Niedoczynność przytarczyc
Etiologia i przyczyny
Niedoczynność przytarczyc to rzadkie zaburzenie endokrynologiczne, charakteryzujące się niedoborem parathormonu (PTH), prowadzące do hipokalcemii, hiperfosfatemii oraz zwiększonego wydalania wapnia z moczem. Najczęstszą przyczyną (75-78% przypadków) jest jatrogenne uszkodzenie lub usunięcie gruczołów przytarczyc podczas operacji szyi, zwłaszcza tyreoidektomii z powodu raka tarczycy, gdzie ryzyko trwałej niedoczynności wynosi 7,5% przy całkowitym usunięciu tarczycy i 2,4% przy częściowym. Genetyczne przyczyny stanowią mniej niż 10% przypadków i obejmują m.in. zespół DiGeorge’a (delecja 22q11.2), mutacje genu PTH, CASR, GNAS1 oraz zespoły takie jak Barakata (HDR) i APS-1. Autoimmunologiczna niedoczynność przytarczyc, najczęstsza nieoperacyjna etiologia, wiąże się z obecnością przeciwciał przeciw tkankom przytarczyc i może występować izolowanie lub w ramach zespołu wielogruczołowego (APS-1). Zaburzenia gospodarki magnezowej (hipo- i hipermagnezemia) również wpływają na wydzielanie PTH i funkcję przytarczyc.
Etiologia niedoczynności przytarczyc
Niedoczynność przytarczyc (hypoparathyroidism) to rzadkie zaburzenie endokrynologiczne charakteryzujące się niewystarczającym wydzielaniem parathormonu (PTH) przez gruczoły przytarczyczne. Szacowana częstość występowania wynosi około 23-37 przypadków na 100 000 osobolat.1 Stan ten prowadzi do hipokalcemii, hiperfosfatemii oraz zwiększonego wydalania wapnia z moczem.2 Istnieje wiele przyczyn niedoczynności przytarczyc, które można sklasyfikować jako pooperacyjne i nieoperacyjne.
Przyczyny pooperacyjne
Najczęstszą przyczyną niedoczynności przytarczyc, stanowiącą około 75-78% wszystkich przypadków, jest uszkodzenie lub usunięcie gruczołów przytarczycznych podczas operacji w obrębie szyi.345 Dzieje się to najczęściej podczas:
- Operacji tarczycy (tyreoidektomii) z powodu raka tarczycy, wola, guzków lub nadczynności tarczycy67
- Operacji przytarczyc (paratyreoidektomii)8
- Operacji nowotworów krtani lub przełyku9
- Innych rozległych operacji w obrębie szyi10
Uszkodzenie przytarczyc podczas operacji może nastąpić w wyniku bezpośredniego urazu, przypadkowego usunięcia lub zaburzenia ukrwienia gruczołów przytarczycznych.11 Ryzyko trwałej niedoczynności przytarczyc jest wyższe w przypadku całkowitego usunięcia tarczycy z powodu raka tarczycy (7,5%) w porównaniu do częściowego usunięcia (2,4%).12
Przyczyny genetyczne
Genetyczne przyczyny niedoczynności przytarczyc stanowią mniej niż 10% wszystkich przypadków.13 Obejmują one różnorodne zaburzenia dotyczące rozwoju gruczołów przytarczycznych, wydzielania parathormonu lub uszkodzenia gruczołów przytarczycznych:14
- Zespół DiGeorge’a (delecja 22q11.2) – najczęstsza genetyczna przyczyna niedoczynności przytarczyc, w której brakuje fragmentu chromosomu 22, co prowadzi do nieprawidłowego rozwoju lub całkowitego braku gruczołów przytarczycznych1516
- Mutacje genu PTH – prowadzące do nieodpowiedniego wydzielania parathormonu17
- Mutacje aktywujące receptor wapniowy (CASR) – powodujące autosomalną dominującą hipokalcemię1819
- Mutacje w podjednostce alfa-11 białka G (G-protein-11)20
- Mutacje czynników transkrypcyjnych niezbędnych do rozwoju przytarczyc, takich jak GCM2, GATA3, SOX32122
- Zespół Barakata (zespół HDR) – genetyczne zaburzenie rozwojowe powodujące niedoczynność przytarczyc, głuchotę odbiorczą i chorobę nerek23
U niektórych pacjentów niedoczynność przytarczyc występuje od urodzenia z powodu wrodzonych wad lub niewydolności gruczołów przytarczycznych.24 Badania wskazują, że u około 31% dzieci z niedoczynnością przytarczyc przyczyną jest delecja 22q11.1, u 13% autosomalnie dominująca hipokalcemia typu 1 (ADH1), a u 10% mutacje genu AIRE.25
Przyczyny autoimmunologiczne
Autoimmunologiczna niedoczynność przytarczyc rozwija się, gdy układ odpornościowy atakuje gruczoły przytarczyczne, prowadząc do ich zniszczenia. Jest to najczęstsza nieoperacyjna przyczyna niedoczynności przytarczyc.26 Może występować jako:
- Izolowana autoimmunologiczna niedoczynność przytarczyc – gdy układ odpornościowy atakuje wyłącznie gruczoły przytarczyczne27
