Hipoglikemia
Diagnostyka i diagnoza
Hipoglikemia definiowana jest jako stężenie glukozy we krwi poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l) i klasyfikowana na trzy poziomy nasilenia: poziom 1 (54-70 mg/dl), poziom 2 (<54 mg/dl) oraz poziom 3 (ciężka hipoglikemia, zwykle <40 mg/dl), która wymaga pomocy osoby trzeciej. Diagnostyka opiera się na triadzie Whipple'a: objawach klinicznych, potwierdzeniu niskiego poziomu glukozy oraz ustąpieniu symptomów po podaniu glukozy. U pacjentów z cukrzycą hipoglikemia najczęściej wynika z leczenia insuliną lub doustnymi lekami hipoglikemizującymi, a diagnostyka skupia się na identyfikacji czynników wyzwalających, takich jak dawkowanie leków, posiłki, aktywność fizyczna czy współistniejące choroby. U osób bez cukrzycy konieczne jest rozszerzone badanie, w tym oznaczenia insuliny, peptydu C, proinsuliny, glukagonu, hormonów tarczycy i kortyzolu oraz testy specjalistyczne, jak 72-godzinny test głodzenia czy test tolerancji mieszanego posiłku (MMTT), w celu wykluczenia insulinomy lub innych przyczyn hipoglikemii.
- Diagnostyka hipoglikemii
- Definicja hipoglikemii
- Wywiad i badanie fizykalne
- Badania laboratoryjne
- Test głodowania
- Doustny test tolerancji glukozy
- Diagnostyka obrazowa
- Ciągły monitoring glikemii
- Diagnostyka hipoglikemii u pacjentów z cukrzycą
- Monitorowanie glikemii u pacjentów z cukrzycą
- Identyfikacja przyczyn hipoglikemii u pacjentów z cukrzycą
- Nieuświadomiona hipoglikemia
- Diagnostyka hipoglikemii u pacjentów bez cukrzycy
- Potwierdzenie hipoglikemii u pacjentów bez cukrzycy
- Identyfikacja przyczyn hipoglikemii u pacjentów bez cukrzycy
- Hipoglikemia poposiłkowa (reaktywna)
- Szczególne sytuacje kliniczne w diagnostyce hipoglikemii
- Leczenie hipoglikemii
- Postępowanie w łagodnej i umiarkowanej hipoglikemii
- Postępowanie w ciężkiej hipoglikemii
- Zapobieganie nawrotom hipoglikemii
- Podsumowanie diagnostyki hipoglikemii
Diagnostyka hipoglikemii
Hipoglikemia, czyli niski poziom glukozy we krwi, jest stanem klinicznym wymagającym szybkiej diagnostyki i leczenia. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na tzw. triadzie Whipple’a, która obejmuje: objawy hipoglikemii, potwierdzenie niskiego poziomu glukozy we krwi oraz ustąpienie objawów po podniesieniu poziomu glukozy do wartości prawidłowych.12 Szybka diagnostyka jest kluczowa, ponieważ przedłużająca się hipoglikemia może prowadzić do trwałego uszkodzenia mózgu.3
Definicja hipoglikemii
Hipoglikemia jest definiowana jako stężenie glukozy we krwi poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l).12 Wartości graniczne mogą być jednak zróżnicowane w zależności od indywidualnej tolerancji pacjenta na niski poziom glukozy. Hipoglikemię można sklasyfikować w zależności od jej nasilenia:3
- Poziom 1 (łagodna hipoglikemia): stężenie glukozy we krwi poniżej 70 mg/dl, ale nie niższe niż 54 mg/dl
- Poziom 2 (umiarkowana hipoglikemia): stężenie glukozy we krwi poniżej 54 mg/dl
- Poziom 3 (ciężka hipoglikemia): stan uniemożliwiający prawidłowe funkcjonowanie z powodu zmian psychicznych lub fizycznych spowodowanych niskim poziomem glukozy, wymagający pomocy innej osoby
Stężenie glukozy poniżej 40 mg/dl może prowadzić do śpiączki i jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia.4
Wywiad i badanie fizykalne
Diagnostyka hipoglikemii rozpoczyna się od dokładnego wywiadu i badania fizykalnego. Lekarz zbiera informacje dotyczące objawów, czasu ich wystąpienia oraz czynników, które mogły przyczynić się do spadku poziomu glukozy.1 Szczególną uwagę należy zwrócić na przyjmowane leki, zwłaszcza insulinę i doustne leki hipoglikemizujące, a także na współistniejące choroby.2
