Mięśniaki macicy
Epidemiologia
Mięśniaki macicy (leiomyoma uteri) są najczęstszymi łagodnymi nowotworami układu rozrodczego kobiet, z częstością występowania wahającą się od 20% do 80% populacji, zależnie od metody diagnostycznej, wieku i grupy etnicznej. Globalnie w 2013 roku dotyczyły około 171 milionów kobiet. W latach 1990-2019 obserwowano wzrost standaryzowanej względem wieku częstości występowania mięśniaków (EAPC = 0,25; 95% CI: 0,24-0,27), przy jednoczesnym spadku wskaźnika DALY (EAPC = -0,27; 95% CI: -0,31 do -0,23). Najwyższe wskaźniki występowania odnotowano w Europie Wschodniej, a najszybszy wzrost w Ameryce Łacińskiej Tropikalnej. Czynniki ryzyka obejmują wiek (szczyt 30-50 lat), pochodzenie etniczne (2-3-krotnie wyższe ryzyko u kobiet rasy czarnej), czynniki genetyczne, reprodukcyjne, styl życia (otyłość, dieta bogata w czerwone mięso zwiększająca ryzyko o 70%), choroby współistniejące oraz ekspozycję na metale ciężkie, zwłaszcza rtęć. Diagnostyka opiera się głównie na ultrasonografii i MRI, a klasyfikacja FIGO wyróżnia mięśniaki śródścienne, podśluzówkowe i podsurowicówkowe.
- Epidemiologia mięśniaków macicy
- Częstotliwość występowania i trendy
- Różnice etniczne i geograficzne
- Czynniki ryzyka rozwoju mięśniaków macicy
- Rozkład według wieku
- Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
- Nadzór i monitorowanie mięśniaków macicy
- Metody diagnostyczne i ich wpływ na dane epidemiologiczne
- Klasyfikacja mięśniaków macicy
- Systemy nadzoru i programy monitorowania
- Wyzwania w monitorowaniu mięśniaków macicy
- Przyszłe kierunki nadzoru i badań
- Wnioski
Epidemiologia mięśniaków macicy
Mięśniaki macicy (łac. leiomyoma uteri) są najczęstszymi łagodnymi nowotworami układu rozrodczego kobiet i jednocześnie jednymi z najczęstszych nowotworów łagodnych u kobiet w ogóle. Chociaż są to zmiany powszechnie występujące, ich rzeczywista epidemiologia nie jest w pełni poznana, co wynika z faktu, że wiele mięśniaków pozostaje bezobjawowych i nie jest diagnozowanych12. Według dostępnych danych, częstość występowania mięśniaków macicy waha się od 20% do nawet 80% populacji kobiet, przy czym wartości te znacząco różnią się w zależności od metody diagnostycznej, wieku badanej populacji oraz grupy etnicznej34.
Częstotliwość występowania i trendy
Globalne dane wskazują, że w 2013 roku na mięśniaki macicy cierpiało około 171 milionów kobiet na świecie5. Badania z wykorzystaniem danych z projektu Global Burden of Disease (GBD) 2019 wskazują, że globalna standaryzowana względem wieku częstość występowania mięśniaków macicy wzrastała w latach 1990-2019, z roczną zmianą procentową (EAPC) wynoszącą 0,25 (95% przedział ufności: 0,24-0,27)67. Jednocześnie globalna standaryzowana względem wieku wartość DALY (lata życia skorygowane niepełnosprawnością) zmniejszała się w tym samym okresie, z EAPC wynoszącym -0,27 (95% przedział ufności: -0,31 do -0,23)8.
W badaniu obejmującym lata 2010-2019 zaobserwowano istotny wzrost standaryzowanej względem wieku częstości występowania mięśniaków macicy w 52 z 88 badanych krajów9. Globalne dane wskazują również, że liczba nowych przypadków, przypadków chorobowych oraz lat życia z niepełnosprawnością związanych z mięśniakami macicy wzrosła w latach 1990-2019 odpowiednio o 67,07%, 78,82% i 77,34%10.
Różnice etniczne i geograficzne
Występowanie mięśniaków macicy wykazuje znaczącą zmienność w zależności od regionu geograficznego i grupy etnicznej. Badania konsekwentnie wskazują na wyższą częstość występowania mięśniaków macicy u kobiet pochodzenia afrykańskiego w porównaniu do innych grup etnicznych1112.
