Empyema
Leczenie
Empyema, czyli ropniak opłucnej, wymaga szybkiej i kompleksowej interwencji obejmującej eradykację zakażenia, drenaż jamy opłucnej oraz przywrócenie funkcji płuc. Leczenie opiera się na empirycznej, szerokospektralnej antybiotykoterapii, uwzględniającej patogeny takie jak MRSA, Pseudomonas i bakterie beztlenowe, z opcjami takimi jak wankomycyna, metronidazol, cefalosporyny przeciwpseudomonalne, klindamycyna czy karbapenemy. Czas terapii antybiotykowej wynosi od 1-2 tygodni w niepowikłanych wysiękach do 4-6 tygodni w empyemach. Kluczowy jest natychmiastowy drenaż jamy opłucnej – od torakocentezy w stadium wczesnym do założenia drenów w bardziej zaawansowanych przypadkach. Drenaż należy kontynuować do momentu, gdy odpływ płynu spadnie poniżej 100 ml/dobę (wysięk prosty) lub 50 ml/dobę (empyema). W przypadku zlokalizowanych wysięków stosuje się wewnątrzopłucnową terapię fibrynolityczną (np. tPA 10 mg i DNaza 5 mg dwa razy dziennie przez 3 dni), co poprawia drenaż i zmniejsza potrzebę operacji.
Leczenie empyemy – podejście ogólne
Empyema, czyli ropniak opłucnej, charakteryzuje się obecnością ropy w jamie opłucnej i stanowi poważne powikłanie wymagające szybkiej interwencji. Główne cele leczenia empyemy obejmują eradykację zakażenia poprzez odpowiednią antybiotykoterapię, zapewnienie adekwatnego drenażu jamy opłucnej oraz przywrócenie prawidłowej funkcji płuc12. Wczesne i agresywne postępowanie ma kluczowe znaczenie dla poprawy wyników leczenia i minimalizacji powikłań3.
Wybór odpowiedniego leczenia zależy od stadium empyemy, stanu klinicznego pacjenta oraz lokalnych możliwości. American Association for Thoracic Surgery (AATS) rekomenduje następujące opcje terapeutyczne: leczenie antybiotykami, drenaż z użyciem drenów lub cewników pod kontrolą tomografii komputerowej, wewnątrzopłucnową terapię fibrynolityczną, torakotomię z dekortykacją oraz chirurgię wideotorakoskopową (VATS)4. Generalnie, pacjenci z wczesnym stadium empyemy są leczeni za pomocą drenażu opłucnowego, pacjenci z chorobą w stadium włóknikowo-ropnym mogą być leczeni terapią fibrynolityczną lub VATS, natomiast pacjenci z późnym stadium empyemy wymagają dekortykacji5.
Antybiotykoterapia w leczeniu empyemy
Antybiotykoterapia stanowi podstawę leczenia empyemy i powinna być rozpoczęta jak najszybciej po postawieniu diagnozy12. Początkowo stosuje się empiryczną szerokospektralną antybiotykoterapię, którą następnie modyfikuje się na podstawie wyników posiewów i antybiogramów1.
Dobór antybiotyków
W terapii empirycznej należy uwzględnić potencjalne patogeny, w tym metycylinooporne szczepy Staphylococcus aureus, Pseudomonas oraz bakterie beztlenowe1. Racjonalnymi opcjami są: wankomycyna plus metronidazol i cefalosporyna o działaniu przeciwpseudomonalnym2. Alternatywnie, można zastosować klindamycynę, karbapenemy lub połączenie beta-laktamów z inhibitorami beta-laktamaz, jak piperacylina z tazobaktamem1.
Dostosowanie antybiotykoterapii zależy od zidentyfikowanego patogenu i jego wrażliwości na antybiotyki1. Dobra penetracja do płynu opłucnowego i ropniaka została udokumentowana dla penicylin, ceftriaksonu, metronidazolu, klindamycyny, wankomycyny, gentamycyny i ciprofloksacyny1.
Czas trwania antybiotykoterapii
Czas trwania leczenia antybiotykami zależy od rodzaju wysięku, przy czym niepowikłany wysięk wymaga 1-2 tygodni leczenia, powikłany wysięk 2-3 tygodni, a empyema 4-6 tygodni12. Przejście na antybiotyki doustne można rozważyć po uzyskaniu poprawy klinicznej i obiektywnej (odpowiedni drenaż i usunięcie drenu, zmniejszenie CRP, normalizacja temperatury)1.
Drenaż jamy opłucnej
Drenaż jamy opłucnej stanowi kluczowy element leczenia empyemy i powinien być wykonany niezwłocznie po potwierdzeniu diagnozy12. Opóźnienie w drenażu może prowadzić do tworzenia się zlokalizowanego płynu opłucnowego1.
