznie celiakii, poziomów hemoglobiny poniżej 10 g/dl i wysokiego poziomu CEA (≥ 5 pg/ml) były związane ze zwiększonym prawdopodobieństwem znaczących zmian żołądkowo-jelitowych (p ≤ 0,05).24
Zdolność przewidywania miejsca zmian przewodu pokarmowego powodujących IDA mogłaby zoptymalizować podejście endoskopowe. Statystycznie ograniczone związki dla obecności zmian przewodu pokarmowego były następujące: zaparcia, smoliste stolce i występowanie raka przewodu pokarmowego w rodzinie u krewnego pierwszego stopnia. W badaniach predykcyjnymi czynnikami ryzyka dla zmian przewodu pokarmowego jako przyczyny IDA były starszy wiek (≥ 50 lat) i dodatni wynik badania kału na krew utajoną (FOBT).25
Modele predykcyjne dla statusu żelaza
Próby opracowania modeli predykcyjnych dla statusu żelaza w organizmie na podstawie danych kwestionariuszowych, które mogłyby użytecznie zastąpić markery żelaza mierzone w próbkach surowicy, pozostają wyzwaniem. Wydajność modelu była słaba, z R² mniejszym niż 0,10 dla modeli maksymalnej wiarygodności dla żelaza i wysycenia transferyny, ale silniejsza z R² wynoszącym 0,13 w grupie kobiet przed menopauzą i 0,19 w grupie kobiet po menopauzie dla ferrytyny.26
Ogólna wartość R² dla ferrytyny przy obu grupach menopauzalnych w tym samym modelu wynosiła 0,31. Model predykcyjny dla ferrytyny w surowicy wykazał najlepszą wydajność, szczególnie dla grupy kobiet po menopauzie, z R² bliskim 0,20. Jednak nawet ten model pozostawia około 69% wariancji niewyjaśnionej.27
Podsumowanie rokowania w niedokrwistości z niedoboru żelaza
Niedobór żelaza, zarówno z towarzyszącą niedokrwistością, jak i bez niej, jest związany z gorszym rokowaniem w wielu jednostkach chorobowych, w tym w ostrych zespołach wieńcowych, niewydolności serca, chorobach nowotworowych i COVID-19. Wysycenie transferyny (TSAT) wydaje się być szczególnie wartościowym markerem prognostycznym, zwłaszcza u pacjentów z niewydolnością serca. W przypadku pacjentów z niedokrwistością z niedoboru żelaza ważne jest również uwzględnienie czynników ryzyka zmian żołądkowo-jelitowych, szczególnie u mężczyzn i kobiet po menopauzie, ponieważ mogą one wskazywać na poważne schorzenia podstawowe, w tym nowotwory.
Po skutecznym leczeniu niedokrwistości z niedoboru żelaza zalecane jest okresowe monitorowanie morfologii krwi w celu wczesnego wykrycia nawrotów. Długoterminowa terapia uzupełniająca żelazo może być odpowiednią strategią w przypadku nawracającej IDA o nieznanej lub nieodwracalnej przyczynie.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.