Niedoczynność przytarczyc
Epidemiologia
Niedoczynność przytarczyc to rzadkie zaburzenie endokrynologiczne charakteryzujące się hipokalcemią wynikającą z niedoboru parathormonu (PTH), prowadzące do zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej. Najczęstszą przyczyną (około 75-78% przypadków) jest uszkodzenie gruczołów przytarczycznych podczas operacji szyi. Częstość występowania waha się od 6,4 do 37 na 100 000 osobolat, z najwyższymi wskaźnikami w USA i Japonii, a zapadalność wynosi od 0,8 do 2,3 na 100 000 osobolat rocznie. Choroba dotyka głównie kobiety (proporcja 3:1) oraz osoby powyżej 45 roku życia. Wśród powikłań obserwuje się zwiększone ryzyko niewydolności nerek, kamicy nerkowej, zaćmy podtorebkowej tylnej, zwapnień wewnątrzmózgowych oraz zaburzeń sercowo-naczyniowych, takich jak kardiomiopatia, arytmie i wydłużenie QT, choć wpływ na ogólną śmiertelność pozostaje niejednoznaczny.
- Epidemiologia niedoczynności przytarczyc – wprowadzenie
- Rozpowszechnienie niedoczynności przytarczyc na świecie
- Charakterystyka demograficzna pacjentów z niedoczynnością przytarczyc
- Typy niedoczynności przytarczyc i ich częstotliwość
- Koszty i obciążenie systemów opieki zdrowotnej
- Powikłania i choroby współistniejące
- Wpływ na układ sercowo-naczyniowy
- Wpływ na układ nerkowy
- Wpływ na ośrodkowy układ nerwowy
- Inne powikłania
- Śmiertelność u pacjentów z niedoczynnością przytarczyc
- Przyszłe kierunki badawcze i brakujące dane
- Wnioski
Epidemiologia niedoczynności przytarczyc – wprowadzenie
Niedoczynność przytarczyc jest rzadkim zaburzeniem endokrynologicznym charakteryzującym się hipokalcemią spowodowaną niewystarczającym wydzielaniem parathormonu (PTH). Jest to stan, w którym stężenie PTH jest nieprawidłowo niskie lub nieobecne, co prowadzi do zaburzeń w gospodarce wapniowo-fosforanowej12. Niedoczynność przytarczyc uznano za chorobę rzadką, co zostało oficjalnie potwierdzone w styczniu 2014 roku, gdy została wpisana na listę chorób rzadkich zarówno przez National Institutes of Health w Stanach Zjednoczonych, jak i przez Komisję Europejską3.
Najczęstszą przyczyną niedoczynności przytarczyc jest uszkodzenie gruczołów przytarczycznych podczas operacji szyi (niedoczynność pooperacyjna), która stanowi około 75% wszystkich przypadków. Inne przyczyny to choroby autoimmunologiczne oraz rzadziej zaburzenia genetyczne14. Niedoczynność przytarczyc zwiększa ryzyko niewydolności nerek, kamicy nerkowej, zaćmy podtorebkowej tylnej oraz zwapnień wewnątrzmózgowych, chociaż nie wydaje się zwiększać ogólnej śmiertelności, ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, złamań czy nowotworów15.
Rozpowszechnienie niedoczynności przytarczyc na świecie
Dane dotyczące częstości występowania niedoczynności przytarczyc różnią się znacząco w zależności od kraju i badanej populacji. Szacowana częstość występowania (prevalence) niedoczynności przytarczyc wynosi około 37 na 100 000 osobolat w Stanach Zjednoczonych i 22 na 100 000 osobolat w Danii16. Szacunki dotyczące częstości występowania i zapadalności (incidence) na niedoczynność przytarczyc są obecnie niedostępne dla większości innych krajów1.
Najlepsze oszacowanie częstości występowania niedoczynności przytarczyc w Stanach Zjednoczonych opiera się na analizie dużej bazy danych roszczeń ubezpieczeniowych, która wykazała około 77 000 przypadków7. Ta liczba jest interpolacją opartą na przeglądzie bazy danych z 77 milionami pacjentów z 75 planów zdrowotnych w okresie od października 2007 do września 2008 roku, który wykazał szacunkowo 58 793 ubezpieczonych dorosłych pacjentów z rozpoznaniem przewlekłej niedoczynności przytarczyc7.
