Hipogonadyzm męski
Zapobieganie i profilaktyka
Hipogonadyzm męski charakteryzuje się niedoborem testosteronu (<300 ng/dL potwierdzonym dwukrotnie rano), prowadzącym do zaburzeń funkcji seksualnych, płodności oraz ryzyka osteoporozy. Profilaktyka opiera się na modyfikacji stylu życia: utrzymaniu prawidłowej masy ciała (każdy spadek BMI o 1 punkt zwiększa testosteron o ~1 punkt), regularnej aktywności fizycznej, zdrowym odżywianiu, ograniczeniu alkoholu (<2 drinki/dzień), zaprzestaniu palenia oraz zapewnieniu odpowiedniej jakości snu (faza REM). Szczególnie istotna jest prewencja u mężczyzn z cukrzycą typu 2 i zespołem metabolicznym, gdzie terapia testosteronem może poprawić kontrolę glikemii i skład ciała. Naturalne polifenole (flawonoidy, resweratrol) wykazują potencjał w opóźnianiu hipogonadyzmu starczego, jednak suplementy nie są obecnie rekomendowane ze względu na brak danych o skuteczności i bezpieczeństwie.
- Prewencja hipogonadyzmu męskiego
- Modyfikacje stylu życia jako metoda prewencji
- Zapobieganie hipogonadyzmowi u mężczyzn z chorobami współistniejącymi
- Substancje naturalne w prewencji hipogonadyzmu wieku późnego
- Profilaktyka hipogonadyzmu męskiego
- Wczesna diagnostyka i interwencja
- Interwencje chirurgiczne w profilaktyce hipogonadyzmu
- Farmakologiczne metody profilaktyki hipogonadyzmu
- Profilaktyka dla zachowania płodności u mężczyzn z hipogonadyzmem
- Optymalizacja terapii testosteronem w hipogonadyzmie
- Monitorowanie bezpieczeństwa terapii
- Przeciwwskazania do terapii testosteronem
- Indywidualizacja terapii w zależności od wieku i stanu klinicznego
- Współczesne wytyczne dotyczące profilaktyki hipogonadyzmu męskiego
Prewencja hipogonadyzmu męskiego
Hipogonadyzm męski to zespół kliniczny wynikający z niedostatecznego wytwarzania testosteronu, który może prowadzić do szeregu objawów klinicznych, w tym zaburzeń funkcji seksualnych i płodności. Prewencja tego schorzenia jest możliwa w niektórych przypadkach, choć należy podkreślić, że nie wszystkie przyczyny hipogonadyzmu można skutecznie zapobiec.12
Modyfikacje stylu życia jako metoda prewencji
Zdrowy styl życia stanowi podstawę prewencji hipogonadyzmu męskiego, szczególnie w przypadkach, gdy niski poziom testosteronu wynika z czynników modyfikowalnych. Do najważniejszych aspektów profilaktyki należą:123
- Utrzymanie prawidłowej masy ciała – każdy spadek BMI o 1 punkt wiąże się ze wzrostem poziomu testosteronu o około 1 punkt4
- Regularna aktywność fizyczna – kombinacja treningów aerobowych i oporowych zwiększa produkcję testosteronu5
- Zdrowe odżywianie13
- Unikanie nadmiernego spożycia alkoholu – więcej niż dwa drinki dziennie zwiększają konwersję testosteronu do estrogenu5
- Zaprzestanie palenia tytoniu, który obniża poziom testosteronu5
- Zapewnienie odpowiedniej jakości snu – większość testosteronu wytwarzana jest podczas fazy REM5
Warto podkreślić, że modyfikacja stylu życia i redukcja masy ciała powinny być zdecydowanie rekomendowane wszystkim mężczyznom z nadwagą i otyłością cierpiącym na hipogonadyzm, ponieważ mogą samodzielnie zwiększyć poziom testosteronu.67
Zapobieganie hipogonadyzmowi u mężczyzn z chorobami współistniejącymi
Szczególną uwagę należy zwrócić na profilaktykę hipogonadyzmu u mężczyzn z cukrzycą typu 2 lub zespołem metabolicznym:5
- Cukrzyca zwiększa ryzyko wystąpienia nieprawidłowo niskiego poziomu testosteronu – w okresie 10 lat ryzyko to ponad dwukrotnie wzrasta u osób chorujących na cukrzycę5
- Terapia testosteronem może być sugerowana w celu poprawy kontroli glikemii na czczo i po posiłku u mężczyzn z hipogonadyzmem i zespołem metabolicznym lub stanami przedcukrzycowymi, aby zmniejszyć ryzyko rozwoju cukrzycy typu 28
- Terapia testosteronem może poprawić skład ciała (zmniejszenie tkanki tłuszczowej i zwiększenie masy mięśniowej) u mężczyzn z hipogonadyzmem z lub bez zespołu metabolicznego czy cukrzycy typu 28
Substancje naturalne w prewencji hipogonadyzmu wieku późnego
Badania wskazują na potencjalną rolę naturalnych związków polifenolowych w zapobieganiu hipogonadyzmowi późnego wieku:9