Torakocenteza
W prostych przypadkach, zwłaszcza we wczesnym stadium empyemy, można wykonać przezskórną torakocentezę (thoracentesis), polegającą na wprowadzeniu igły do jamy opłucnowej w celu usunięcia płynu12. Procedura ta ma zarówno znaczenie diagnostyczne, jak i terapeutyczne1.
Drenaż klatki piersiowej
W bardziej zaawansowanych przypadkach lub gdy torakocenteza nie jest wystarczająca, konieczne jest założenie drenu do klatki piersiowej (tube thoracostomy)12. Drenaż z zastosowaniem małych drenów okazał się bezpieczną i skuteczną metodą leczenia wczesnego stadium empyemy1. Nie ma konsensusu co do optymalnej wielkości drenu lub cewnika, a zalecenia w różnych wytycznych się różnią1.
Drenaż klatki piersiowej powinien być kontynuowany tak długo, jak długo obserwuje się poprawę kliniczną i radiologiczną1. Jeśli pacjent nie wykazuje poprawy klinicznej lub radiologicznej przy zmniejszającym się drenażu płynu opłucnowego, należy wykonać badanie ultrasonograficzne jamy opłucnej lub tomografię komputerową klatki piersiowej, aby sprawdzić obecność zlokalizowanego płynu opłucnowego i upewnić się co do prawidłowego umieszczenia drenu2.
Drenaż klatki piersiowej jest skuteczny w przypadku nieseptowanych zbiorników płynu1. Drenaż należy usunąć, gdy objętość odpływu wynosi poniżej 100 ml/dobę dla czystych wysięków i poniżej 50 ml/dobę dla empyemy2.
Wewnątrzopłucnowa terapia fibrynolityczna
Zastosowanie terapii fibrynolitycznej stanowi uzupełnienie drenażu klatki piersiowej w przypadku zlokalizowanego, powikłanego wysięku opłucnowego lub empyemy12. Wewnątrzopłucnowa fibrynoliza obejmuje stosowanie środków fibrynolitycznych w celu rozpuszczenia skrzepów fibrynowych i błon1.
Środki fibrynolityczne i protokoły leczenia
Od lat 70. XX wieku wiele badań wykazało skuteczność terapii trombolitycznej w leczeniu zlokalizowanych, powikłanych wysięków opłucnowych1. Środki fibrynolityczne stosowane w leczeniu opłucnowych wysięków parapneumonicznych są bardziej skuteczne, jeśli są podawane we wczesnym stadium włóknikowo-ropnym2.
Szeroko stosowanymi środkami fibrynolitycznymi są: streptokinaza, urokinaza lub tkankowy aktywator plazminogenu (tPA)1. Najnowsze badania wykazały, że terapia skojarzona z tPA i deoksyrybonukleazą (DNaza) znacząco poprawia drenaż płynu, zmniejsza liczbę skierowań do operacji i skraca pobyt w szpitalu bez wpływu na śmiertelność2.
Często stosowany schemat obejmuje podanie 10 mg tPA i 5 mg DNazy wstrzykiwanych przez dren klatki piersiowej dwa razy dziennie przez 3 dni1. Lek pozostawia się w jamie opłucnej na około godzinę, a następnie zapewnia się drenaż1.
Skuteczność terapii fibrynolitycznej
Pierwsze badanie MIST (MIST1) było prospektywnym, randomizowanym badaniem z podwójnie ślepą próbą, w którym pacjenci z zakażeniem opłucnej otrzymywali albo wewnątrzopłucną streptokinazę (250 000 IU dwa razy dziennie przez 3 dni), albo placebo, oprócz antybiotyków, drenażu klatki piersiowej, operacji i innego rutynowego leczenia1. Metaanaliza nie poparła rutynowego stosowania terapii trombolitycznej u wszystkich pacjentów wymagających drenażu klatki piersiowej z powodu empyemy lub powikłanego wysięku opłucnowego1.
Jednak późniejsze badanie MIST2 wykazało skuteczność połączenia tPA i DNazy, a terapia fibrynolityczna pozostaje ważną opcją leczenia, szczególnie u pacjentów z wysokim ryzykiem operacyjnym i we względnie wczesnych stadiach (stadium 1 i do pewnego stopnia stadium 2)1.
Leczenie chirurgiczne empyemy
Leczenie chirurgiczne jest wskazane, gdy nie następuje poprawa po leczeniu zachowawczym lub gdy empyema jest w zaawansowanym stadium1. Celem leczenia chirurgicznego jest szybkie ustanowienie skutecznego drenażu opłucnowego i promowanie rozprężenia płuc w celu zamknięcia przestrzeni empyemy1.