U pacjentów z cukrzycą istotne jest zebranie informacji o sposobie leczenia, dawkowaniu insuliny lub innych leków hipoglikemizujących, ryzyku niedawnego przedawkowania leków, opuszczenia posiłków lub zwiększonej aktywności fizycznej.3 Natomiast u osób bez cukrzycy należy zebrać informacje o chorobach przewlekłych, stosowanych lekach, spożyciu alkoholu, zabiegach chirurgicznych w obrębie przewodu pokarmowego oraz zaburzeniach hormonalnych.4
Badania laboratoryjne
Podstawowym badaniem w diagnostyce hipoglikemii jest pomiar stężenia glukozy we krwi. W przypadku pacjentów z cukrzycą najczęściej wykorzystuje się glukometry do szybkiego pomiaru glikemii, jednak w celu potwierdzenia diagnozy zaleca się wykonanie laboratoryjnego oznaczenia stężenia glukozy.12
U osób bez cukrzycy, u których podejrzewa się hipoglikemię, diagnostyka laboratoryjna powinna obejmować:
- Oznaczenie stężenia glukozy we krwi podczas występowania objawów1
- Oznaczenie stężenia insuliny, peptydu C i proinsuliny (gdy stężenie glukozy jest niskie)23
- Oznaczenie stężenia glukagonu (hormon podnoszący poziom glukozy we krwi)4
- Badania funkcji wątroby i nerek5
- Oznaczenie stężenia kortyzolu i hormonów tarczycy6
Warto podkreślić, że wyniki badań laboratoryjnych mogą być nieprawidłowe, jeśli próbka krwi pozostaje bez przetworzenia przez dłuższy czas lub gdy występuje ciężka leukocytoza.1 Dlatego istotne jest prawidłowe pobranie i szybkie przetworzenie próbek krwi.
Test głodowania
W przypadku pacjentów bez cukrzycy z podejrzeniem hipoglikemii, zwłaszcza o niejasnej etiologii, stosuje się 72-godzinny test głodowania, który jest złotym standardem diagnostycznym, szczególnie przydatnym w rozpoznawaniu insulinomy.12
Test głodowania przeprowadza się w warunkach szpitalnych pod ścisłą kontrolą medyczną. Podczas testu:
- Pacjent powstrzymuje się od jedzenia przez okres do 72 godzin
- Regularnie mierzy się stężenie glukozy we krwi oraz inne parametry metaboliczne
- Jeśli w ciągu 48-72 godzin nie wystąpią objawy hipoglikemii, pacjent może wykonać intensywny wysiłek fizyczny przez około 30 minut, aby stymulować spadek glukozy1
- Gdy stężenie glukozy spadnie poniżej 55 mg/dl (3,05 mmol/l), pobiera się próbki krwi do oznaczenia insuliny, peptydu C i proinsuliny2
Podwyższone stężenie insuliny i peptydu C przy jednoczesnej hipoglikemii, z ujemnym testem na obecność pochodnych sulfonylomocznika, sugeruje endogenne wytwarzanie insuliny (np. insulinoma).3
Doustny test tolerancji glukozy
W przypadku podejrzenia hipoglikemii reaktywnej (występującej po posiłku) stosuje się test tolerancji mieszanego posiłku (Mixed-Meal Tolerance Test, MMTT).12 Test ten polega na podaniu pacjentowi specjalnego napoju lub posiłku, który podnosi poziom glukozy we krwi, a następnie monitorowaniu stężenia glukozy, insuliny i innych parametrów przez kilka godzin.3
Podczas testu:
- Pobiera się próbki krwi przed podaniem posiłku testowego
- Następnie co 30 minut przez okres do 5 godzin mierzy się stężenie glukozy, insuliny, proinsuliny i innych substancji wydzielanych przez trzustkę1
- Obserwuje się, czy występują objawy hipoglikemii i czy korelują one ze spadkiem stężenia glukozy
Test ten jest szczególnie przydatny u pacjentów z objawami hipoglikemii występującymi po posiłkach, np. po operacjach bariatrycznych.2
Diagnostyka obrazowa
Jeśli wyniki badań laboratoryjnych sugerują endogenną hiperprodukcję insuliny (np. insulinoma), przeprowadza się badania obrazowe w celu lokalizacji guza:
- Tomografia komputerowa (TK) jamy brzusznej i miednicy z kontrastem i bez kontrastu – jednak w przypadku insulinomy badanie to może nie być wystarczająco dokładne, ponieważ większość tych guzów jest mała1
- Ultrasonografia przezotrzewnowa2
- Endoskopowa ultrasonografia3
- Obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI)
- Obrazowanie nuklearne z wykorzystaniem oktreoskanu4
Ciągły monitoring glikemii
U pacjentów z nawracającymi epizodami hipoglikemii, szczególnie tymi, które występują w nocy lub u których podejrzewa się nieuświadomioną hipoglikemię, przydatny jest ciągły monitoring glikemii (CGM).12
Urządzenie do ciągłego monitorowania glikemii:
- Mierzy stężenie glukozy co kilka minut przez całą dobę1
- Umożliwia wykrycie epizodów hipoglikemii, które mogłyby pozostać niezauważone
- Może być wyposażone w alarm ostrzegający przed zbliżającym się niskim poziomem glukozy2
- Najczęściej stosuje się je przez okres od 3 do 14 dni3
Systemy ciągłego monitorowania glikemii, takie jak Dexcom G6 i Dexcom G7, posiadają funkcję ostrzegania o zbliżającej się hipoglikemii, która przewiduje spadek poziomu glukozy na 20 minut przed osiągnięciem wartości 3,1 mmol/l (około 55 mg/dl), co pomaga walczyć z nieuświadomioną hipoglikemią i zapobiegać potencjalnie ciężkim epizodom.4
Diagnostyka hipoglikemii u pacjentów z cukrzycą
U pacjentów z cukrzycą hipoglikemia jest najczęściej związana z leczeniem insuliną lub doustnymi lekami hipoglikemizującymi.1 Diagnostyka w tej grupie pacjentów koncentruje się na potwierdzeniu niskiego stężenia glukozy oraz identyfikacji czynników, które mogły przyczynić się do wystąpienia hipoglikemii.
Monitorowanie glikemii u pacjentów z cukrzycą
U pacjentów z cukrzycą rozpoznanie hipoglikemii opiera się na pomiarze stężenia glukozy za pomocą glukometru lub systemu ciągłego monitorowania glikemii (CGM).12 W przypadku wystąpienia objawów sugerujących hipoglikemię zaleca się:
- Natychmiastowy pomiar stężenia glukozy we krwi1
- Podjęcie działań terapeutycznych, jeśli stężenie glukozy wynosi poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l)2
- Weryfikację skuteczności leczenia poprzez ponowny pomiar glikemii po 15 minutach od zastosowania leczenia3
Nawet jeśli pacjent nie może zmierzyć stężenia glukozy, a występują u niego objawy hipoglikemii, powinien podjąć działania terapeutyczne, a następnie jak najszybciej sprawdzić poziom glukozy.4
Identyfikacja przyczyn hipoglikemii u pacjentów z cukrzycą
Podczas diagnostyki hipoglikemii u pacjentów z cukrzycą lekarz analizuje czynniki, które mogły przyczynić się do spadku stężenia glukozy:12
- Dawkowanie insuliny lub innych leków hipoglikemizujących
- Czas ostatniego posiłku w stosunku do podania insuliny
- Skład i regularność posiłków
- Aktywność fizyczną
- Spożycie alkoholu
- Współistniejące choroby, szczególnie infekcje
- Interakcje z innymi lekami
U pacjentów z nawracającymi epizodami hipoglikemii lekarz może zlecić wykonanie badania hemoglobiny glikowanej (HbA1c) w celu oceny długoterminowej kontroli glikemii.1
Nieuświadomiona hipoglikemia
U niektórych pacjentów z cukrzycą, szczególnie z długotrwałą chorobą, może występować tzw. nieuświadomiona hipoglikemia, czyli brak typowych objawów ostrzegawczych mimo niskiego stężenia glukozy.12 Rozpoznanie nieuświadomionej hipoglikemii opiera się na:
- Stwierdzeniu niskiego stężenia glukozy bez towarzyszących typowych objawów
- Wywiadzie nawracających epizodów hipoglikemii wykrywanych przypadkowo
- Wynikach ciągłego monitorowania glikemii, które mogą ujawnić epizody hipoglikemii nieodczuwane przez pacjenta3
Pacjenci z nieuświadomioną hipoglikemią powinni częściej monitorować stężenie glukozy, szczególnie przed prowadzeniem pojazdów i aktywnością fizyczną.4
Diagnostyka hipoglikemii u pacjentów bez cukrzycy
Hipoglikemia u osób bez cukrzycy jest rzadka i wymaga dokładnej diagnostyki w celu ustalenia przyczyny.12 Diagnostyka w tej grupie pacjentów koncentruje się na potwierdzeniu rzeczywistej hipoglikemii i identyfikacji jej przyczyny.
