Niedokrwistość z niedoboru żelaza
Epidemiologia
Niedokrwistość z niedoboru żelaza (IDA) stanowi około 50% wszystkich przypadków anemii na świecie, dotykając około 1,92 miliarda osób, z wyraźnym wzrostem o 420 milionów w ciągu ostatnich 30 lat. WHO wskazuje, że IDA jest najczęstszym niedoborem żywieniowym, szczególnie rozpowszechnionym w Afryce Subsaharyjskiej (47,4%), Azji Południowej (35,7%) i środkowej Afryce Subsaharyjskiej (35,7%). Grupy najbardziej narażone to kobiety w wieku rozrodczym (zwłaszcza ciężarne, u których niedobór żelaza dotyka do 52%), dzieci w wieku 6-59 miesięcy (około 40% z niedokrwistością) oraz osoby starsze i o niskim statusie socjoekonomicznym. W krajach rozwiniętych, takich jak USA i Europa, IDA występuje głównie u kobiet w wieku rozrodczym oraz dzieci 6-24 miesięcy, z częstością od 5 do 10%. Czynniki ryzyka obejmują m.in. przewlekłe choroby zapalne, stosowanie leków zobojętniających kwas żołądkowy, a także różnice etniczne i socjoekonomiczne, gdzie osoby o niższych dochodach mają dwukrotnie wyższe ryzyko niedokrwistości.
- Epidemiologia niedokrwistości z niedoboru żelaza – globalne spojrzenie
- Regionalne zróżnicowanie występowania niedokrwistości z niedoboru żelaza
- Niedokrwistość z niedoboru żelaza w krajach rozwiniętych
- Niedokrwistość z niedoboru żelaza w poszczególnych grupach populacyjnych
- Niedokrwistość z niedoboru żelaza u kobiet
- Niedokrwistość z niedoboru żelaza u dzieci
- Niedokrwistość z niedoboru żelaza w różnych grupach etnicznych
- Czynniki ryzyka i uwarunkowania socjoekonomiczne niedokrwistości z niedoboru żelaza
- Programy nadzoru i monitorowania niedokrwistości z niedoboru żelaza
Epidemiologia niedokrwistości z niedoboru żelaza – globalne spojrzenie
Niedokrwistość z niedoboru żelaza stanowi najczęstszą postać niedokrwistości na świecie, odpowiadając za około 50% wszystkich przypadków anemii. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała niedokrwistość z niedoboru żelaza za najbardziej rozpowszechniony niedobór żywieniowy na świecie, dotykający około 30% światowej populacji.123 Szacuje się, że niedokrwistość dotyka około 1,92 miliarda ludzi na całym świecie, przy czym liczba ta wzrosła o 420 milionów przypadków w ciągu trzech dekad.4
Globalnie, w 2021 roku, 31,2% kobiet cierpiało na niedokrwistość w porównaniu do 17,5% mężczyzn. Różnica między płciami była szczególnie widoczna w wieku reprodukcyjnym (15-49 lat).5 WHO szacuje, że na niedokrwistość cierpi około 40% dzieci w wieku 6-59 miesięcy, 37% kobiet w ciąży i 30% kobiet w wieku 15-49 lat na całym świecie.67
Niedokrwistość z niedoboru żelaza szczególnie dotyka następujące grupy populacyjne:89:
- Kobiety w wieku rozrodczym (szczególnie w okresie ciąży)
- Dzieci w wieku 6-24 miesięcy
- Osoby starsze
- Osoby z niskim statusem socjoekonomicznym
Regionalne zróżnicowanie występowania niedokrwistości z niedoboru żelaza
Występowanie niedokrwistości z niedoboru żelaza wykazuje znaczne różnice geograficzne. Regiony Afryki Subsaharyjskiej i Azji Południowej mają największą liczbę przypadków. W 2021 roku najwyższy odsetek niedokrwistości zaobserwowano w zachodniej Afryce Subsaharyjskiej (47,4%), Azji Południowej (35,7%) i środkowej Afryce Subsaharyjskiej (35,7%).11 WHO podaje, że regiony Afryki i Azji Południowo-Wschodniej są najbardziej dotknięte, z szacowaną liczbą 106 milionów kobiet i 103 milionów dzieci cierpiących na niedokrwistość w Afryce oraz 244 miliony kobiet i 83 miliony dzieci w Azji Południowo-Wschodniej.12
W krajach o niskich i niższych-średnich dochodach występuje większe obciążenie niedokrwistością, szczególnie dotykając populacje zamieszkujące obszary wiejskie, gospodarstwa domowe o niższym statusie materialnym oraz osoby bez formalnego wykształcenia.13 W krajach tych niedokrwistość z niedoboru żelaza jest 6-8 razy bardziej rozpowszechniona niż w Ameryce Północnej i Europie.14 Wynika to przede wszystkim z różnic w diecie – choć całkowita ilość żelaza w diecie może być podobna, żelazo hemowe jest lepiej wchłaniane niż niehemowe, a spożycie mięsa (bogate źródło żelaza hemowego) jest mniejsze w tych regionach.1516