- Flawonoidy, resweratrol i kwasy fenolowe mogą wspierać produkcję testosteronu
- Związki takie jak luteolina, kwercetyna, resweratrol, ester fenetylowy kwasu ferulowego czy gigantol wykazują obiecujące działanie w opóźnianiu rozwoju hipogonadyzmu związanego z wiekiem
- Związki te mogą hamować aktywność aromatazy, enzymu przekształcającego testosteron w estrogen
Należy jednak podkreślić, że pomimo licznych suplementów reklamowanych jako wspomagające poziom testosteronu, dane dotyczące ich bezpieczeństwa i skuteczności są ograniczone i obecnie nie są one zalecane jako metody leczenia niedoboru testosteronu.10
Profilaktyka hipogonadyzmu męskiego
Wczesna diagnostyka i interwencja
Wczesne wykrycie hipogonadyzmu, szczególnie u chłopców, może zapobiec problemom wynikającym z opóźnionego dojrzewania. U mężczyzn wczesna diagnostyka i leczenie zapewniają lepszą ochronę przed osteoporozą i innymi powiązanymi schorzeniami.11
Diagnoza niedoboru testosteronu definiowana jest jako poziom całkowitego testosteronu poniżej 300 ng/dL, potwierdzony w dwóch porannych badaniach laboratoryjnych.12
Interwencje chirurgiczne w profilaktyce hipogonadyzmu
American Urological Association (AUA) sugeruje, że operacja żylaków powrózka nasiennego (warikocelektomia) może być opcją leczenia niedoboru testosteronu, jeśli u pacjenta występuje kliniczne żylaki powrózka nasiennego:1213
- Zabieg ten może naturalnie poprawić endogenną produkcję testosteronu
- Może pozwolić uniknąć długoterminowej terapii testosteronem i związanego z nią monitorowania oraz działań niepożądanych
Farmakologiczne metody profilaktyki hipogonadyzmu
W przypadkach, gdy hipogonadyzm jest już obecny, dostępne są różne metody farmakologiczne, które mogą zapobiegać dalszym powikłaniom:1415
- Selektywne modulatory receptora estrogenowego (SERM) – szczególnie cytrynian klomifenu (CC) jest obiecującą opcją niebędącą testosteronem w leczeniu niedoboru testosteronu
- Gonadotropina kosmówkowa (hCG) – analog LH stymulujący produkcję testosteronu poprzez wiązanie z receptorami LH
- Inhibitory aromatazy – obecnie nie zaleca się rutynowego stosowania ze względu na brak długoterminowych danych
Wyżej wymienione metody są szczególnie istotne dla mężczyzn, którzy chcą zachować płodność, ponieważ egzogenny testosteron może hamować spermatogenezę.1516
Profilaktyka dla zachowania płodności u mężczyzn z hipogonadyzmem
Dla mężczyzn z hipogonadyzmem, którzy pragną zachować płodność, istotne są następujące zalecenia:141516
- Zaprzestanie stosowania egzogennego testosteronu, który zmniejsza produkcję plemników
- Stosowanie cytrynianu klomifenu jako bezpiecznej i skutecznej terapii dla mężczyzn chcących zachować płodność
- Rozważenie terapii hCG z lub bez suplementacji testosteronem jako alternatywnego leczenia
- W przypadku podłoża przysadkowego, można podawać hormony przysadki, aby pomóc organizmowi wytwarzać więcej plemników i przywrócić płodność11
Dla pacjentów pragnących pozostać płodnymi, donosowa terapia zastępcza testosteronem (TRT), cytrynian klomifenu, egzogenne gonadotropiny, hormon uwalniający gonadotropinę i inhibitory aromatazy były stosowane jako alternatywne opcje leczenia z różnym stopniem powodzenia.16
Optymalizacja terapii testosteronem w hipogonadyzmie
Monitorowanie bezpieczeństwa terapii
Każda osoba przyjmująca testosteron w ramach terapii zastępczej powinna przechodzić regularne badania kontrolne:1117
- Badania krwi kilka razy w ciągu pierwszego roku leczenia, a następnie co roku
- Monitorowanie skuteczności leczenia i obserwacja pod kątem działań niepożądanych
- Szczególną uwagę należy zwrócić na poziom hematokrytu – wzrost powyżej 54% powinien prowadzić do przerwania leczenia, zmniejszenia dawki lub zmiany na preparat o niższym ryzyku
Wiele działań niepożądanych terapii testosteronem wynika ze zbyt wysokich dawek i ustępuje po ich zmniejszeniu.11
Przeciwwskazania do terapii testosteronem
Terapia testosteronem nie powinna być stosowana w następujących przypadkach:1817