Potwierdzenie hipoglikemii u pacjentów bez cukrzycy
Rozpoznanie hipoglikemii u pacjentów bez cukrzycy opiera się na stwierdzeniu triady Whipple’a, która obejmuje:12
- Objawy wskazujące na hipoglikemię
- Niskie stężenie glukozy we krwi (poniżej 70 mg/dl), zmierzone metodą laboratoryjną (nie za pomocą glukometru)
- Ustąpienie objawów po podniesieniu stężenia glukozy do wartości prawidłowych
W celu potwierdzenia hipoglikemii u pacjentów bez cukrzycy zaleca się:12
- Badanie stężenia glukozy we krwi podczas występowania objawów
- Test głodowania pod nadzorem medycznym, aby wywołać hipoglikemię w kontrolowanych warunkach
- Obserwację odpowiedzi na podanie glukozy
Identyfikacja przyczyn hipoglikemii u pacjentów bez cukrzycy
Po potwierdzeniu hipoglikemii u pacjentów bez cukrzycy przeprowadza się diagnostykę różnicową, która może obejmować:12
- Ocenę funkcji wątroby i nerek
- Badania hormonalne (insulina, peptyd C, proinsulina, kortyzol, hormony tarczycy)
- Badania obrazowe w poszukiwaniu guzów trzustki (insulinoma)
- Ocenę stanu odżywienia i spożycia alkoholu
- Analizę przyjmowanych leków pod kątem możliwości wywołania hipoglikemii
Na podstawie wyników badań można sklasyfikować hipoglikemię jako:1
- Hipoglikemię związaną z hiperinsulininizmem bez ketozy (np. insulinoma, przyjmowanie pochodnych sulfonylomocznika)
- Hipoglikemię z niskim stężeniem insuliny bez ketozy
- Hipoglikemię z niskim stężeniem insuliny i ketozą (np. niewydolność wątroby, niedożywienie, alkoholizm)
Hipoglikemia poposiłkowa (reaktywna)
Hipoglikemia reaktywna występuje po posiłkach, zwykle 2-5 godzin po spożyciu, i może być związana z operacjami bariatrycznymi, wczesną cukrzycą typu 2 lub nieprawidłową odpowiedzią hormonalną na posiłek.12
Diagnostyka hipoglikemii reaktywnej obejmuje:
- Test tolerancji mieszanego posiłku (MMTT)1
- Monitorowanie stężenia glukozy, insuliny i innych hormonów po posiłku
- W niektórych przypadkach próbne modyfikacje diety w celu ograniczenia węglowodanów o wysokim indeksie glikemicznym
Szczególne sytuacje kliniczne w diagnostyce hipoglikemii
Hipoglikemia u dzieci
Diagnostyka hipoglikemii u dzieci wymaga szczególnej uwagi, ponieważ objawy mogą być niespecyficzne, a długotrwała hipoglikemia może prowadzić do zaburzeń rozwoju neurologicznego.12
W diagnostyce hipoglikemii u dzieci stosuje się:
- Pomiar stężenia glukozy we krwi podczas wystąpienia objawów
- Ocenę triady Whipple’a (objawy, niskie stężenie glukozy, ustąpienie objawów po podaniu glukozy)3
- Badania laboratoryjne oceniające produkcję insuliny4
- W niektórych przypadkach kontrolowany test głodowania w warunkach szpitalnych5
U dzieci z nawracającą hipoglikemią konieczna jest kompleksowa diagnostyka endokrynologiczna w celu wykluczenia wrodzonych zaburzeń metabolicznych, endokrynopatii i innych przyczyn.6
Hipoglikemia u osób starszych
Diagnoza hipoglikemii u osób starszych może być trudna, ponieważ objawy mogą być niespecyficzne lub przypisywane innym schorzeniom, takim jak demencja czy udar.12
W diagnostyce hipoglikemii u osób starszych należy zwrócić uwagę na:
- Atypowe objawy, takie jak splątanie, dezorientacja, zaburzenia zachowania