W Unii Europejskiej, opierając się na systematycznym przeglądzie i metaanalizie, najlepsze oszacowanie częstości występowania niedoczynności przytarczyc nieoperacyjnej wynosi 1,2/10 000 (95% CI: 0,6-1,6 na 10 000), a najlepsze oszacowanie częstości występowania niedoczynności przytarczyc pooperacyjnej wynosi 2,0/10 000 (95% CI: 1,6-2,3 na 10 000). Ogólna częstość występowania niedoczynności przytarczyc w UE została oszacowana na 3,2 na 10 000 populacji w 2020 roku, z tempem wzrostu wynoszącym około 0,04 przypadku rocznie8.
Dane z poszczególnych krajów
W niedawnym ogólnokrajowym duńskim badaniu kohortowym historycznym oszacowano częstość występowania niedoczynności przytarczyc przy użyciu danych z duńskiego Krajowego Rejestru Pacjentów. Szacowana częstość występowania pooperacyjnej i nieoperacyjnej niedoczynności przytarczyc wynosiła odpowiednio 22/100 000 i 2,3/100 0009. Zapadalność na pooperacyjną niedoczynność przytarczyc w Danii wynosi około 0,8/100 000 osobolat510.
W Norwegii zgłoszono niższe wskaźniki rozpowszechnienia – 6,4 przypadków pooperacyjnej niedoczynności przytarczyc na 100 000 pacjentów, podczas gdy wskaźniki niedoczynności przytarczyc nieoperacyjnej wyniosły 3 na 100 00011.
W Szkocji wskaźniki pooperacyjnej niedoczynności przytarczyc oszacowano na 23 pacjentów na 100 000, a częstość występowania nieoperacyjnej niedoczynności przytarczyc oszacowano na 17 pacjentów na 100 00011.
Badanie z Włoch wykazało, że częstość występowania wszystkich typów przewlekłej niedoczynności przytarczyc wynosi 27 przypadków na 100 00011.
W Hiszpanii zapadalność na niedoczynność przytarczyc w 2017 roku wynosiła 0,17 na 10 000, co odpowiada 1,7 przypadku na 100 000 mieszkańców12.
W Polsce, na podstawie publicznie dostępnych danych Narodowego Funduszu Zdrowia dotyczących pacjentów z głównym lub drugorzędnym rozpoznaniem niedoczynności przytarczyc, którzy otrzymali co najmniej jedną usługę szpitalną lub ambulatoryjną w latach 2018-2020, częstość występowania niedoczynności przytarczyc (przed pandemią COVID-19) można oszacować na 8,34/100 000 osobolat, w tym 5,35/100 000 ubezpieczonych osób rocznie w grupie 20-latków i 10,01/100 000 ubezpieczonych osób rocznie w grupie pacjentów powyżej 20 roku życia3.
W Japonii częstość występowania idiopatycznej niedoczynności przytarczyc waha się od 55 do 88 na 100 000 osób, przy średniej częstości występowania 72 na 100 000 osób. Częstość występowania rzekomej niedoczynności przytarczyc waha się od 0,26 do 0,42 na 100 000 osób, przy średniej częstości występowania 0,34 na 100 000 osób10.
Według raportu badawczego, całkowita populacja osób z niedoczynnością przytarczyc w 7 głównych rynkach (7MM – USA, EU5 [Niemcy, Francja, Włochy, Hiszpania i Wielka Brytania] oraz Japonia) wynosiła 262 542 w 2020 roku, rosnąc w tempie CAGR 1,22% w okresie badania [2018-2030]13. Wśród pięciu krajów europejskich Niemcy miały najwyższą populację z niedoczynnością przytarczyc, z 28 604 przypadkami, a następnie Wielka Brytania i Francja w 2020 roku. Z drugiej strony, Hiszpania miała najniższą populację występowania13. Japonia miała 33 276 przypadków występowania niedoczynności przytarczyc w 2020 roku13.
Zapadalność na niedoczynność przytarczyc
Różne badania podają, że zapadalność na przewlekłą niedoczynność przytarczyc wynosi od 0,8 do 2,3 na 100 000 pacjentów rocznie14. Częstość występowania pooperacyjnej niedoczynności przytarczyc różniła się znacznie w różnych badaniach ze względu na różne definicje stosowane w przypadku przejściowej i trwałej choroby. Definicja przejściowej niedoczynności przytarczyc różniła się w zależności od czasu trwania, obecności lub braku objawów oraz dostępności pomiarów parathormonu (PTH). W tych badaniach częstość występowania przejściowej niedoczynności przytarczyc wahała się od 5,4% do 27,9%, natomiast częstość występowania trwałej niedoczynności przytarczyc wahała się od 0,3% do 16,7%14.
