Hiperpotliwość
Patofizjologia i mechanizm
Hiperpotliwość to zaburzenie charakteryzujące się nadmiernym wydzielaniem potu, przekraczającym fizjologiczne potrzeby termoregulacji, dotykające 1-3% populacji. Patofizjologia pierwotnej hiperpotliwości opiera się na nadaktywności układu współczulnego i zwiększonym uwalnianiu acetylocholiny z zakończeń nerwowych, przy upośledzonym mechanizmie ujemnego sprzężenia zwrotnego do podwzgórza. Gruczoły potowe ekrynowe u pacjentów nie wykazują zmian histologicznych, natomiast obserwuje się powiększenie zwojów współczulnych. Genetyka odgrywa istotną rolę, z loci PPH zlokalizowanym na chromosomie 14q11.2-q13 lub 2q31.1, dziedziczenie autosomalne dominujące. W patogenezie bierze udział także oksydacyjne uszkodzenie komórek oraz nadekspresja receptorów, takich jak ACVR1 i CHRNA1. Hiperpotliwość dzieli się na pierwotną (ogniskową, symetryczną, bez przyczyny) oraz wtórną, związaną z chorobami endokrynologicznymi, neurologicznymi, nowotworami, infekcjami lub lekami (np. inhibitory acetylocholinoesterazy, opioidy, SSRI, TLPD, glikokortykosteroidy). Diagnostycznym kryterium pierwotnej hiperpotliwości jest brak pocenia podczas snu oraz utrzymywanie się objawów co najmniej 6 miesięcy.
- Patogeneza Hiperpotliwości
- Mechanizm pierwotnej hiperpotliwości
- Droga neuronowa w hiperpotliwości
- Czynniki genetyczne w hiperpotliwości
- Zmiany biochemiczne i molekularne
- Hiperpotliwość pierwotna i wtórna
- Zaburzenia mechanizmów regulacyjnych
- Nieprawidłowości w układzie współczulnym
- Rola układu przywspółczulnego
- Centralny mechanizm kontroli pocenia
- Zmiany histologiczne i funkcjonalne
- Mechanizmy działań terapeutycznych
- Hiperpotliwość kompensacyjna
- Nowe kierunki badań i leczenia
Patogeneza Hiperpotliwości
Hiperpotliwość (nadmierne pocenie) to zaburzenie charakteryzujące się wydzielaniem potu w ilościach przekraczających fizjologiczne potrzeby związane z termoregulacją organizmu. Nadmierne pocenie dotyka około 1-3% populacji i może mieć istotny wpływ na jakość życia pacjentów, powodując upośledzenie funkcjonowania społecznego i zawodowego oraz prowadząc do stresu emocjonalnego.123
Mechanizm pierwotnej hiperpotliwości
Pierwotna hiperpotliwość związana jest z nadmierną aktywnością układu współczulnego, powodującą zwiększone uwalnianie acetylocholiny z zakończeń nerwowych. W stanie patologicznym, mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego acetylocholiny jest najprawdopodobniej upośledzony, co może wyjaśniać, jak fizjologiczna odpowiedź może stać się patologiczna. To zaburzenie powoduje, że organizm produkuje więcej potu niż jest to konieczne do ochłodzenia ciała.12
Uważa się, że podwzgórzowy ośrodek pocenia, który kontroluje dłonie, stopy i w niektórych przypadkach pachy, różni się od innych ośrodków podwzgórzowych i znajduje się pod wyłączną kontrolą kory mózgowej, bez wpływu elementów termoczułych. Ponieważ emocjonalne pocenie nie występuje podczas snu lub sedacji, jednym z kryteriów pierwotnej hiperpotliwości jest brak pocenia się podczas snu.12
W badaniach histologicznych gruczoły ekrynowe u pacjentów z hiperpotliwością wyglądają normalnie pod względem wielkości i liczby w porównaniu do osób bez tego zaburzenia. Jednakże zwoje współczulne u tych pacjentów są zwykle większe. Potwierdza to teorię, że hiperpotliwość jest zaburzeniem nadmiernej stymulacji cholinergicznej, a nie problemem z gruczołami ekrynowymi.123