U kobiet rasy czarnej mięśniaki macicy rozwijają się 2-3 razy częściej niż u kobiet rasy kaukaskiej1314. Ponadto, u kobiet pochodzenia afrykańskiego mięśniaki występują w młodszym wieku, rosną szybciej i powodują cięższe objawy15. Według jednego z badań, do 50. roku życia mięśniaki macicy występują u ponad 80% kobiet rasy czarnej i około 70% kobiet rasy białej16.
Pod względem regionalnym, w 2019 roku najwyższy standaryzowany względem wieku wskaźnik występowania mięśniaków macicy odnotowano w Europie Wschodniej, podczas gdy największy wzrost standaryzowanych względem wieku wskaźników występowania w latach 1990-2019 zaobserwowano w Ameryce Łacińskiej Tropikalnej17. Na poziomie krajowym, Brazylia (EAPC = 1,46; 95% CI: 1,35-1,57) i Indie (EAPC = 1,09; 95% CI: 0,94-1,25) doświadczyły najbardziej znaczącego wzrostu standaryzowanego względem wieku występowania mięśniaków macicy18.
Czynniki ryzyka rozwoju mięśniaków macicy
Najważniejsze czynniki ryzyka rozwoju mięśniaków macicy obejmują:
- Wiek – częstość występowania mięśniaków wzrasta wraz z wiekiem aż do menopauzy. Są rzadko spotykane u nastolatek (0,4%), ale ich częstość wzrasta 10-krotnie u kobiet w wieku 41-60 lat w porównaniu do kobiet w wieku 21-30 lat1920.
- Rasa i pochodzenie etniczne – jak wspomniano wcześniej, kobiety pochodzenia afrykańskiego mają znacznie wyższe ryzyko rozwoju mięśniaków21.
- Czynniki genetyczne – rodzinne występowanie mięśniaków macicy zwiększa ryzyko ich rozwoju około 3-krotnie22.
- Czynniki reprodukcyjne – wczesna pierwsza miesiączka, późna menopauza, niższa rodność (liczba przebytych porodów)2324.
- Styl życia – otyłość, częste spożywanie alkoholu i kofeiny, dieta bogata w czerwone mięso (zwiększa ryzyko o 70%)2526.
- Schorzenia współistniejące – nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, zespół policystycznych jajników (PCOS)27.
- Ekspozycja na metale ciężkie – ostatnie badania wykorzystujące dane NHANES wykazały istotny związek między podwyższonym poziomem metali ciężkich, szczególnie rtęci, we krwi a występowaniem mięśniaków macicy28.
Interesujące jest, że palenie tytoniu wykazuje niejednoznaczny związek z rozwojem mięśniaków macicy, a niektóre badania sugerują nawet potencjalny efekt ochronny29.
Rozkład według wieku
Mięśniaki macicy występują głównie u kobiet w wieku reprodukcyjnym, przy czym najwyższą częstość występowania obserwuje się u kobiet w wieku 30-50 lat30. Dane globalne wskazują, że kobiety w wieku 35-39 lat i starsze mają zwiększone ryzyko mięśniaków macicy w porównaniu do młodszych kobiet31.
W badaniu przeprowadzonym w Ghanie najwyższą częstość występowania mięśniaków macicy zaobserwowano w grupach wiekowych 35-39 lat (26,00%), 30-34 lat (22,80%) i 40-44 lat (15,43%)32. Po menopauzie zazwyczaj obserwuje się zmniejszenie rozmiaru mięśniaków, choć czynniki takie jak otyłość i hormonalna terapia zastępcza mogą być czynnikami ryzyka dla choroby u kobiet po menopauzie33.
Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
Mięśniaki macicy stanowią istotne obciążenie dla systemów opieki zdrowotnej na całym świecie. Szacuje się, że roczne koszty ekonomiczne związane z mięśniakami macicy w Stanach Zjednoczonych są wyższe niż całkowite koszty leczenia raka piersi, okrężnicy lub jajnika, osiągając wartość między 6 a 35 miliardów dolarów rocznie3435.
Mięśniaki macicy są najczęstszym wskazaniem do histerektomii, stanowiąc do 39% wszystkich zabiegów histerektomii wykonywanych rocznie w Stanach Zjednoczonych36. Ponadto, histerektomie z powodu mięśniaków macicy stanowią 40-60% wszystkich histerektomii i 18-44% histerektomii u młodych kobiet37.