Charakterystyka demograficzna pacjentów z niedoczynnością przytarczyc
Rozkład płci
Przewlekła niedoczynność przytarczyc jest częściej obserwowana u kobiet niż u mężczyzn14. Według analizy, wyższy odsetek częstości występowania zaobserwowano u kobiet w porównaniu z mężczyznami we wszystkich krajach 7MM15. W Stanach Zjednoczonych 75% przypadków niedoczynności przytarczyc dotyczy kobiet, a 25% mężczyzn. Podobnie we włoskim badaniu Cipriani i wsp. stwierdzili, że odsetek hospitalizacji z powodu niedoczynności przytarczyc u kobiet i mężczyzn wynosił odpowiednio 72,2% i 27,8%6. Proporcja kobiet do mężczyzn wynosi około 3:110.
Jedno z badań wykazało, że kobiety w wieku przedmenopauzalnym miały wyższą częstość występowania przewlekłej niedoczynności przytarczyc po tyroidektomii, mimo podobnej liczby pozostałych (tj. pooperacyjnych) gruczołów przytarczycznych u mężczyzn i kobiet. Kanadyjski Narodowy Rejestr Niedoczynności Przytarczyc zarejestrował 101 pacjentów z niedoczynnością przytarczyc, z czego 83 to kobiety. Spośród tych kobiet 42% było w wieku przedmenopauzalnym, a 58% w wieku pomenopauzalnym14.
Rozkład wiekowy
Badanie Powers i wsp. wykazało, że 74% amerykańskich pacjentów z niedoczynnością przytarczyc było w wieku 45 lat lub starszych6. Większość pacjentów z niedoczynnością przytarczyc jest w wieku 45 lat lub starszych10.
Zgodnie z analizą zaobserwowano, że częstość występowania niedoczynności przytarczyc różniła się w krajach 7MM w oparciu o częstość występowania związaną z wiekiem. Na przykład największy odsetek zaobserwowano w grupie wiekowej 65+ lat w USA, podczas gdy w krajach UE-5 osoby w wieku 55-64 lat stanowiły największą grupę pacjentów15.
Inne badanie dotyczące wpływu niedoczynności przytarczyc u kobiet w ciąży wykazało, że kobiety z przewlekłą niedoczynnością przytarczyc były starsze niż te bez niedoczynności przytarczyc. Spośród 204 kobiet w ciąży z niedoczynnością przytarczyc 29,4% było w wieku powyżej 35 lat, w porównaniu do 14,7% w populacji ogólnej (tj. 9 096 584 kobiet w ciąży bez niedoczynności przytarczyc)14.
Typy niedoczynności przytarczyc i ich częstotliwość
Wśród głównych typów niedoczynności przytarczyc, tj. przewlekłej i przejściowej niedoczynności przytarczyc, ta pierwsza odpowiada za większą liczbę przypadków niedoczynności przytarczyc15.
Pooperacyjna niedoczynność przytarczyc stanowi około 75% wszystkich rozpoznanych przypadków niedoczynności przytarczyc1617. Zgodnie z Rochester Epidemiology Project, 78% przypadków niedoczynności przytarczyc wynika z uszkodzenia lub usunięcia gruczołów przytarczycznych podczas operacji szyi17.
Badanie danych z dużej bazy danych roszczeń w Stanach Zjednoczonych wykazało, że około 39 000 pacjentów miało pooperacyjną niedoczynność przytarczyc. Spośród nich 38% przeszło całkowitą tyroidektomię, 21% przeszło paratyroidektomię, 9% przeszło częściową tyroidektomię, a 5% przeszło inne operacje szyi11.
Przejściowa pooperacyjna niedoczynność przytarczyc występuje szacunkowo u 25,4-83% pacjentów po operacji szyi, podczas gdy trwała pooperacyjna niedoczynność przytarczyc występuje tylko w 0,1-24,6% przypadków18.
Koszty i obciążenie systemów opieki zdrowotnej
Roczny koszt opieki medycznej dla pacjentów z niedoczynnością przytarczyc w hrabstwie Olmsted w stanie Minnesota oszacowano na około trzy razy wyższy niż dla zdrowych pacjentów918. Badanie populacyjne Leibson i wsp. określiło ilościowo ogólny koszt opieki medycznej dla pacjentów z niedoczynnością przytarczyc w hrabstwie Olmsted w stanie Minnesota9.
Średni roczny bezpośredni koszt medyczny na pacjenta z pierwotną nadczynnością przytarczyc wynosił 3748 euro, 3430 euro dla osób z niedoczynnością przytarczyc, a roczny koszt na pacjenta u osób przyjętych z innymi zaburzeniami gruczołu przytarczycznego wynosił 3737 euro19.