- Aktywny rak piersi i prostaty
- Niedawne poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe
- Nie zaleca się stosowania TRT jako monoterapii w celu poprawy głównych objawów depresyjnych u osób z hipogonadyzmem
- Nie zaleca się stosowania TRT w celu poprawy funkcji poznawczych
- Nie zaleca się stosowania TRT w celu poprawy siły mięśniowej, z klinicznie znaczącym celem, w zespole kruchości u osób z hipogonadyzmem
Warto zaznaczyć, że nie należy traktować leczonych nowotworów prostaty niskiego ryzyka, łagodnych do umiarkowanych objawów ze strony dolnych dróg moczowych (LUTS) oraz łagodnej do umiarkowanej niewydolności serca jako bezwzględnych przeciwwskazań do TRT.18
Indywidualizacja terapii w zależności od wieku i stanu klinicznego
Zaleca się dostosowanie typu preparatu testosteronowego do profilu pacjenta:6
- U starszych mężczyzn z hipogonadyzmem, szczególnie w przypadku potencjalnie odwracalnych stanów, sugeruje się stosowanie żeli testosteronowych
- U młodszych mężczyzn z hipogonadyzmem, szczególnie w przypadku nieodwracalnych stanów, sugeruje się stosowanie długo działających preparatów testosteronu do wstrzykiwań
Leczenie opóźnionego dojrzewania u chłopców zależy od przyczyny. Trzy do sześciu miesięcy podawania testosteronu może pomóc rozpocząć dojrzewanie, zwiększając masę mięśniową, wzrost owłosienia na twarzy i łonowego oraz wzrost penisa. To leczenie jest stosowane tylko wtedy, gdy kości dojrzały w wystarczającym stopniu.11
Współczesne wytyczne dotyczące profilaktyki hipogonadyzmu męskiego
Towarzystwo Endokrynologiczne (Society for Endocrinology) opublikowało zaktualizowane wytyczne dotyczące hipogonadyzmu męskiego i starzenia się, podkreślając następujące aspekty:197
- Interwencje w zakresie stylu życia powinny być pierwszą linią leczenia objawów hipogonadyzmu, przed terapią testosteronem
- Szczególnie dotyczy to mężczyzn z granicznymi niskimi poziomami testosteronu i niskim-normalnym LH
- Leczenie testosteronem mężczyzn z dobrze udokumentowaną diagnozą hipogonadyzmu jest skuteczne i bezpieczne, i nie powinno być wstrzymywane ze względu na wiek lub niepełnosprawność
- Długoterminowe efekty leczenia testosteronem na podatność na choroby sercowo-naczyniowe są obecnie nieznane i dlatego należy stosować je ostrożnie u mężczyzn z objawową chorobą sercowo-naczyniową
American Urological Association zaleca, aby mężczyźni z niedoborem testosteronu zwiększyli aktywność fizyczną i utrzymywali masę ciała w zalecanym zakresie, aby zmniejszyć objawy niedoboru testosteronu i zwiększyć poziom testosteronu w surowicy.12
FDA w 2015 roku wyjaśniła, że przepisywanie testosteronu w przypadku niskich poziomów testosteronu związanych ze starzeniem się stanowi zastosowanie poza wskazaniami rejestracyjnymi.20
Wspólna decyzyjność i indywidualizacja leczenia
Mężczyźni rozważający terapię testosteronem powinni być informowani o niepewności związanej z długoterminowym bezpieczeństwem testosteronu, w tym o możliwych szkodach dla układu sercowo-naczyniowego. Lekarze i pacjenci powinni wspólnie podejmować decyzje, ważąc korzyści i ryzyko terapii.20
Terapię testosteronem należy rozważyć u mężczyzn z niskim poziomem testosteronu i klinicznymi objawami hipogonadyzmu, szczególnie zaburzeniami funkcji seksualnych.20
Nie należy przepisywać terapii testosteronem, jeśli nie ma laboratoryjnych dowodów niedoboru testosteronu.20
Znaczenie multidyscyplinarnego podejścia
Towarzystwo Endokrynologiczne podkreśla, że najlepsze wyniki w diagnozowaniu i leczeniu hipogonadyzmu męskiego osiąga się poprzez multidyscyplinarne podejście, obejmujące ekspertów z dziedzin endokrynologii (medycznej i pielęgniarskiej), podstawowej opieki zdrowotnej, biochemii klinicznej, urologii i medycyny rozrodu, a także eksperta-pacjenta.7
W przypadkach problemów z płodnością, możliwe jest skierowanie do specjalistów w dziedzinie rozrodu i niepłodności w celu zastosowania metod wspomaganego rozrodu, takich jak zapłodnienie in vitro.21
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.