Grzybica różowata
Etiologia i przyczyny
Grzybica różowata (Pityriasis versicolor) to powierzchowna infekcja grzybicza skóry wywołana przez drożdżaki z rodzaju Malassezia, głównie M. globosa, M. furfur oraz M. sympodialis. Drożdżaki te są naturalnym składnikiem flory skóry u ponad 90% zdrowych dorosłych, jednak choroba rozwija się w wyniku przejścia formy drożdżowej w formę mycelialną i nadmiernego namnażania się grzybów, szczególnie w obszarach bogatych w gruczoły łojowe (klatka piersiowa, plecy, szyja). Czynniki ryzyka obejmują ciepły, wilgotny klimat, hiperhidrozę, skórę łojotokową, zaburzenia hormonalne, osłabienie układu odpornościowego oraz predyspozycje genetyczne. Patogeneza zmian pigmentacyjnych wiąże się z produkcją kwasu azelainowego przez Malassezia, który hamuje tyrozynazę i prowadzi do hipopigmentacji, oraz z reakcją zapalną skóry powodującą hiperpigmentację. Choroba ma charakter przewlekły i nawracający, a czynnik etiologiczny pozostaje stałym elementem flory skóry, co utrudnia całkowite wyleczenie.
- Etiologia grzybicy różowatej
- Czynniki predysponujące do rozwoju grzybicy różowatej
- Czynniki środowiskowe
- Czynniki indywidualne
- Czynniki immunologiczne
- Czynniki genetyczne
- Inne czynniki ryzyka
- Mechanizmy powstawania zmian barwnikowych
- Unikalność etiologiczna grzybicy różowatej
- Potencjalne szlaki metaboliczne i mechanizmy patogenne
- Podsumowanie etiologii grzybicy różowatej
Etiologia grzybicy różowatej
Grzybica różowata (Pityriasis versicolor) to powszechna, łagodna, powierzchowna infekcja grzybicza skóry. Choroba ta jest wywoływana przez drożdżaki z rodzaju Malassezia, które stanowią część normalnej flory skóry. Przeważnie za rozwój grzybicy różowatej odpowiedzialne są gatunki Malassezia globosa, Malassezia furfur oraz Malassezia sympodialis, przy czym M. globosa jest gatunkiem najczęściej występującym.123
Należy podkreślić, że drożdżaki Malassezia są normalnym składnikiem flory skóry i występują u ponad 90% zdrowych dorosłych osób bez wywoływania jakichkolwiek objawów chorobowych. Choroba rozwija się dopiero wtedy, gdy drożdżaki przekształcają się z formy drożdżowej w formę mycelialną (strzępkową).45 W sumie zidentyfikowano 14-19 gatunków Malassezia, które mogą kolonizować skórę człowieka, jednak to właśnie M. globosa jest uważana za główny czynnik etiologiczny grzybicy różowatej.67
Mikrobiologiczne aspekty Malassezia
Grzyby z rodzaju Malassezia to dimorficzne, lipofilne organizmy, wcześniej znane jako Pityrosporum. Są to drożdżaki wymagające do wzrostu kwasów tłuszczowych o długości łańcucha C12 lub C14. Malassezia furfur nie jest dermatofitem, nie rośnie na podłożu testowym dla dermatofitów (DTM) i nie reaguje na terapię gryzeofulwiną.89
Badania epidemiologiczne wskazują, że M. globosa występuje u 97% pacjentów z grzybicą różowatą – samodzielnie w 60% przypadków, w połączeniu z M. sympodialis w 29% przypadków oraz z M. slooffiae w 7% przypadków. Dlatego niektórzy autorzy sugerują, że to właśnie M. globosa w swojej fazie mycelialnej jest głównym czynnikiem wywołującym grzybicę różowatą.10
Mechanizm rozwoju choroby
Grzybica różowata powstaje, gdy drożdżaki Malassezia nadmiernie namnażają się na powierzchni skóry. W warunkach normalnych grzyby te są składnikiem flory fizjologicznej, ale pod wpływem różnych czynników dochodzi do ich nadmiernego wzrostu i przekształcenia w formę patogenną.1112
Grzyby te odżywiają się lipidami skóry, dlatego najczęściej zajmują miejsca o dużej ilości gruczołów łojowych, jak klatka piersiowa, plecy i szyja. Nadmierny wzrost Malassezia prowadzi do zakłócenia normalnej produkcji pigmentu w skórze, co skutkuje charakterystycznymi zmianami w pigmentacji.1314