Obciążenie finansowe związane z tym zaburzeniem jest znaczne ze względu na zwiększone wykorzystanie zasobów opieki zdrowotnej w dwóch badaniach, ale nie jest dobrze określone ilościowo20.
Hospitalizacje i wizyty na pogotowiu
Ryzyko niewydolności nerek było 3-krotnie wyższe w pooperacyjnej i 6-krotnie wyższe w nieoperacyjnej niedoczynności przytarczyc21. Hospitalizacja z powodu napadów padaczkowych była znacznie zwiększona zarówno w pooperacyjnej, jak i nieoperacyjnej niedoczynności przytarczyc21.
Czas pobytu w szpitalu był znacznie wydłużony u pacjentów z niedoczynnością przytarczyc (7,16 dni), hospitalizowanych głównie z powodu nagłych przypadków12. Zdecydowana większość przyjęć z powodu nadczynności przytarczyc była zaplanowana (86,34%), natomiast 85,69% przyjęć zarejestrowanych z powodu niedoczynności przytarczyc było pilnych i nieplanowanych12.
Powikłania i choroby współistniejące
Różne choroby współistniejące związane z niedoczynnością przytarczyc są bezpośrednio związane z hipokalcemią i/lub hiperfosfatemia/” title=”hiperfosfatemia” class=”to-tag” data-termid=”27577″>hiperfosfatemią lub pośrednio z leczeniem21.
Pacjenci z niedoczynnością przytarczyc cierpią na różne choroby, od objawów związanych z częstą hipokalcemią, hiperkalcemią i hiperkalciurią z powodu nadmiernego leczenia, a także zmiany w samopoczuciu i nastroju, zwapnienia zwojów podstawy mózgu, zaćmę i choroby szkieletowe18.
Objawy hipoglikemii, w tym parestezje i skurcze mięśni, mogą utrzymywać się u pacjentów z przewlekłą niedoczynnością przytarczyc, co przyczynia się do obciążenia chorobą, sugerując, że choroba nie jest odpowiednio kontrolowana u tych pacjentów22.
Przewlekła niedoczynność przytarczyc jest związana z szeregiem fizycznych, emocjonalnych i psychicznych objawów, które wpływają na jakość życia pacjentów, a także wpływają na ich opiekunów22.
Wpływ na układ sercowo-naczyniowy
Nasze badanie wykazało zwiększone ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych (CVD) u pacjentów z przewlekłą pooperacyjną niedoczynnością przytarczyc. Długotrwała hipokalcemia może prowadzić do kardiomiopatii, zespołu długiego Q-T, arytmii i podwyższonego poziomu enzymów sercowych23.
Istnieją dowody kliniczne i molekularne na wpływ tego stanu na układ sercowo-naczyniowy24. Chociaż mechanizm jest niepewny, uważa się, że hipokalcemia zmniejsza kurczliwość mięśnia sercowego; może wystąpić wydłużenie QT i arytmie z powodu hipokalcemii24.
Ponadto przetrwała hiperfosfatemia została powiązana ze zwapnieniem naczyń u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek (CKD). Ponieważ hiperfosfatemia jest charakterystyczna dla niedoczynności przytarczyc, opisano zwiększone ryzyko sercowo-naczyniowe u pacjentów z tym zaburzeniem metabolicznym25.
Wpływ na układ nerkowy
Podobnie jak w przypadku CVD, wykazano, że pooperacyjna przewlekła niedoczynność przytarczyc ma znaczący wpływ na układ nerkowy. Bergenfelz i wsp. zgłosili, że trwała niedoczynność przytarczyc zwiększa ryzyko niewydolności nerek, co jest zgodne z ustaleniami Mitchella i wsp. Pacjenci z przewlekłą pooperacyjną niedoczynnością przytarczyc są pięciokrotnie bardziej narażeni na rozwój kamieni nerkowych niż normalna populacja23.
Wpływ na ośrodkowy układ nerwowy
Wykazano również, że pooperacyjna przewlekła niedoczynność przytarczyc zwiększa ryzyko napadów drgawkowych. Mechanizm leżący u podstaw rozwoju napadów drgawkowych nie jest jeszcze zrozumiały, ale może to być spowodowane wpływem wewnątrzkomórkowego wapnia stabilizującego błony komórkowe26.
Inne powikłania
Meta-analiza nie mogła ustalić związku między pooperacyjną przewlekłą niedoczynnością przytarczyc a rozwojem zaćmy. Przewlekła pooperacyjna niedoczynność przytarczyc może prowadzić do zaćmy z powodu odkładania się fosforanu wapnia w soczewce. Wyniki są zgodne z wynikami Underbjerg i wsp.26.