U kobiet w wieku 15-54 lat mięśniaki macicy odpowiadają za średnio 29% hospitalizacji z powodu chorób ginekologicznych38. Jednocześnie, dzięki wczesnej diagnostyce i dostępności mniej inwazyjnych metod leczenia, obserwuje się spadek liczby dni hospitalizacji związanych z mięśniakami macicy, co może pomóc zmniejszyć obciążenie systemu opieki zdrowotnej39.
Nadzór i monitorowanie mięśniaków macicy
Metody diagnostyczne i ich wpływ na dane epidemiologiczne
Metody diagnostyczne mają istotny wpływ na zgłaszaną częstość występowania mięśniaków macicy. Badania oparte na samoocenie pacjentek i badaniu fizykalnym charakteryzują się najniższą swoistością i wiążą się z najniższymi wskaźnikami wykrywalności. Z kolei badania obrazowe lub wyniki chirurgiczne prawdopodobnie prowadzą do wyższych wskaźników wykrywalności ze względu na identyfikację małych lub bezobjawowych zmian40.
W Stanach Zjednoczonych ultrasonografia jest preferowaną początkową metodą obrazowania mięśniaków41. Badania wykorzystujące ultrasonografię pochwową wykazały, że częstość występowania mięśniaków jest niższa w Europie (5,4% u szwedzkich kobiet) i Azji (10,1% u japońskich kobiet) niż w Stanach Zjednoczonych, co prawdopodobnie wynika z różnic rasowych4243.
Dokładne mapowanie mięśniaków macicy (lokalizacja, pomiar i charakterystyka) jest niezbędne do badań nad wyjaśnieniem naturalnej historii tych guzów i oceny odpowiedzi terapeutycznych na badane leki. Rezonans magnetyczny (MRI) odgrywa coraz ważniejszą rolę w ocenie mas maciczno-miedniczych4445.
Klasyfikacja mięśniaków macicy
Mięśniaki macicy klasyfikuje się zgodnie z ich lokalizacją w macicy, choć wiele mięśniaków ma więcej niż jedno określenie lokalizacji. System klasyfikacji Międzynarodowej Federacji Ginekologii i Położnictwa (FIGO) dla lokalizacji mięśniaków jest następujący:
- Mięśniaki śródścienne (FIGO typ 3, 4, 5) – zlokalizowane w ścianie macicy46.
- Mięśniaki podśluzówkowe (FIGO typ 0, 1, 2) – wywodzące się z komórek mięśniowych bezpośrednio pod endometrium (wyściółką jamy macicy)47.
- Mięśniaki podsurowicówkowe – zlokalizowane na zewnętrznej powierzchni macicy.
W badaniu przeprowadzonym w Indiach częstość występowania poszczególnych typów mięśniaków była następująca: mięśniaki podśluzówkowe – 38,6%, mięśniaki śródścienne – 19,3%, polipy podśluzówkowe – 14,5%, mięśniaki zalążkowe – 13,9% i mięśniaki podsurowicówkowe – 10,2%48.
Systemy nadzoru i programy monitorowania
Ze względu na duże obciążenie zdrowotne i ekonomiczne związane z mięśniakami macicy, w niektórych krajach wprowadzono programy nadzoru i monitorowania tej choroby. Na przykład w Teksasie w 2021 roku ustawodawcy dodali edukację i badania dotyczące mięśniaków macicy do Kodeksu Zdrowia i Bezpieczeństwa, zobowiązując Departament Zdrowia Stanu Teksas do utrzymywania bazy danych informacyjnych związanych z diagnostyką i leczeniem mięśniaków macicy49.
W Stanach Zjednoczonych incydentalne mięśniaki macicy są identyfikowane na podstawie danych z hospitalizacji i ambulatoryjnych wizyt medycznych. Na przykład, w badaniu obejmującym żołnierki czynnej służby sił zbrojnych USA w latach 2011-2022 zidentyfikowano łącznie 16 046 nowych przypadków mięśniaków macicy, z częstością występowania 63,5 przypadków na 10 000 osobolat (95% przedział ufności: 62,5-64,5)50.
W wielu krajach brakuje jednak dokładnych systemów nadzoru nad mięśniakami macicy. Na przykład w Afryce Subsaharyjskiej, gdzie mięśniaki macicy są najczęstszym nowotworem ginekologicznym, istnieje pilna potrzeba przeprowadzenia dobrze zaprojektowanych i odpowiednio zasilonych badań epidemiologicznych51.