- Możliwość ograniczonej komunikacji i współpracy podczas badań
- Współistniejące choroby i przyjmowane leki, które mogą maskować objawy hipoglikemii lub przyczyniać się do jej wystąpienia
- Konieczność częstszego monitorowania stężenia glukozy, zwłaszcza u pacjentów z cukrzycą leczonych insuliną lub pochodnymi sulfonylomocznika3
Hipoglikemia u osób starszych bez cukrzycy może być związana z nowotworami (np. guzy wytwarzające insulinę lub IGF), niewydolnością narządów (wątroba, nerki) lub niedożywieniem.4
Hipoglikemia w stanach krytycznych
Hipoglikemia u pacjentów w stanie krytycznym może być szczególnie niebezpieczna i trudna do rozpoznania, zwłaszcza u pacjentów zaintubowanych i sedowanych, u których zmiany stanu psychicznego mogą być niewidoczne.1
W diagnostyce hipoglikemii u pacjentów w stanie krytycznym zaleca się:
- Regularne pomiary stężenia glukozy, preferowane z krwi tętniczej lub żylnej zamiast z kapilarnej (zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniami perfuzji obwodowej)2
- W przypadku niskiego stężenia glukozy oznaczonego glukometrem – potwierdzenie laboratoryjne, ale bez opóźniania leczenia3
- Poszukiwanie przyczyn hipoglikemii, takich jak sepsa, niewydolność wątroby, niewydolność nadnerczy czy przedawkowanie insuliny4
U pacjentów z zaburzeniami świadomości, drgawkami czy śpiączką należy zawsze wykluczyć hipoglikemię jako potencjalną przyczynę.5
Leczenie hipoglikemii
Skuteczne leczenie hipoglikemii opiera się na szybkim podniesieniu poziomu glukozy we krwi i zapobieganiu nawrotom. Metody leczenia zależą od nasilenia hipoglikemii, stanu pacjenta oraz przyczyny niskiego poziomu glukozy.1
Postępowanie w łagodnej i umiarkowanej hipoglikemii
W przypadku łagodnej i umiarkowanej hipoglikemii, gdy pacjent jest przytomny i może przyjmować pokarmy doustnie, zaleca się stosowanie reguły „15-15”:12
- Spożycie 15-20 g szybko wchłaniających się węglowodanów, np.:
- 4 tabletki glukozy
- 120 ml soku owocowego lub słodzonego napoju (nie dietetycznego)
- 1 łyżka miodu, syropu lub cukru
- Cukierki, żelki
- Odczekanie 15 minut
- Ponowny pomiar stężenia glukozy
- Jeśli stężenie glukozy nadal wynosi poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l), powtórzenie leczenia
- Po ustabilizowaniu stężenia glukozy powyżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l), spożycie posiłku zawierającego białko i złożone węglowodany, aby zapobiec nawrotowi hipoglikemii3
Należy unikać przekąsek zawierających dużą ilość tłuszczu (np. czekolady) lub błonnika, ponieważ spowalniają one wchłanianie glukozy.4
Postępowanie w ciężkiej hipoglikemii
Ciężka hipoglikemia, gdy pacjent jest nieprzytomny lub niezdolny do samodzielnego przyjęcia glukozy, wymaga natychmiastowej interwencji:12
- Nie należy podawać niczego doustnie ze względu na ryzyko zachłyśnięcia1
- Podanie glukagonu, hormonu podnoszącego poziom glukozy we krwi:
- Dostępny w formie zastrzyku domięśniowego lub podskórnego
- Nowsze preparaty glukagonu dostępne również w formie aerozolu donosowego (Baqsimi) lub autostrzykawki (Zegalogue, Gvoke)2
- W warunkach szpitalnych – podanie 50% roztworu glukozy dożylnie3