Droga neuronowa w hiperpotliwości
Dla hiperpotliwości sugerowana jest centralna droga eferentna sudomotoryczna z następującymi połączeniami:
- Kora mózgowa do podwzgórza
- Podwzgórze do rdzenia przedłużonego
- Włókna krzyżujące się w rdzeniu przedłużonym i biegnące do bocznego rogu rdzenia kręgowego
- Boczny róg do zwojów współczulnych
- Zwoje współczulne do gruczołów potowych jako pozazwojowe włókna C12
Głównym neuroprzekaźnikiem w połączeniu neuroglangularnym włókien pozazwojowych jest acetylocholina, w przeciwieństwie do większości zakończeń nerwowych, gdzie neuroprzekaźnikiem jest noradrenalina. Różne bodźce, takie jak aktywność fizyczna, gorące otoczenie, niepokój i stres, aktywują okolicę przedwzrokową podwzgórza, która poprzez stymulację współczulną uwalnia acetyloocholinę w połączeniu neuroglandularnym, zwiększając odpowiedź w gruczole potowym i generując wsteczny bodziec do podwzgórza poprzez drogi aferentne (ujemne sprzężenie zwrotne).1
Równowaga między drogami aferentnymi i eferentnymi utrzymuje homeostazę w organizmie. U osób z hiperpotliwością system ten wydaje się być w ogniskowej nierównowadze, z amplifikacją bodźców eferentnych.1
Czynniki genetyczne w hiperpotliwości
Większość badań epidemiologicznych wykazała istnienie rodzinnej cechy pierwotnej hiperpotliwości, ponieważ 44% do 66% pacjentów ma pozytywny wywiad rodzinny. Najnowsze badania wykazały również dowody na transmisję genetyczną.12
Badania genetyczne sugerują, że hiperpotliwość pierwotna jest dziedziczona w sposób autosomalny dominujący ze zmiennym stopniem penetracji i jest cechą niezależną od płci.12
Przeprowadzając analizę genomu z wykorzystaniem polimorficznych markerów DNA, szczegółowa analiza haplotypów ujawniła, że loci pierwotnej hiperpotliwości dłoniowej (PPH) są zlokalizowane na 14q11.2-q13 w interwale między D14S1070 a D14S990. Jednakże inne sprzeczne badanie ujawniło locus hiperpotliwości na chromosomie 2q31.1, dostarczając silnych dowodów na różne warianty genetyczne.1
Zmiany biochemiczne i molekularne
Badania wykazały podwyższone poziomy tlenku azotu w osoczu u pacjentów z hiperpotliwością w porównaniu do grupy kontrolnej, co potwierdza inną hipotezę, że uszkodzenie oksydacyjne spowodowane zwiększoną produkcją reaktywnych form tlenu z niewystarczającą zdolnością mechanizmów antyoksydacyjnych może być zaangażowane w patogenezę choroby.1
Proces komórkowy w gruczołach potowych jest kontrolowany przez gen ITPR2, który koduje receptor 2 inozytolo-1,4,5-trifosforanu (InsP3R2) i jest związany z ludzką chorobą zwaną anhidrozą (niezdolność do pocenia się). Gen FoxA1, kodujący czynnik transkrypcyjny Forkhead, odgrywa znaczącą rolę w regulacji pocenia poprzez kanał anionowy bestrofiny 2 i kotransporter NaKCl.1
Lin i współpracownicy odkryli, że receptor typu 1 aktywiny A (ACVR1) jest nadekspresjonowany w gruczołach potowych pacjentów z pierwotną hiperpotliwością pachową w porównaniu do osób z grupy kontrolnej. Ponadto nadekspresja podjednostki alfa-1 nikotynowego receptora cholinergicznego (CHRNA1) jest typową cechą gruczołów potowych u pacjentów z pierwotną ogniskową hiperpotliwością.1
Hiperpotliwość pierwotna i wtórna
Hiperpotliwość można sklasyfikować jako pierwotną (idiopatyczną) lub wtórną w zależności od przyczyny występowania nadmiernego pocenia.12