Niedokrwistość z niedoboru żelaza w krajach rozwiniętych
W Ameryce Północnej i Europie niedokrwistość z niedoboru żelaza występuje najczęściej u kobiet w wieku rozrodczym oraz jako objaw krwawienia. Niedobór żelaza spowodowany wyłącznie dietą jest rzadki u dorosłych w krajach, gdzie mięso stanowi ważny element diety.17 W Stanach Zjednoczonych niedokrwistość z niedoboru żelaza dotyka około 1% mężczyzn poniżej 50 roku życia, 10% kobiet w wieku rozrodczym oraz 9% dzieci w wieku 12-36 miesięcy, przy czym jedna trzecia tych dzieci rozwija niedokrwistość.1819
Badanie przeprowadzone we Włoszech, Belgii, Niemczech i Hiszpanii wykazało, że roczna częstość występowania niedokrwistości z niedoboru żelaza wahała się od 7,2 do 13,96 na 1000 osobolat. Wyższe wskaźniki zaobserwowano u kobiet, osób młodszych i starszych, pacjentów z chorobami przewodu pokarmowego, kobiet w ciąży i kobiet z wywiadem menometrorrhagia oraz osób stosujących aspirynę i/lub leki zobojętniające kwas żołądkowy.20
Niedokrwistość z niedoboru żelaza w poszczególnych grupach populacyjnych
Niedokrwistość z niedoboru żelaza u kobiet
Kobiety są szczególnie narażone na rozwój niedokrwistości z niedoboru żelaza. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że w 2019 roku 30% (539 milionów) kobiet niebędących w ciąży i 37% (32 miliony) kobiet w ciąży w wieku 15-49 lat cierpiało na niedokrwistość.21 W Stanach Zjednoczonych niedokrwistość z niedoboru żelaza występuje u około 10,5% białych kobiet oraz 20% kobiet pochodzenia afroamerykańskiego i meksykańsko-amerykańskiego.22
Różnice w częstości występowania niedokrwistości między kobietami a mężczyznami są szczególnie widoczne w wieku reprodukcyjnym, głównie z powodu utraty krwi podczas miesiączki.23 Kobiety ciężarne stanowią grupę szczególnie narażoną na niedobór żelaza – według WHO niedobór żelaza dotyka do 52% ciężarnych kobiet na świecie.24 Według CDC, jedna na sześć kobiet w ciąży w USA ma niedokrwistość lub rozwinie ją w trakcie ciąży, przy czym wskaźniki są znacznie wyższe wśród kobiet pochodzenia latynoskiego, czarnego i rdzennych Amerykanek.25
Badania wykazują, że kobiety z niedokrwistością z niedoboru żelaza często nie otrzymują odpowiedniego leczenia. Wśród kobiet niebędących w ciąży z rozpoznaną niedokrwistością, 77% nie otrzymało recepty na doustne suplementy żelaza lub leczenie dożylne.26 Ponadto, większość kobiet z niedokrwistością nie miała przeprowadzonych badań kontrolnych w ciągu sześciu miesięcy po postawieniu diagnozy.27
Niedokrwistość z niedoboru żelaza u dzieci
Dzieci stanowią drugą grupę wysokiego ryzyka rozwoju niedokrwistości z niedoboru żelaza. Według WHO, około 40% dzieci w wieku 6-59 miesięcy na całym świecie cierpi na niedokrwistość.28 Szacuje się, że do 15% dzieci w wieku 1-3 lat ma niedokrwistość z niedoboru żelaza.29
W Stanach Zjednoczonych niedokrwistość z niedoboru żelaza występuje u około 1-5% dzieci.30 Najczęściej dotyka dzieci w wieku od 9 miesięcy do 3 lat oraz nastoletnie dziewczęta.31 Dzieci spożywające mleko krowie mają większą częstość występowania niedoboru żelaza, ponieważ spożycie mleka krowiego prowadzi do zwiększonych strat żelaza w przewodzie pokarmowym.32
Szczególnie niepokojące są dane z krajów rozwijających się, gdzie według WHO nawet 39% dzieci poniżej 5 roku życia i 48% dzieci w wieku 5-14 lat cierpi na niedobór żelaza.33 W Afryce odsetek dzieci z niedoborem żelaza waha się od 9,8% do 20,8%.34 W badaniach przeprowadzonych w Sudanie i Nepalu niedokrwistość z niedoboru żelaza stwierdzono u nawet dwóch trzecich badanych dzieci i nastolatków.35
Niedokrwistość z niedoboru żelaza w różnych grupach etnicznych