Wideotorakoskopia (VATS)
Wideotorakoskopia (VATS) jest minimalnie inwazyjną techniką chirurgiczną, która umożliwia bezpośrednią wizualizację i opróżnienie zakażonej przestrzeni opłucnowej1. VATS jest obecnie preferowaną metodą leczenia chirurgicznego empyemy w porównaniu z tradycyjną torakotomią1.
VATS polega na ewakuacji przez odsysanie, przerwaniu włóknistych przegród opłucnowych i oderwaniu zrostów, aż przestrzeń empyemy stanie się pojedynczą przestrzenią1. Zaletami VATS są: mniejsza inwazyjność, lepsza kontrola bólu pooperacyjnego, mniejsze upośledzenie oddechowe i zmniejszenie powikłań pooperacyjnych, w tym 30-dniowej śmiertelności2.
W porównaniu z torakotomią otwartą, VATS w przypadku empyemy w stadium II/III może skrócić czas operacji i długość pobytu w szpitalu bez pogorszenia skuteczności leczenia, powikłań i śmiertelności po operacji1.
Dekortykacja
Dekortykacja obejmuje usunięcie całej tkanki włóknistej z opłucnej trzewnej i ściennej wraz z ropą z jamy opłucnowej1. Eliminuje zakażenie opłucnowe i w ten sposób wspomaga rozprężenie płuca2.
Operacja dekortykacji może być wykonana techniką VATS lub poprzez torakotomię otwartą1. W zaawansowanych przypadkach empyemy i zwłóknienia opłucnej konieczna jest torakotomia w celu uwolnienia uwięźniętego płuca1.
Torakotomia
Torakotomia jest bardziej inwazyjną procedurą niż VATS i wiąże się z dłuższym czasem rekonwalescencji1. Jednak w niektórych przypadkach, takich jak przetrwała empyema oporna na standardowe terapie, w tym VATS, należy rozważyć otwartą torakotomię z długotrwałym drenażem klatki piersiowej lub dekortykacją1.
Jeśli zakażony materiał nie może zostać usunięty lub płuco nie może zostać całkowicie rozprężone, zaleca się konwersję do torakotomii, aby osiągnąć te dwa cele1.
Strategie leczenia w różnych stadiach empyemy
Leczenie empyemy zależy od jej stadium w momencie rozpoznania1. Klasycznie wyróżnia się trzy fazy empyemy1:
Faza wysiękowa (Stadium I)
Faza wysiękowa (Stadium I) występuje w ciągu pierwszych 1-2 tygodni choroby, gdy płyn swobodnie przemieszcza się w klatce piersiowej i towarzyszy zapaleniu opłucnej1. Na tym etapie prosty drenaż za pomocą drenu klatki piersiowej i dożylna antybiotykoterapia są zwykle wystarczające do leczenia2.
Faza włóknisto-ropna (Stadium II)
Faza włóknisto-ropna (Stadium II) w tygodniach 1-4 charakteryzuje się ropnym wysiękiem i złogami włóknikowymi na powierzchni opłucnej1. Na tym etapie sam drenaż rurowy nie jest skuteczny. Stadium to wymaga usunięcia włóknisto-ropnych złogów i drenażu zakażonego płynu2. W fazie włóknisto-ropnej można zastosować terapię fibrynolityczną lub VATS1.
Faza włóknista (Stadium III)
Fazy włóknistej (Stadium III) najlepiej unikać, NIE OPÓŹNIAJĄC drenażu we wcześniejszych stadiach1. Torakotomia i otwarta dekortykacja są zwykle wymagane do osiągnięcia pełnej dekortykacji i rozprężenia płuca2.
Powikłania empyemy mają tendencję do występowania w stadium przewlekłym i mogą objawiać się jako przetoka oskrzelowo-opłucnowa, ropień wewnątrzklatkowy, zapalenie osierdzia, zapalenie szpiku kostnego1.
Szczególne populacje pacjentów z empyemą
Pacjenci w ciężkim stanie z chorobami współistniejącymi
Pacjenci z empyemą w złym stanie fizycznym i ciężkimi chorobami współistniejącymi stanowią znaczące wyzwanie, z trudnościami w wyborze odpowiednich metod leczenia, ograniczonymi wynikami leczenia oraz wysokim wskaźnikiem powikłań i śmiertelności1.
Zastosowanie VATS do oczyszczenia jamy opłucnowej w połączeniu ze stopniowo wycofywanym drenem do leczenia podostrego i ostrego stadium empyemy u pacjentów z ciężkimi chorobami współistniejącymi przyniosło pozytywne wyniki1. Podejście to wykazało wysoką skuteczność, bezpieczeństwo i łagodne powikłania o niskiej częstości występowania (8,3%)2.