Meta-analiza, która objęła 1027 pacjentów, którzy przeszli operacje szyi i rozwinęli przewlekłą niedoczynność przytarczyc, nie wykazała zwiększonego ryzyka rozwoju złamań kości26.
Śmiertelność u pacjentów z niedoczynnością przytarczyc
Wpływ przewlekłej hipokalcemii, przerywanej hiperkalcemii, hiperkalciurii i wielu chorób współistniejących na śmiertelność u pacjentów z niedoczynnością przytarczyc nie jest jeszcze pewny21. Śmiertelność nie była zwiększona wśród pacjentów z pooperacyjną lub nieoperacyjną niedoczynnością przytarczyc, więc dostępne dowody nie potwierdzają związku między śmiertelnością a niedoczynnością przytarczyc21.
Śmiertelność nie jest zwiększona w badaniach z Danii lub Korei Południowej, ale była zwiększona w badaniach ze Szkocji i Szwecji20.
W jednym z badań śmiertelność wyniosła 7,8% (n=12), a przyczyny śmierci wydawały się niezwiązane z niedoczynnością przytarczyc27. Ostre objawy bezpośrednio związane z niedoczynnością przytarczyc nie stanowiły głównej przyczyny wizyt na SOR. Jednak choroby współistniejące (np. choroby nerek/sercowo-naczyniowe) związane z niedoczynnością przytarczyc odegrały kluczową rolę w hospitalizacjach i zgonach27.
Badania wykazały, że niedoczynność przytarczyc może również zwiększać ryzyko śmiertelności. Jednak nasze badanie nie mogło ustalić statystycznie istotnego zwiększonego ryzyka śmiertelności wśród pacjentów z pooperacyjną przewlekłą niedoczynnością przytarczyc26.
Przyszłe kierunki badawcze i brakujące dane
Opublikowano bardzo niewiele danych na temat epidemiologii niedoczynności przytarczyc na całym świecie. Żadne nie istnieją specyficznie dla Francji28.
Dane opisujące epidemiologię i obciążenie zaburzeniami gruczołu przytarczycznego są niewielkie, co utrudnia formułowanie wytycznych klinicznych opartych na danych z rzeczywistego świata19.
Ponieważ niedoczynność przytarczyc jest rzadką chorobą, ten międzynarodowy rejestr zarejestruje więcej pacjentów z przewlekłą niedoczynnością przytarczyc, niż jest to możliwe dla jakiegokolwiek pojedynczego ośrodka lub badania klinicznego29.
Oczekuje się, że ustalenia z PARADIGHM zwiększą zrozumienie przebiegu niedoczynności przytarczyc, zapewnią wgląd w efekty leczenia w populacjach pacjentów i pobudzą dalsze międzynarodowe wysiłki i współpracę, które mogą poprawić obecne praktyki kliniczne29.
Badanie z Austrii wykazało, że mniej niż 25% dokumentowało prawidłowo niedoczynność przytarczyc w listach wypisowych, co wskazuje na duży potencjał poprawy30.
Wnioski
Niedoczynność przytarczyc jest rzadkim zaburzeniem endokrynologicznym, którego częstość występowania wynosi od 6,4 do 37 na 100 000 osobolat, a zapadalność od 0,8 do 2,3 na 100 000 osobolat rocznie. Najbardziej aktualne dane wskazują na znaczne różnice w częstości występowania między krajami, z najwyższymi wskaźnikami odnotowanymi w Stanach Zjednoczonych i Japonii. Najczęstszą przyczyną niedoczynności przytarczyc jest uszkodzenie gruczołów przytarczycznych podczas operacji szyi, które odpowiada za około 75-78% wszystkich przypadków.
Choroba ta dotyka częściej kobiety niż mężczyzn (w proporcji około 3:1) i występuje głównie u osób powyżej 45 roku życia. Niedoczynność przytarczyc wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań nerkowych, sercowo-naczyniowych i neurologicznych, chociaż jej wpływ na ogólną śmiertelność pozostaje niejednoznaczny.
Badania wskazują na znaczne obciążenie ekonomiczne związane z niedoczynnością przytarczyc, z kosztami opieki medycznej trzykrotnie wyższymi niż u osób zdrowych. Pomimo postępów w zrozumieniu epidemiologii niedoczynności przytarczyc, nadal istnieją znaczące luki w danych z wielu krajów, co podkreśla potrzebę dalszych badań w tej dziedzinie.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.