Hiperpotliwość pierwotna
Pierwotna hiperpotliwość to zaburzenie, w którym nie zidentyfikowano wyraźnej przyczyny nadmiernego pocenia. Charakteryzuje się symetrycznym, ogniskowym, nadmiernym poceniem najczęściej obejmującym pachy, dłonie, stopy lub okolice twarzy i głowy. Zwykle rozpoczyna się w dzieciństwie lub okresie dojrzewania i utrzymuje się w wieku dorosłym.123
Grupa ekspertów zaproponowała następujące kryteria diagnostyczne dla pierwotnej hiperpotliwości ogniskowej: ogniskowe, widoczne, nadmierne pocenie trwające co najmniej sześć miesięcy bez widocznej przyczyny.1
U osób z pierwotną hiperpotliwością występuje wyższy niż normalny podstawowy poziom produkcji potu oraz zwiększona odpowiedź na normalne bodźce, takie jak stres emocjonalny lub fizyczny.12
Hiperpotliwość wtórna
Hiperpotliwość wtórna może być ogniskowa lub uogólniona i jest spowodowana chorobą podstawową lub stosowaniem leków. Najczęstszą przyczyną wtórnej hiperpotliwości jest hiperpotliwość wywołana lekami.123
Różne choroby podstawowe mogą prowadzić do wtórnej hiperpotliwości, w tym:
- Zaburzenia endokrynologiczne (np. nadczynność tarczycy, cukrzyca)
- Infekcje
- Nowotwory
- Choroby neurologiczne
- Ciąża lub menopauza u kobiet12
Leki, które mogą powodować hiperpotliwość, działają na szlaki związane z regulacją temperatury ciała i zwiększają transmisję acetylocholiny. Tabela 1 przedstawia przykłady leków, które mogą powodować hiperpotliwość oraz proponowane mechanizmy:1
| Grupa leków | Przykłady | Proponowany mechanizm |
|---|---|---|
| Inhibitory acetylocholinoesterazy | Galantamina, Rywastygmina | Hamowanie cholinoesterazy prowadzące do zwiększenia poziomu acetylocholiny |
| Opioidy | Kodeina, Fentanyl, Morfina, Oksykodon, Tramadol | Uwalnianie histaminy, a następnie acetylocholiny |
| Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny | Citalopram, Escitalopram, Fluoksetyna, Paroksetyna | Wpływ serotoninergiczny na podwzgórze lub rdzeń kręgowy |
| Inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny | Wenlafaksyna | Wpływ serotoninergiczny na podwzgórze lub rdzeń kręgowy |
| Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne | Amitryptylina, Klomipramina, Doksepina, Imipramina | Hamowanie wychwytu zwrotnego noradrenaliny i stymulacja obwodowych receptorów adrenergicznych |
| Leki wpływające na funkcje endokrynne | Deksametazon, Hydrokortyzon, Prednizon, Lewotyroksyna | Uwalnianie różnych hormonów wpływających na pętle sprzężenia zwrotnego |
Zaburzenia mechanizmów regulacyjnych
Nieprawidłowości w układzie współczulnym
Hiperpotliwość obejmuje nadaktywność układu współczulnego, powodującą nadmierne uwalnianie acetylocholiny z zakończeń nerwowych. Uważa się, że mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego do podwzgórza może być upośledzony, powodując, że organizm produkuje więcej potu niż jest to konieczne do ochłodzenia ciała.12
Badania elektrofizjologiczne wykazują podwyższoną odpowiedź skórną współczulną u pacjentów z hiperpotliwością dłoni w porównaniu do zdrowych osób. Niedawne badanie dotyczące odzyskiwania pobudliwości somatosympatycznej odpowiedzi skórnej u pacjentów z hiperpotliwością i w grupie kontrolnej wykazało istotne różnice. Pacjenci z hiperpotliwością wykazali zwiększone odzyskiwanie pobudliwości, co sugeruje nadpobudliwy somatosympatyczny szlak polisynaptyczny.12