Dzieci z empyemą
W populacji pediatrycznej nie ma ustalonego standardowego schematu leczenia empyemy1. Aktualna literatura sugeruje, że nie ma istotnej różnicy w wynikach między drenem klatki piersiowej z wewnątrzopłucnowymi fibrynolitykami a VATS2.
Dren klatki piersiowej i wewnątrzopłucnowe fibrynolityki mogą oferować te same korzyści kliniczne, ale przy niższych kosztach3. W niektórych ośrodkach dren klatki piersiowej plus fibrynoliza jest preferowaną opcją dla dzieci/młodzieży z empyemą opłucnową wymagającą drenażu, chyba że szczególne okoliczności wskazują inaczej1.
Wewnątrzopłucnowy alteplaza (tkankowy aktywator plazminogenu, tPA) powinien być podawany od początku, jeśli uzyskany płyn opłucnowy jest mętny lub istnieją dowody na lokalizację w badaniu ultrasonograficznym2. Typowa dawka to 4 mg w 30-50 ml soli fizjologicznej dziennie przez okres do trzech dni1.
Nowe podejścia terapeutyczne w leczeniu empyemy
Pomimo ustalonych schematów leczenia, istnieje ciągła potrzeba opracowania nowych, minimalnie inwazyjnych metod leczenia empyemy, szczególnie w przypadkach opornych na standardowe terapie1.
Wewnątrzopłucnowa antybiotykoterapia
Wewnątrzopłucnowa antybiotykoterapia stanowi obiecującą metodę leczenia ropniaka opłucnowego1. Miejscowe podawanie wewnątrzklatkowe zwiększa stężenie leku w lokalnych tkankach. Jako uzupełnienie dożylnej terapii przeciwzakaźnej, wewnątrzklatkowe wstrzyknięcie antybiotyku poprawia eliminację bakterii i sprzyja absorpcji w zainfekowanej klatce piersiowej2.
Chociaż dowody dotyczące antybiotyków wewnątrzopłucnowych są ograniczone, głównie do opisów przypadków lub serii przypadków, zachęcające wyniki wskazują, że antybiotyki wewnątrzopłucnowe są obiecującym obszarem przyszłych badań1. Wstrzyknięcie do opłucnej można zaproponować, gdy torakocenteza z ogólnoustrojową antybiotykoterapią zawiodła i gdy operacja nie może być przeprowadzona z powodu chorób współistniejących lub odmowy pacjenta2.
Rokowanie i obserwacja pacjentów z empyemą
Rokowanie w przypadku empyemy z szybkim leczeniem jest dobre. Długotrwałe uszkodzenie płuc jest rzadkie1. Pacjenci powinni zakończyć przepisane antybiotyki i zgłosić się na kontrolne zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej. Lekarz może upewnić się, że opłucna zagoiła się prawidłowo2.
Jednak u osób z innymi schorzeniami, które osłabiają układ odpornościowy, empyema może mieć wskaźnik śmiertelności sięgający 40%3. Jeśli nie jest leczona, empyema może prowadzić do potencjalnie zagrażających życiu powikłań, takich jak sepsa4.
Wielu pacjentów zaczyna czuć się lepiej w ciągu kilku dni od rozpoczęcia leczenia empyemy. Ból w klatce piersiowej i duszność często poprawiają się po drenażu zakażonego płynu. Zmęczenie i kaszel mogą utrzymywać się przez kilka tygodni. Większość osób jest w stanie powrócić do normalnej aktywności po 2-4 tygodniach, ale pełna rekonwalescencja może trwać kilka miesięcy1.
Podsumowanie zasad leczenia empyemy
Skuteczne leczenie empyemy wymaga kontroli zakażenia, drenażu ropy i rozprężenia płuc1. Trzy główne zasady leczenia empyemy to: ewakuacja wysięku z jamy opłucnowej, celowana antybiotykoterapia oraz leczenie wspomagające (fizjoterapia, leczenie żywieniowe itp.)1.
Wczesna inicjacja antybiotyków, albo samodzielnie, albo w połączeniu z procedurą drenażu, jest zalecana dla wszystkich pacjentów1. Wczesna interwencja proceduralna jest zalecana, jeśli pacjent ma umiarkowane do ciężkiego zaburzenia oddechowe (nasilająca się tachypnoe, wysiłek oddechowy i/lub hipoksja), ponieważ płyn opłucnowy często zajmuje większość półklatki piersiowej i może nawet powodować przesunięcie śródpiersia2.
Szybka diagnoza i drenaż zakażenia przestrzeni opłucnowej są kluczowe w leczeniu i postępowaniu z empyemą1. Opóźnienie leczenia wiąże się z wysoką chorobowością i śmiertelnością1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.