Częstość występowania niedokrwistości z niedoboru żelaza wykazuje znaczne różnice etniczne. W Stanach Zjednoczonych populacje Afroamerykanów i Amerykanów pochodzenia meksykańskiego są bardziej narażone na rozwój niedokrwistości z niedoboru żelaza.36 Dane z CDC wskazują, że częstość występowania niedokrwistości jest najwyższa wśród kobiet czarnych niepochodzenia latynoskiego (31,4%) i mężczyzn czarnych niepochodzenia latynoskiego (10,8%) w wieku 2 lat i starszych w porównaniu z wszystkimi innymi grupami rasowymi i etnicznymi.37
Częstość występowania niedokrwistości była wyższa wśród osób rasy czarnej niepochodzenia latynoskiego (22,0%) w porównaniu z osobami rasy azjatyckiej niepochodzenia latynoskiego (11,8%), pochodzenia latynoskiego (10,9%) i białej niepochodzenia latynoskiego (6,1%).38 Badanie przeprowadzone w 2024 roku sugeruje, że prawie 1 na 3 Amerykanów może mieć niezdiagnozowany niedobór żelaza, który może powodować zmęczenie, zaburzenia poznawcze i problemy z koncentracją.39
Czynniki ryzyka i uwarunkowania socjoekonomiczne niedokrwistości z niedoboru żelaza
Niedokrwistość z niedoboru żelaza jest silnie związana z czynnikami socjoekonomicznymi. Częstość występowania niedokrwistości zmniejsza się wraz ze wzrostem dochodów – od 14,1% u osób, których dochody rodzinne wynoszą mniej niż 130% poziomu ubóstwa, do 9,8% u osób z dochodami rodzinnymi na poziomie 130-349% poziomu ubóstwa i 5,7% u osób z dochodami rodzinnymi na poziomie 350% lub więcej poziomu ubóstwa.40
Zarówno mężczyźni, jak i kobiety w wieku 2 lat i starsi na najwyższym poziomie ubóstwa mieli ponad dwukrotnie wyższą częstość występowania niedokrwistości (mężczyźni 8,7%; kobiety 18,7%) w porównaniu z osobami na najniższym poziomie ubóstwa (mężczyźni 3,5%; kobiety 8,1%).41 Niedokrwistość występuje częściej w rodzinach o niskich i średnich dochodach oraz niższym statusie socjoekonomicznym.4243
Czynniki żywieniowe i dietetyczne
Niedobór żelaza w diecie, głównie z powodu niewystarczającego spożycia, jest uważany za najczęstszy niedobór żywieniowy prowadzący do niedokrwistości.44 W wielu krajach o niskich i niższych-średnich dochodach najczęściej rozpoznawanymi przyczynami niedokrwistości są niedobór żelaza i malaria.45
Ryzyko niedoboru żelaza było bardziej prawdopodobne wśród kobiet o niskiej różnorodności diety i tych, które pomijały posiłki.46 Badanie przeprowadzone w północnym regionie Asir w Arabii Saudyjskiej wykazało, że większość uczestników nie przestrzegała jasnego reżimu dietetycznego, a większość z nich spożywała owoce cytrusowe, które ułatwiają wchłanianie żelaza, mniej niż dwa razy w tygodniu.47
W niektórych regionach geograficznych pasożyty jelitowe, zwłaszcza tęgoryjce, pogarszają niedobór żelaza z powodu utraty krwi z przewodu pokarmowego. Niedokrwistość jest bardziej nasilona wśród dzieci i kobiet w wieku przedmenopauzalnym w tych środowiskach.48
Programy nadzoru i monitorowania niedokrwistości z niedoboru żelaza
WHO uznało zmniejszenie częstości występowania niedokrwistości za globalny cel. W 2012 roku Światowe Zgromadzenie Zdrowia (organ polityki zdrowotnej Światowej Organizacji Zdrowia) wyznaczyło cel zmniejszenia częstości występowania niedokrwistości u kobiet w wieku rozrodczym o 50% do 2025 roku.4950 Zmniejszenie niedokrwistości znajduje się również wśród sześciu Globalnych Celów Żywieniowych Światowego Zgromadzenia Zdrowia w ramach Kompleksowego planu wdrożenia dotyczącego żywienia matki, niemowląt i małych dzieci.51
Ponadto, niedokrwistość u kobiet w wieku 15-49 lat jest jednym z celów Agendy ONZ na rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030.52 Globalnie, częstość występowania niedokrwistości u kobiet w wieku 15-49 lat wzrosła z 28,5% w 2012 r. do 29,9% w 2019 r. i przewiduje się, że osiągnie 32,3% do 2030 r., nie osiągając tym samym celu Zrównoważonego Rozwoju, jakim jest 50-procentowa redukcja do 2030 r.53
Strategie przeciwdziałania niedokrwistości z niedoboru żelaza