Rola układu przywspółczulnego
Interesujące jest, że kilka badań wykazało, że dysregulacja w pierwotnej hiperpotliwości jest zgodna z dysregulacją w innych zaburzeniach autonomicznych, w tym zaburzeniach sudomotorycznych, baroreceptorowych i wazomotorycznych.1
W badaniu poziomu katecholamin w osoczu u pacjentów przed i po sympatektomii piersiowej stwierdzono, że przedoperacyjne poziomy noradrenaliny i adrenaliny były prawidłowe. Po sympatektomii poziom noradrenaliny spadł, ale adrenalina pozostała bez zmian. Wyciągnięto więc wniosek, że pierwotna hiperpotliwość jest bardziej prawdopodobnie spowodowana nadaktywnością współczulną w górnych zwojach grzbietowych.1
Co ciekawe, nie zaobserwowano różnic między grupami w paśmie niskiej częstotliwości, które reprezentuje współczulne unerwienie serca, ale pasmo wysokiej częstotliwości reprezentujące unerwienie przywspółczulne wykazywało różnice. Wyniki te skłoniły badaczy do zasugerowania, że pierwotna hiperpotliwość może obejmować bardziej złożoną dysfunkcję układu autonomicznego niż wcześniej sądzono, w tym różnice w szlaku przywspółczulnym.1
Centralny mechanizm kontroli pocenia
Podwzgórze kontroluje wydzielanie potu poprzez uwalnianie neurotransmiterów do autonomicznego układu nerwowego, które aktywują gruczoły potowe. Hiperpotliwość może być zatem spowodowana albo dysfunkcją neuronalną regulacji autonomicznego układu nerwowego prowadzącą do nadaktywności układu współczulnego, albo nieprawidłowym centralnym przetwarzaniem emocji.1
Pierwotny defekt u pacjentów z hiperpotliwością może być związany z nadwrażliwością podwzgórza na bodźce emocjonalne z kory mózgowej. U pacjentów z hiperpotliwością występuje wyższy niż normalny podstawowy poziom produkcji potu oraz zwiększona odpowiedź na normalne bodźce.12
W przypadku pierwotnej hiperpotliwości mózg wysyła sygnały, które aktywują gruczoły potowe, nawet jeśli warunki, które wymagałyby chłodzącego działania potu, nie są obecne.1
Zmiany histologiczne i funkcjonalne
Gruczoły potowe w hiperpotliwości
Gruczoły potowe u pacjentów z hiperpotliwością nie różnią się histopatologicznie od gruczołów u pacjentów bez tego zaburzenia, ani nie występuje zwiększenie liczby lub wielkości gruczołów. Stan ten jest spowodowany nadczynnością gruczołów potowych, a nie ich hipertrofią.12
Co istotne, zwiększone wydzielanie potu u pacjentów z hiperpotliwością nie jest spowodowane nieprawidłowościami w samych gruczołach potowych, ale procesami regulacyjnymi, które wpływają na produkcję potu przez gruczoły.1
Chociaż Du i współpracownicy nie znaleźli znaczących różnic w cechach morfologicznych lub liczbie gruczołów potowych między pacjentami z hiperpotliwością pachową a zdrowymi osobami, autorzy wykryli znacznie większą liczbę ziarnistości wydzielniczych u pacjentów, którzy wykazywali nadmierne wydzielanie gruczołów potowych pachowych.1
Zmiany w zwojach współczulnych
Kilka badań wykazało zmiany strukturalne i histochemiczne w zwojach współczulnych, najbardziej zauważalne w wielkości i liczbie zwojów.1
Zwoje współczulne są rozmieszczone podłużnie po obu stronach kręgosłupa i są połączone drogami międzyzwojowymi. Zwykle identyfikuje się trzy zwoje szyjne (górne, środkowe i dolne), dziesięć do dwunastu piersiowych, dwa do pięciu lędźwiowych, cztery do pięciu krzyżowych i jeden w kości ogonowej.1