Wyzwania w monitorowaniu mięśniaków macicy
Istnieje kilka wyzwań związanych z monitorowaniem epidemiologii mięśniaków macicy na całym świecie:
- Badania wskazują, że tylko 20-40% kobiet z objawowymi mięśniakami macicy szuka pomocy medycznej, co sugeruje, że znaczna liczba kobiet z mięśniakami nie jest uwzględniana w badaniach opartych na danych z placówek medycznych52.
- Większość badań badających częstość występowania opiera się na kodowaniu wypisów ze szpitali, badaniach reprezentatywnych dla kraju i dużych prospektywnych kohortach, co może prowadzić do niedoszacowania rzeczywistej częstości występowania53.
- Brak standaryzowanych metod diagnostycznych i kryteriów raportowania między różnymi badaniami i krajami utrudnia porównania międzynarodowe54.
- W wielu regionach, szczególnie w krajach o niskim i średnim dochodzie, istnieje ograniczony dostęp do zaawansowanych metod diagnostycznych, co może prowadzić do niedoszacowania częstości występowania mięśniaków macicy55.
Przyszłe kierunki nadzoru i badań
W celu poprawy nadzoru i monitorowania mięśniaków macicy, przyszłe kierunki badań powinny obejmować:
- Przeprowadzenie dobrze zaprojektowanych, prospektywnych badań epidemiologicznych w różnych populacjach, zwłaszcza w regionach, gdzie brakuje danych56.
- Zbadanie czynników żywieniowych, psychospołecznych, zakażeń dróg rodnych i toksyn środowiskowych, które mogą naśladować działanie hormonów płciowych lub wiązać się z ich receptorami (np. ftalany)57.
- Badania nad niedoborem witaminy D jako czynnikiem ryzyka, który może wyjaśnić dużą część różnic rasowych w częstości występowania mięśniaków macicy58.
- Opracowanie bardziej precyzyjnego systemu klasyfikacji, który może pomóc w podejmowaniu decyzji diagnostycznych i terapeutycznych59.
- Wykorzystanie podejść genomowych i proteomicznych do lepszego zrozumienia etiopatologii mięśniaków macicy60.
- Badania nad czynnikami wpływającymi na wybór metody leczenia, takimi jak histerektomia61.
Wnioski
Mięśniaki macicy pozostają istotnym wyzwaniem zdrowotnym zarówno globalnie, jak i lokalnie. Globalna standaryzowana względem wieku częstość występowania mięśniaków macicy konsekwentnie wzrastała w latach 1990-2019, podczas gdy globalne standaryzowane względem wieku wskaźniki DALY zmniejszały się w tym samym okresie62.
Na całym świecie, regiony o wysokim i średnio-niskim SDI (Indeks Społeczno-Demograficzny) doświadczały znacznie wyższych standaryzowanych względem wieku wskaźników zapadalności. Ponadto, w 2019 roku regiony o niskim i średnio-niskim SDI miały znacznie wyższe standaryzowane względem wieku wskaźniki DALY z powodu mięśniaków macicy niż inne regiony SDI63.
Obciążenie mięśniakami macicy staje się coraz poważniejsze w regionach o średnim, średnio-niskim i niskim SDI64. Kobiety w wieku 35-39 lat i starsze mają zwiększone ryzyko mięśniaków macicy, co odzwierciedlają wyższe wskaźniki zapadalności w tych grupach wiekowych65.
Ze względu na znaczący wpływ mięśniaków macicy na zdrowie fizyczne, społeczne i publiczne, zrozumienie globalnych różnic w obciążeniu tą chorobą jest kluczowe66. Przyszłe badania powinny skupić się na identyfikacji biomarkerów do wczesnej i różnicowej diagnostyki mięśniaków macicy oraz wykrywaniu ścieżek, które można ukierunkować, aby opracować nowe i ulepszone opcje klinicznego zarządzania tymi łagodnymi guzami67.
Choć w ostatnich latach osiągnięto postęp w rozumieniu epidemiologii mięśniaków macicy, nadal istnieje potrzeba przeprowadzenia bardziej szczegółowych badań, szczególnie w grupach wysokiego ryzyka, takich jak kobiety pochodzenia afrykańskiego, oraz w regionach, gdzie brakuje danych epidemiologicznych68.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.