Niedokrwistość z niedoboru żelaza jest stanem, któremu można zapobiegać i który można leczyć.54 Programy wzbogacania i fortyfikacji żywności okazały się pomocne w zmniejszeniu liczby osób z niedokrwistością z niedoboru żelaza.55 WHO posiada wytyczne obejmujące wszystkie regiony WHO, aby pomóc w zmniejszeniu częstości występowania niedokrwistości poprzez zapobieganie i leczenie.56
Dokładna charakterystyka niedokrwistości ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia obciążenia i epidemiologii tego problemu, planowania interwencji w zakresie zdrowia publicznego oraz opieki klinicznej nad ludźmi w całym cyklu życia.57 Zrozumienie różnorodnej i złożonej etiologii niedokrwistości ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych interwencji, które odnoszą się do przyczyn niedokrwistości specyficznych dla danego kontekstu, oraz dla monitorowania programów kontroli niedokrwistości.58
Europejska Organizacja Crohna i Zapalenia Jelita Grubego (ECCO) zaleca stosowanie dożylnej suplementacji żelaza jako terapii pierwszego rzutu u pacjentów z aktywną chorobą, ciężką niedokrwistością (Hb ≤100g/L), u pacjentów wcześniej nietolerujących żelaza doustnego oraz u pacjentów wymagających jednoczesnego leczenia EPO.59 Niedokrwistość z niedoboru żelaza występuje w wielu przewlekłych stanach zapalnych, w tym w zastoinowej niewydolności serca, przewlekłej chorobie nerek i zapalnych chorobach jelit.60
Niedawna metaanaliza i systematyczny przegląd wykazały, że dożylne podawanie żelaza jest bardziej skuteczne niż doustne żelazo w leczeniu niedokrwistości z niedoboru żelaza w przewlekłej chorobie nerek, niezależnie od konieczności dializowania.61
| Region | Częstość występowania niedokrwistości | Najczęściej dotknięte grupy |
|---|---|---|
| Zachodnia Afryka Subsaharyjska | 47,4% | Dzieci poniżej 5 lat, kobiety w ciąży |
| Azja Południowa | 35,7% | Kobiety w wieku rozrodczym, dzieci |
| Centralna Afryka Subsaharyjska | 35,7% | Dzieci, kobiety w ciąży |
| Ameryka Północna i Europa | 5-10% | Kobiety w wieku rozrodczym, dzieci 6-24 miesięcy |
Wyzwania w monitorowaniu i nadzorze
Niedokrwistość z niedoboru żelaza jest często niedodiagnozowana i niedostatecznie leczona, ponieważ niektóre osoby początkowo mogą nie mieć żadnych objawów.65 Chociaż niedokrwistość z niedoboru żelaza jest jednym z najstarszych i najczęstszych zaburzeń medycznych, stan ten nadal nie otrzymał odpowiedniej uwagi klinicznej i oceny. Wiele dzieci, pacjentów w podeszłym wieku i kobiet w ciąży nadal ma niezdiagnozowaną niedokrwistość z niedoboru żelaza lub pozostaje niedostatecznie leczona.66
Dane z analizy interprofesjonalnego panelu klinicystów pokazują, że niedokrwistość z niedoboru żelaza ma wysoką częstość występowania u hospitalizowanych pacjentów. Wiąże się to z gorszymi wynikami, w tym dłuższymi pobytami w szpitalu i gorszą jakością życia.6768
Zbieranie dokładnych danych epidemiologicznych na temat niedokrwistości z niedoboru żelaza jest trudne ze względu na kilka czynników:69
- Różne definicje i kryteria diagnostyczne stosowane w różnych badaniach
- Różnorodna etiologia niedokrwistości
- Brak standardowych metod badawczych
- Ograniczony dostęp do diagnostyki laboratoryjnej w wielu regionach
- Stosowanie preparatów dostępnych bez recepty, co ogranicza widoczność danych dotyczących leczenia
Niedawne badania wykazały, że odsetek niedokrwistości spowodowanej niedoborem żelaza różni się w zależności od grupy populacyjnej, położenia geograficznego, obciążenia chorobami zakaźnymi i częstości występowania innych przyczyn niedokrwistości.71 W grupach, w których niedokrwistość jest najbardziej powszechna, w tym u małych dzieci i części kobiet niebędących w ciąży, niedobór żelaza odpowiada za ułamek przypadków niedokrwistości w tych grupach (odpowiednio 25% i 37%).72
Potrzebne są dalsze badania, aby zgłębić rolę dodatkowych niedoborów żywieniowych, wkład chorób zakaźnych i przewlekłych, a także znaczenie genetycznych zaburzeń hemoglobiny w niektórych populacjach.73
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.