- Autoimmunologiczny zespół wielogruczołowy typu 1 (APS-1) – spowodowany mutacjami w genie regulatora autoimmunologicznego (AIRE), charakteryzujący się niedoczynnością przytarczyc, niewydolnością kory nadnerczy oraz przewlekłą kandydozą skórno-śluzówkową2829
U pacjentów z autoimmunologiczną niedoczynnością przytarczyc wykrywane są przeciwciała skierowane przeciwko tkankom przytarczyc. W przypadku APS-1 często występują również przeciwciała przeciwko innym gruczołom endokrynnym.30
Zaburzenia metaboliczne i elektrolitów
Zaburzenia gospodarki magnezowej mogą także prowadzić do niedoczynności przytarczyc, ponieważ magnez jest niezbędny do prawidłowego wydzielania PTH:31
- Hipomagnezemia (niedobór magnezu) – może hamować wydzielanie PTH przez gruczoły przytarczyczne i zmniejszać wrażliwość tkanek na działanie PTH3233
- Hipermagnezemia (nadmiar magnezu) – również może hamować wydzielanie PTH34
Przyczyną niedoboru magnezu mogą być: przewlekły alkoholizm, niedożywienie, zaburzenia wchłaniania, cukrzyca, przewlekła biegunka, niektóre choroby nerek oraz stosowanie niektórych leków.35
Przyczyny jatrogeniczne
Oprócz powikłań pooperacyjnych, inne interwencje medyczne mogą prowadzić do niedoczynności przytarczyc:
- Radioterapia – rozległe napromienianie twarzoczaszki lub szyi, stosowane w leczeniu nowotworów głowy i szyi, może uszkodzić gruczoły przytarczyczne3637
- Leczenie jodem radioaktywnym – w rzadkich przypadkach terapia radioaktywnym jodem (131-I) stosowana w leczeniu nadczynności tarczycy może prowadzić do niedoczynności przytarczyc3839
- Inhibitory punktów kontrolnych układu immunologicznego – nowa grupa leków stosowanych w immunoterapii nowotworów40
Choroby infiltracyjne
Choroby prowadzące do infiltracji tkanki przytarczyc mogą także powodować niedoczynność przytarczyc:41
- Hemochromatoza i talasemia – związane z nadmiernym gromadzeniem żelaza w organizmie, w tym w gruczołach przytarczycznych4243
- Choroba Wilsona – związana z nadmiernym gromadzeniem miedzi44
- Choroby ziarniniakowe, takie jak sarkoidoza4546
- Przerzuty nowotworowe do gruczołów przytarczycznych4748
- Amyloidoza49
Inne przyczyny
Istnieją również inne, rzadsze przyczyny niedoczynności przytarczyc:
- Niedoczynność przytarczyc noworodków – może wystąpić u dzieci matek z hiperkalcemią w czasie ciąży, co prowadzi do supresji rozwoju i funkcji przytarczyc płodu5051
- Ostra choroba lub ciężkie oparzenia52
- Matczyna rodzinna hipokalciuryczna hiperkalcemia53
Warto zauważyć, że w około 23% przypadków niedoczynności przytarczyc u dzieci etiologia pozostaje nieznana.54
Pseudoniedoczynność przytarczyc
Pseudoniedoczynność przytarczyc (pseudohypoparathyroidism) to oddzielna grupa zaburzeń charakteryzująca się opornością tkanek docelowych na działanie PTH, a nie niedoborem samego hormonu.55 W tym przypadku poziom PTH we krwi jest prawidłowy lub podwyższony, ale odpowiedź narządów docelowych jest zaburzona z powodu mutacji genetycznych.56 Wyróżnia się kilka typów pseudoniedoczynności przytarczyc:
- Typ Ia – spowodowany mutacją w stymulującym białku Gs-alfa1 kompleksu cyklazy adenylowej (GNAS1)5758
- Typ Ib – charakteryzuje się opornością na PTH tylko w nerkach59
- Typ II – rzadszy niż typ I, również charakteryzuje się niskim stężeniem wapnia i wysokim stężeniem fosforanów we krwi60
Podsumowanie etiologii
Niedoczynność przytarczyc jest rzadkim zaburzeniem endokrynologicznym, którego najczęstszą przyczyną (około 75-78% przypadków) jest jatrogenne uszkodzenie gruczołów przytarczycznych podczas operacji w obrębie szyi. Pozostałe 22-25% przypadków obejmuje szerokie spektrum przyczyn, w tym zaburzenia genetyczne, choroby autoimmunologiczne, zaburzenia gospodarki magnezowej, leczenie promieniowaniem, choroby infiltracyjne oraz przyczyny idiopatyczne.6162
Dokładna diagnoza przyczyny niedoczynności przytarczyc jest kluczowa dla właściwego postępowania terapeutycznego i określenia rokowania. W przypadku nieoperacyjnej niedoczynności przytarczyc zalecane jest przeprowadzenie badań genetycznych, które mogą ujawnić podstawową etiologię, potwierdzić rozpoznanie kliniczne, ukierunkować leczenie medyczne i pomóc w identyfikacji dotkniętych chorobą członków rodziny.63
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.