Dokładny mechanizm powstawania zmian hipopigmentacyjnych nie jest do końca poznany, ale przypuszcza się, że kwas azelainowy wytwarzany przez Malassezia działa hamująco na melanocyty, powodując rozjaśnienie skóry. Z kolei różowy typ grzybicy różowatej wiąże się z łagodnym stanem zapalnym wywołanym przez drożdżaki lub ich metabolity.151617
Czynniki predysponujące do rozwoju grzybicy różowatej
Chociaż dokładna przyczyna, dla której drożdżaki Malassezia zaczynają nadmiernie namnażać się u niektórych osób, a u innych nie, pozostaje niewyjaśniona, zidentyfikowano kilka istotnych czynników ryzyka wpływających na rozwój grzybicy różowatej.1819
Czynniki środowiskowe
- Ciepły, wilgotny klimat – grzybica różowata występuje częściej w klimacie tropikalnym i subtropikalnym, gdzie panuje wysoka temperatura i wilgotność powietrza. Zakażenie może być bardziej powszechne w okresie letnim nawet w krajach o klimacie umiarkowanym.2021
- Nadmierna potliwość (hiperhidroza) – zwiększone pocenie się sprzyja rozwojowi drożdżaków Malassezia, tworząc odpowiednie środowisko do ich wzrostu.2223
- Używanie okluzyjnych kremów, opatrunków lub ubrań – środki, które nie pozwalają skórze oddychać, mogą sprzyjać namnażaniu się drożdżaków.2425
Czynniki indywidualne
- Skóra łojotokowa – nadmierna produkcja sebum (łoju) tworzy środowisko sprzyjające wzrostowi drożdżaków Malassezia, które odżywiają się lipidami skóry.262728
- Zmiany hormonalne – wahania poziomu hormonów, zwłaszcza w okresie dojrzewania, ciąży lub podczas przyjmowania doustnych środków antykoncepcyjnych, mogą przyczyniać się do rozwoju grzybicy różowatej.2930
- Wiek – choroba częściej występuje u nastolatków i młodych dorosłych, co wiąże się ze zwiększoną produkcją sebum w tym okresie życia.3132
Czynniki immunologiczne
- Osłabiony układ odpornościowy – osoby z obniżoną odpornością, np. w wyniku choroby (HIV, cukrzyca), stosowania leków immunosupresyjnych lub kortykosteroidów, są bardziej narażone na rozwój grzybicy różowatej.3334
- Zaburzenia odpowiedzi limfocytów – badania wykazały, że u pacjentów z grzybicą różowatą funkcja limfocytów po stymulacji antygenami M. furfur jest zaburzona, mimo obecności uczulenia na te antygeny w populacji ogólnej.35
Czynniki genetyczne
- Predyspozycja rodzinna – wykazano, że grzybica różowata może mieć tendencję do występowania rodzinnego. Badania wykazały, że około 21% pacjentów z grzybicą różowatą zgłasza pozytywny wywiad rodzinny.3637
- Mutacje genetyczne – zidentyfikowano kilka mutacji genetycznych związanych z grzybicą różowatą, co sugeruje genetyczne podłoże podatności na tę chorobę.38
Inne czynniki ryzyka
- Niedożywienie – stan niedożywienia może osłabiać układ odpornościowy i zwiększać podatność na zakażenia grzybicze.3940
- Zespół Cushinga – pacjenci z tą endokrynopatią są bardziej narażeni na rozwój grzybicy różowatej.4142
- Zakażenie Helicobacter pylori – niektóre badania sugerują możliwy związek między zakażeniem H. pylori a grzybicą różowatą, chociaż nie zostało to potwierdzone w większych badaniach.43
Mechanizmy powstawania zmian barwnikowych
Termin „versicolor” (różnobarwny) został ukuty dla opisania zmian w pigmentacji skóry charakterystycznych dla tej choroby. Grzybica różowata może prowadzić do hipopigmentacji (odbarwienia) lub hiperpigmentacji (przebarwienia) skóry.44
Mechanizm hipopigmentacji
Hipopigmentacja (jaśniejsze plamy) w grzybicy różowatej jest najprawdopodobniej spowodowana działaniem kwasu azelainowego wytwarzanego przez Malassezia. Ten dikarboksylowy kwas hamuje działanie tyrozynazy – kluczowego enzymu w procesie syntezy melaniny, co prowadzi do zmniejszenia produkcji pigmentu przez melanocyty.4546
Hipopigmentowane obszary są szczególnie widoczne latem, ponieważ nie opalają się normalnie w odpowiedzi na ekspozycję na słońce. Zmniejszona produkcja melaniny sprawia, że zmiany chorobowe pozostają jasne, podczas gdy otaczająca skóra ciemnieje pod wpływem promieniowania słonecznego.4748