Region czaszkowo-szyjny jest unerwiony przez pregangionalne włókna sudomotoryczne pochodzące z pierwszego do piątego segmentu kręgosłupa piersiowego. Ponadto włókna sudomotoryczne kończyny górnej pochodzą z segmentów od drugiego do ósmego, a włókna kończyn dolnych od dziesiątego segmentu piersiowego do drugiego segmentu lędźwiowego.1
Mechanizmy działań terapeutycznych
Leki antycholinergiczne
Oksybutynina jest lekiem antycholinergicznym o pojawiającej się roli w leczeniu hiperpotliwości. Badania wykazały, że lek skutecznie zmniejsza pocenie i jest doskonałym wyborem w leczeniu ogniskowej pierwotnej hiperpotliwości.1
Podawanie oksybutyniny wiąże się z niskim wynikiem HDSS (Hyperhidrosis Disease Severity Scale), zmniejszeniem częstości zaburzeń funkcjonowania psychospołecznego i poprawą jakości życia. Oksybutynina blokuje receptory acetylocholiny, szczególnie receptory muskarynowe M1, M2 i M3. Poprzez ten efekt antymuskarynowy zmniejsza pocenie, ograniczając rolę acetylocholiny na gruczoły potowe.1
Systematyczny przegląd przeprowadzony przez Cruddas i współpracowników wykazał, że terapia antycholinergiczna nie wywołuje tachyfilaksji, co potwierdza skuteczność oksybutyniny w długotrwałym stosowaniu. Jednak istnieje obawa dotycząca oksybutyniny, ponieważ jest ona związana z działaniami niepożądanymi na ośrodkowy układ nerwowy, które są faworyzowane przez zdolność do przechodzenia przez barierę krew-mózg.1
Toksyna botulinowa
Toksyny botulinowe (BoNT) blokują uwalnianie acetylocholiny i szeregu innych neurotransmiterów z pęcherzyków presynaptycznych poprzez dezaktywację białek SNARE. Cztery typy BoNT są zatwierdzone przez FDA do zastosowań klinicznych w USA: onabotulinumtoksynaA (A/Ona, Botox), incobotulinumtoksynaA (A/Inco, Xeomin), abobotulinumtoksynaA (A/Abo, Dysport) i rimabotulinumtoksynaB (B/Rima, Myobloc).12
Toksyna botulinowa typu A (BoNTA) wywiera swoje właściwości przeciwpotowe poprzez czasową blokadę neuronów cholinergicznych w gruczołach potowych ekrynowych, które uwalniają acetyloocholinę. Toksyna botulinowa typu B (BoNTB) również blokuje uwalnianie acetylocholiny z neuronów cholinergicznych.1
Efekt zmniejszający pocenie toksyny botulinowej A został po raz pierwszy zaobserwowany u bezobjawowych ochotników. Zastrzyki toksyny botulinowej są bezpieczne i skuteczne oraz często poprawiają jakość życia pacjentów z hiperpotliwością.12
Jonoforeza
Jonoforeza to procedura, w której prąd elektryczny przepuszczany jest przez skórę namoczoną w wodzie z kranu (nie w wodzie destylowanej), normalnej soli fizjologicznej (0,9%) lub roztworze zawierającym lek antycholinergiczny, co pozwala zjonizowanym (naładowanym) cząsteczkom na przejście przez normalną barierę skórną. Jest bezpieczna, skuteczna i niedrogą metodą.1
Dokładny mechanizm działania jonoforezy w redukcji pocenia nie jest w pełni poznany. Pot powstaje w odpowiedzi na gradient elektryczny wytwarzany przez aktywność nerwów współczulnych na komórkach gruczołu potowego. Istnieje kilka teorii wyjaśniających, w jaki sposób zmiana gradientu elektrycznego zmniejsza produkcję potu:1
- Jony wytwarzane przez jonoforezę mogą fizycznie blokować przewody potowe w warstwie rogowej naskórka.
- Zewnętrzny prąd elektryczny może zakłócać normalną transmisję nerwu współczulnego.