- Monitorowanie stężenia glukozy co 15 minut do czasu stabilizacji4
Po odzyskaniu przytomności pacjent powinien spożyć posiłek zawierający węglowodany złożone i białko, aby uzupełnić zapasy glikogenu w wątrobie.5
Zapobieganie nawrotom hipoglikemii
Po epizodzie hipoglikemii konieczne jest monitorowanie stężenia glukozy, aby zapobiec nawrotom, ponieważ efekt działania leków hipoglikemizujących (np. insuliny czy pochodnych sulfonylomocznika) może utrzymywać się dłużej niż efekt podania glukozy.1
U pacjentów z cukrzycą, którzy doświadczają częstych epizodów hipoglikemii, lekarz może zalecić:12
- Modyfikację dawek insuliny lub innych leków hipoglikemizujących
- Dostosowanie planu posiłków
- Zmianę schematu aktywności fizycznej
- Częstsze monitorowanie stężenia glukozy, szczególnie przed aktywnością fizyczną i prowadzeniem pojazdów
- W przypadku nieuświadomionej hipoglikemii – próbę przywrócenia świadomości objawów poprzez ścisłe unikanie jakiejkolwiek hipoglikemii przez kilka tygodni3
U pacjentów bez cukrzycy leczenie zależy od przyczyny hipoglikemii. W przypadku insulinomy zwykle zaleca się chirurgiczne usunięcie guza.4 U pacjentów z wysokim ryzykiem operacyjnym można zastosować leczenie farmakologiczne (diazoksyd, analogi somatostatyny, werapamil, fenytoina, ewerolimus).5
| Stopień hipoglikemii | Poziom glukozy we krwi | Objawy | Postępowanie |
|---|---|---|---|
| Poziom 1 (łagodna) | 54-70 mg/dl (3,0-3,9 mmol/l) | Drżenie, pocenie się, głód, kołatanie serca, niepokój | 15-20 g szybko wchłaniających się węglowodanów, kontrola po 15 min |
| Poziom 2 (umiarkowana) | Poniżej 54 mg/dl (3,0 mmol/l) | Zaburzenia koncentracji, dezorientacja, zaburzenia widzenia, senność | 15-20 g szybko wchłaniających się węglowodanów, kontrola po 15 min, powtórzyć w razie potrzeby |
| Poziom 3 (ciężka) | Zazwyczaj poniżej 40 mg/dl (2,2 mmol/l) | Utrata przytomności, drgawki, niemożność przyjęcia glukozy doustnie | Glukagon (domięśniowo, podskórnie lub donosowo), lub glukoza 50% dożylnie w warunkach medycznych |
Podsumowanie diagnostyki hipoglikemii
Diagnostyka hipoglikemii opiera się na trzech głównych elementach: rozpoznaniu objawów klinicznych, potwierdzeniu niskiego stężenia glukozy we krwi oraz obserwacji ustąpienia objawów po podniesieniu stężenia glukozy (triada Whipple’a).12
U pacjentów z cukrzycą hipoglikemia jest najczęściej związana z leczeniem insuliną lub doustnymi lekami hipoglikemizującymi, dlatego diagnostyka koncentruje się na identyfikacji czynników wyzwalających i modyfikacji leczenia.3
U pacjentów bez cukrzycy hipoglikemia wymaga szczegółowej diagnostyki w celu ustalenia przyczyny, która może obejmować guzy wydzielające insulinę, zaburzenia hormonalne, niedożywienie, choroby wątroby lub nerek, a także działania niepożądane leków.4
Niezależnie od przyczyny, rozpoznanie i leczenie hipoglikemii powinno być szybkie, aby zapobiec poważnym powikłaniom neurologicznym. W przypadku nawracającej hipoglikemii konieczna jest dalsza diagnostyka i modyfikacja leczenia, aby zminimalizować ryzyko przyszłych epizodów.56
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.