Mechanizm hiperpigmentacji
Hiperpigmentacja (ciemniejsze plamy) oraz zmiany rumieniowe w grzybicy różowatej są prawdopodobnie związane z odpowiedzią zapalną na drożdżaki lub ich metabolity. Reakcja zapalna skóry może prowadzić do zwiększonej produkcji melaniny i w konsekwencji do powstania ciemniejszych plam.4950
Patogeneza hiperpigmentacji w grzybicy różowatej nie została jeszcze w pełni wyjaśniona, ale może być związana z procesem peroksydacji lipidów wytwarzanych przez Pityrosporum, który mógłby być odpowiedzialny za hiperpigmentowany wygląd zmienionej skóry.51
Unikalność etiologiczna grzybicy różowatej
Grzybica różowata ma kilka unikalnych cech etiologicznych, które odróżniają ją od innych zakażeń grzybiczych:52
- Brak związku z higieną – grzybica różowata nie jest związana z niedostateczną higieną osobistą. Malassezia jest naturalnym składnikiem flory skóry i może namnażać się nawet przy zachowaniu prawidłowej higieny.5354
- Brak zakaźności – choroba nie jest zaraźliwa i nie przenosi się z człowieka na człowieka, ponieważ drożdżaki Malassezia występują naturalnie na skórze większości osób.5556
- Tendencja do nawrotów – grzybica różowata ma przewlekły, nawracający charakter. Nawet po skutecznym leczeniu choroba może powrócić, ponieważ czynnik etiologiczny jest stałym elementem flory skóry.5758
- Specyficzne wymagania metaboliczne – drożdżaki Malassezia są lipofilne, co oznacza, że do wzrostu wymagają lipidów. Z tego powodu zakażenie występuje najczęściej w obszarach bogatych w gruczoły łojowe.5960
Potencjalne szlaki metaboliczne i mechanizmy patogenne
Badania nad mechanizmami patogennymi grzybicy różowatej wskazują na kilka możliwych szlaków metabolicznych zaangażowanych w rozwój choroby:61
- Szlak metaboliczny zależny od tryptofanu – jedna z teorii sugeruje, że w patogenezie grzybicy różowatej istotną rolę odgrywa szlak metaboliczny zależny od tryptofanu. Metabolizm tego aminokwasu przez drożdżaki Malassezia może przyczyniać się do rozwoju zmian chorobowych.6263
- Produkcja kwasu azelainowego – Malassezia wytwarza kwas azelainowy, który hamuje działanie tyrozynazy, kluczowego enzymu w syntezie melaniny. To prowadzi do rozwoju hipopigmentacji charakterystycznej dla grzybicy różowatej.6465
- Lipoperoksydacja – proces lipoperoksydacji wytwarzany przez Pityrosporum może odgrywać rolę w patogenezie zmian skórnych w grzybicy różowatej.66
- Kolonizacja w okresie dojrzewania – kolonizacja skóry przez Malassezia wzrasta znacząco w okresie dojrzewania, gdy gruczoły łojowe stają się aktywne, a stężenie lipidów na skórze zwiększa się.67
Podsumowanie etiologii grzybicy różowatej
Grzybica różowata (Pityriasis versicolor) jest powierzchownym zakażeniem grzybiczym skóry, wywoływanym przez drożdżaki z rodzaju Malassezia, głównie M. globosa, M. furfur i M. sympodialis. Grzyby te są naturalnym składnikiem flory skóry, ale w sprzyjających warunkach przekształcają się z formy drożdżowej w formę mycelialną i nadmiernie namnażają, prowadząc do rozwoju choroby.6869
Czynniki sprzyjające rozwojowi grzybicy różowatej to ciepły i wilgotny klimat, nadmierna potliwość, skóra łojotokowa, stosowanie tłustych kosmetyków, zaburzenia hormonalne, osłabiony układ odpornościowy oraz predyspozycje genetyczne. Choroba nie jest związana z niedostateczną higieną osobistą i nie jest zaraźliwa.7071
Charakterystyczne zmiany w pigmentacji skóry w grzybicy różowatej wynikają z działania metabolitów grzybów (szczególnie kwasu azelainowego) na melanocyty oraz z reakcji zapalnej skóry na obecność drożdżaków. Choroba ma tendencję do nawrotów, ponieważ czynnik etiologiczny pozostaje stałym składnikiem flory skóry, nawet po skutecznym leczeniu.727374
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.