- pH w gruczole potowym spada z powodu nagromadzenia jonów wodorowych.12
Sympatektomia
Endoskopowa sympatektomia piersiowa jest ostatecznością w leczeniu hiperpotliwości dłoni, pach i twarzy. Działa poprzez przerwanie włókien zwojów współczulnych.1
W przypadku wykonania uszkodzenia zwojów piersiowych T2, T3 i T4, bodziec eferentny przekazywany do zwojów współczulnych zostałby wzmocniony do obwodu przez utratę ujemnego bodźca do podwzgórza przez drogi aferentne. Ponieważ wzmocnione bodźce nie docierają do obszarów poddanych sympatektomii, może wystąpić zwiększone pocenie w innych regionach.1
Wydaje się, że istnieje korelacja między nasileniem pocenia kompensacyjnego a zakresem resekcji, gdy zwój jest częścią procedury. Ryzyko trwałej dysfunkcji seksualnej ogranicza użyteczność sympatektomii lędźwiowej w leczeniu hiperpotliwości stóp.12
Hiperpotliwość kompensacyjna
Hiperpotliwość kompensacyjna jest formą neuropatii. Spotyka się ją u pacjentów z mielopatią, chorobą piersiową, chorobą naczyniowo-mózgową, urazem nerwu lub po operacjach. Dokładny mechanizm tego zjawiska jest słabo poznany. Przypisuje się go percepcji w podwzgórzu (mózgu), że temperatura ciała jest zbyt wysoka. Pocenie jest wywołane w celu zmniejszenia ciepła ciała.1
Hiperpotliwość kompensacyjna to nieprawidłowe funkcjonowanie współczulnego układu nerwowego. Jedyne badanie oceniające całkowite pocenie ciała przed i krótko po sympatektomii doszło do wniosku, że pacjenci produkują więcej potu po operacji, tylko nie tak dużo w obszarach leczonych przez operację.1
Termin 'kompensacyjny’ jest w dużej mierze mylący, ponieważ wskazuje, że istnieje mechanizm kompensacyjny, który zaczyna działać po sympatektomii, w którym ciało 'przekierowuje’ pocenie się z dłoni lub twarzy do innych obszarów ciała. Pocenie po operacji współczulnej jest cyklem odruchowym między układem współczulnym a przednią częścią podwzgórza. Pocenie odruchowe nie nastąpi, jeśli pocenie się dłoni można zatrzymać bez przerywania napięcia współczulnego do ludzkiego mózgu.1
Najlepszym podejściem do hiperpotliwości kompensacyjnej byłoby unikanie jej wywoływania w pierwszej kolejności. Wskazania do leczenia hiperpotliwości powinny być ostrożne, a pacjent powinien być poinformowany o wynikach operacji, jej powikłaniach i fakcie, że idealna technika chirurgiczna nie jest obecnie dostępna.1
Nowe kierunki badań i leczenia
Najnowszy systematyczny przegląd na temat etiologii pierwotnej hiperpotliwości opisuje trzy główne kierunki przyszłych badań w celu określenia patofizjologii pierwotnej hiperpotliwości: genetyka, obserwacje histologiczne i badania enzymatyczne. Zarysowują one, że etiologia pierwotnej hiperpotliwości może być związana z dziedziczną cechą genetyczną z patologicznymi allelami w niektórych chromosomach lub zmianami histologicznymi obserwowanymi w komórkach zwojów współczulnych.1
Sofpironium bromide jest innowacyjnym i obiecującym związkiem stosowanym głównie w leczeniu pierwotnej hiperpotliwości pachowej. Mechanizm działania sofpironium bromide opiera się na jego funkcji jako miękkiego środka antycholinergicznego, który specyficznie celuje w gruczoły potowe, aby zmniejszyć ich aktywność, a tym samym zmniejszyć pocenie.1
Sofpironium bromide, gdy jest stosowany miejscowo, selektywnie wiąże się z receptorami muskarynowymi na gruczołach potowych w okolicy pach, skutecznie blokując działanie acetylocholiny. Ta inhibicja zapobiega aktywacji gruczołów potowych, zmniejszając w ten sposób produkcję potu.1
Brella to nowa klasa leczenia tego stanu. Ciepło generowane przez arkusz sodowy jest wysoce zlokalizowane, mikrocele gruczołów potowych w celu znacznego zmniejszenia produkcji potu. Jest to pierwsze kliniczne zastosowanie tej zasady jako urządzenia medycznego, używanego do zmniejszenia nadmiernego pocenia.1
Istnieją również metody leczenia wykorzystujące kontrolowaną technologię mikrofalową do niszczenia nadaktywnych gruczołów potowych bez potrzeby operacji, ale mogą one nie być odpowiednie dla każdego pacjenta.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.